12 октября 2021, 23:15

Алексей Тенчой. НЭГЭ ДАСАНАЙ ТҮҮХЭ

ДАСАНАЙ БАРИЛГА

Наран аргаахан огторгойн хаяа руу шэглэнэ. Ааяма халуун бэе һэргээдэг һэрюунээр һэлгэгдэбэ. Дасанай хорёо соо хүри улаан хубсаһатай бишихан хубарагууд  һагсагар модон доро һууһан үбгэн ламые тойролдоно.  Тэдэнэр багшаяа тойроод һуухадань, тэрэнь хөөрөөгөө эхилбэ:

— Урдын сагта Европада   рыцарьнууд мори унаад, бамбай хуяг зүүнхэйнүүд, сэрэгшэдэй байлдаанда жадануудаа хэрээһэлэн туласалдажа, хүсэ шадалаа, эрэлхэг зоригоо, шамбай хабаяа харуулдаг байгаа.  Иимэшүүл юумэн Зүүн зүгтэшье болодог һэн. Харин европынхидта ороходоо, Зүүн зүгэй эрэшүүл хүсэ шадалаараа бэшэ, гүн ухаагаараа тулалдадаг һэн. Инди, Түбэд, Монгол оронуудай дэбисхэр дээрэ дээдын эди шэди хэрэглэдэг байгаа. Эдэ эрдэм шудалхада,  досоохи  хүсөө зангидалгын туйлахын бусад арга нээгдэдэг.  Жэшээнь, үбгэд хэлэдэг һэн, иимэ юумэ бодото дээрэнь бэелүүлдэг зон холын зайда байһан хүниие дүтэ мэдэрдэг һэн, тиигэжэ бэе бэетэеэ мүрысэхэ, илангаяа хүнэй нюдэндэ харагдахагүй хүсөөр шалгалсаха.

Иимэ шэдитэ хүсэтэйшүүл соо хара номтон болон  жадхашад дайралдадаг. Юрын зон, иимэ шэдитэ үйдэ хэдэггүйшүүлые тэдэнэр тоохошьегүй, тэдэнэй анхаралда хүртэхэшьегүй. Тэдэнэй зарим эльбэшэд  дээдын һайн заншал болон һургаалигүй байдаг.  Тэдэнэр энээниие уялгата шанар гэжэ һанадагүй, тиимэһээ зариманиинь гансал мэдээжэ шадалтай шэдитэнтэй мүрысэжэ, суутай болохоёо һанадаг һэн.

Эдэ турнирнуудта эгээл эрхим, эгээл шадалтай  шэдитэй хүнүүд хабаададаг байгаа. Бодото дээрээ шэди хэрэглэгшэд тулалдаанууд тухай мэдээсэл дуулгагдаха, тэрээндэ диилдэгшэд хосорхо, илагшад суутай болохо.

Зарим ламанар нюуса шэди үйлэдэжэ, хүн зониие эльбэ жэльбын муу нүлөөһөө абарха гэжэ  мэдүүлэнгүй добтолдог сангаспануудтай ходо дайралдадаг һэн.

Хэдэн зуугаад жэлэй саана Монголдо буддын шажангүй байха аргагүй гэжэ мэдэрһэн  юм.

— Гурбан шэдидэ  абарал олохо хэрэгтэй, хэрбэеэ манай үхибүүд энэ юртэмсэдэ ажаһуужа, жаргалтай байхын тулада, Буддын номнол шудалхабди гэжэ бэе бэедээ хэлэдэг һэн.

Заримдаа тэдэнэртэ ламанар ерэжэ, элдэб муу абьяасһаа өөрынгөө ухаа мэдэрэл арилгаха, ухаагаа номгоруулха, һайхан зүрхэ түрээхэ, өөрынгөө хуби заяанай түлөө харюусалга абаха тухай хөөрэдэг һэн. Үдэр бүри зүбшэлсэжэ, үдэрһөө үдэртэ «зүб», «буруушаалга» хоёрые шэгнэжэ, Буддын шажанда зорюулһан дасан энэ нютагта өөһэдынгөө хүсөөр бариха гэжэ шиидэбэ.

Бүхы ёһо гуримаарынь дасан барихыень Түбэдһөө ламанарые уриба.

Оршон тойронхиие шэнжэлжэ, ламанар буддын шажанай дасанда таараха газар олобо.  Эгээл түрүүн заншал сахижа, ламанар энэ газарай эзэдтэ үргэл хэбэ, юуб гэхэдэ, эндэхи газарай эзэд, сабдагуудһаа абарал эридэггүй, харин хүндэлдэг гээшэ. Наги гэһэн уһанай эзэдтэ нэн түрүүн ламанар ургэл хэбэ. Тэрэнэй түлөө ламанар улаан үнеэнэй, сагаан ямаанай һү болон санзайнуудые асарба. Ёһо заншал үнгэргэхын урда тээ ламанар бэеэ арюудхажа, масаглажа, эдеэндээ чесног, мангир, мяха эдибэгүй.

Заншалта үйлэ урагшатай бэелүүлэгдэбэ, энээн тухай байгаалиин шэнжэ — хоёр дабхар һолонго болон багахан бороо орожо, гэршэлбэ.

Нютагай зарим зонууд литаврын абяанда болон хэнгэрэй нэгэ жэгдэ тоншоонһоо эльбэдүүлһэн мэтэ, томо гэгшын могой  ламанарай хажуугаар гульдиран мүлхеэд, нэгэ хэды маани шагнаад байхыень хараабди гэжэ хэлээ бэлэй.

Заншалта мүргэл бүтээгшэ ламанар уһа голой эзэд дасанай барилгада һаалта хэхэгүй, ламанарай тэжээлгэдэ туһа хүргэхэбди, гэжэ найдуулаа гэжэ соносхобо.  Энэ найдуулга түрүүшын шулуу табихын урда тээ  хэмжэжэ абаһан газарай дэбисхэр дээрэл хабаатай. Тиимэһээ ерээдүй дасанай барилгада хэрэгтэй газар зуража абаад, тойруулаад, нэгэ метр доошоо нүхэ малтажа, үнэһөөр бүглэбэд.

Һүмэ бариха саг ерэбэ. Нютагай зон бүхы хэрэг урагшатай байһандань ехэ баяртайнууд байба.  Барилгада нютагай бүхы эрэшүүл хабаадалсаба. Хүн бүхэн энэ нангин хэрэгтэ хабаатай байхые оролдожо, багахан болзор соо дасан түргэн бодхоогдошобо.

Дасан бүтээгдэһэнэй удаа гүн ухаатай эрдэмтэй багшые уриха хэрэгтэй болобо. Нютаг зоной түлөөлэгшэд томо дасан зүбшэл абахаяа ошобод, тэндэнь Норбу ламые шэрээтэ лама болохыень гуйгты гэбэ. Энэ хадаа ехэ мэдээжэ эрдэмтэн байгаа, тэрэнэй шабинар хаа хаангүй ажалладаг һэн.

Норбу-ламада түлөөлэгшэд ошожо, бэлэг барижа, доро дохижо, шэнэ бодхоогдоһон дасанда шэрээтэ ламаар буухыень гуйбад. Норбу лама хүн зоной шүтөөн иимэ хүсэтэй байжа, өөһэдөө дасан бодхооһондонь, ехэтэ баясажа, баяртайгаар зүбшөөлөө үгэжэ, уданшьегүй харгы замдаа бэлдэжэ эхилбэ.

Норбу-лама шабинартаяа дасанда дүтэлхэдөө, зүрхэниинь шангаар сохилжо байтараа, аалидаһаар, гэнтэ тогтошобо. Норбу лама гараа үбсүүндэ табиһаар, моринһоо сэхэ газар дээрэ унашаба.   Тэрэнэй шабинарай туһа хүргэхэеэ гүйлдэжэ ерэхэдэнь, лама ондоо юртэмсэ руу халин ябашаба. Нютаг зон иимэ  бэлгэ тэмдэгүүдтэ үнэншэдэг байгаа хадаа, энэ тохёолдоһон ушар муу тэмдэг гэжэ мэдэржэ, голхоржо,  найдалаа алдажа, энэ ушарта юушье хэхэеэ ойлгожо ядабад.  Норбу ламатай суг ерэһэн ламанар нүүгшэһые хүдөөлүүлжэ, бэеынь галда үгэбэ.

Тохёолдоһон ушараар гашуудаад, нютаг зон түлөөлэгшэдые суглуулжа, дахин шэрээтые бэдэрхэ гэжэ шиидэбэ.

Мүнөө томо дасанда Түбэдһөө Таши–ламые урихыень хэлэбэ.Тэрэ хадаа гүн ухаатай, мэдээжэ багша, һайн энэрхы сэдьхэлтэй хүн гэжээ суутай һэн. Таши ламын шабинараар бүридэһэн түлөөлэгшэд зууршалга барихаяа ТҮбэд орон ошобо ха.

Таши–лама ерэгшэдые шагнаад, шэнэ дасанда Будда бурханда алба хэхэеэ зүбшэлөө үгөөд, харгыда гараад ябатараа,  ходатай дабаан дээрэ мориниинь бүдэрөөд, агы нүхэ руу уншаба. Таши лама эмээл  дээрээ тогтожо ядаад лэ, моринһоо унажа, томо гэгшын шулуунай эрмэг мүргэжэрхибэ.  Шулуунда шангаар нюрганай яһаа сохюулхадаа, Таши лама мэдээгээ хаяжа, наһа барашаба.

Үйлэ шорын хүсэнһөө шэнэ шэрээтэнүүдтэ хоёр дахин дасандаа хүрэжэ шадабагүй. Энэ мэдээсэл хаа хаанагүй сахилгаан мэтээр таража, иимэ дуратайгаар баригдаһан дасан аюулта тэмдэгүүдээр арад зон соо эльбэгдэһэн дасан гэжэ сууда оробо.

Һүзэгшэдэй түлөөлэгшэд дасан ерэжэ, гурбадахияа шэрээтэтэй болгохыень гуйбад. Томо дасанай шэрээтэ Аняа ламада энэ дасанай шээрэтэ болохыень дурадхажа, шэрээтэ бэдэрхэдэ тохёолдоһон бэрхэшээлнүүд тухай тодорхойгоор бэшэбэ.

Аняа — лама, хандалга абаад, хэды дахин уншаад, һайса бодомжолоод, зүбшөөлөө үгэбэ. Тэрэ гэһээр, досоохи зоригыень хүндэлжэ, хүн зон тэрэниие Аняа – ламахай гэжэ нэрлэдэг болоо һэн. Энэ багша хадаа гушан жэлэй туршада философиин эрдэмтэ тусхай зохёолнуудые шэнжэлжэ,  Гюдмед дасанда тарниин ёһо бодото дээрэнь шудалжа, нюуса эрдэм мэдэсэ бэелүүлдэг агууехэ хүсэтэй гэжэ мэдээжэ һэн.  Хараха зэргээрээ бусад наһатай ламанарһаа юугээршье ондоо бэшэ һэн, шандааһатай, хуурайшаг, һахалтай,  харин нюуса бурхадтай холбоониинь угаа шанга байжа, бисалгалда ороншьегүй шэдитэй зүйлнүүдтэй харилсадаг һэн. Тиимэһээ Гурбан эрдэниин  зүйлнүүдтэ ехэ шанга шүтөөнтэй хадаа,  иимэ аймшагтай аян замһаа арсабагүй.

Ламахай өөрынгөө  бүхэ шандааһатай хара мориндоо мордоод, эрдэм бэлигтэнь һураха хүсэлтэй, тэрэниие дахаад ябаха һаналаа мэдүүлһэн хоёр ламанарые дахуулан, Удаан ябаһанай удаа Аняа-ламахай дасанай алталмал орой хаража, мориео залд тогтоогоод, һэр-мэр гээд, оршон тойронхиие шагнаһандал дуугай байба. Ламахай долёобор хургаяа өөдэнь үргөөд, хойноһоонь ябаһан ламанартаа абяагүй байхыень тэмдэг үгэбэ.

Тиигэжэ, абяагүй байдалда Аняа-ламахай нэгэ хэды саг соо зогсоод, гол харгыһаа һалаатаһан хажуу талын зүргэ руу мориеэ залажа, дабаан өөдөө гаража, дасание холоһоо шэртэбэ. Шабинарынь хойноһоонь дахабад.

Хадын эгээл үндэртэ гараад, ламахай моринһоо буужа, шабинараа хүл дороо газар малтахыень гуйба. Ламанар гайхабашье, хэлэһыень дуугай дүүргэбэд. Нүхэ түргэн малтаад, досоонь урьха болгожо, уяһан ооһороор хүзүүндээ орёолдоһон үхэшэһэн нохойе харабад. Нүхэн соо нохойн бэе хэхэдээ, хоншоорынь дасан руу харуулан табяатай байба.

Амитанай үхэһэн бэе харахадаа, Аняа-ламахай ханалтайгаар дохижо, дарууханаар гуйба:

— Ооһорой уялаа задалаад, нохойн хажууда табигта, тиигээд нохойн тархи нүгөө тээшэнь, гэдэргэн харуулаад табяад, хүүр дахин булагты.

Ламанар багшынгаа энэншье захиралта дүүргэбэд.

Тэрэ гэһэнһээ хойшо олоной хүсөөр  шэнэ баригдаһан дасанай шэрээтэнэр наһа барахаяа болибо. Тэрэ ооһор тайлаһанай удаа үбгэн жадха эльбэшэн үхэбэ, тэрэнэй һүүлээр тэрэнэй шабинаршье булта ээлжэлэн үлбэртэжэ, үхэжэ эхилээ һэн. Олон үгэ, тайлбаригүйгөөр эльбэшэдэй урдын  угайхид зөөри зөөшэеэ сгулуулаад, гэр бүлэтэеэ оро һэегүй энэ газарһаа ябашаһан юм. Тэрэ гэһээр эндэхи зон хадын дабаан дээрэ гарахадаа, хүзүүндээ орёолдожо, «нохой хаана булаатайб» гэжэ хэлсэдэг болоо һэн.

Тиигэжэ Аняа-ламахай  элдэб муу үйлэ бүтээдэг болон дээдын хүсөөр муу юумэ үйлэдэг эльбэшэдые диилэһэн юм. Сэхынь хэлэхэдэ, энэ газар дайдаар буддын шажантан болон эльбэшэдэй ухаан сэдьхэлэй түрүүшын тулалдаан болоһон байгаа.

Энэ ушараар нютаг зон Будда бурханай соло татаһан пуджу гэжэ томо һайндэр үнгэргэһэн юм.

Аняа-ламахай  дасанай шэрээтэ болоһон сагһаа тэрэнэй сэсэн ухаан, гүн сэдьхэлэй хүсэ шадабари тухай оршон тойрон суу гаража, гэр бүлэнэр үхибүүдээ ламахайн шаби болгожо эльгээдэг болобо. Тэрэнэй тагаалал болоходо, һүзэгшэд ехэтэ  уйдаа. Гэбэшье ажаһуудал үргэлжэлжэ, шэнэ шэрээтын тушаал  тиимэл нангин, ухаан сэсэн лама эзэлээ. Тэрэнэй хүтэлбэри доро дасан хүгжэжэл байгаа, дасанай хажууда хэдэн дасангууд баригдажа, олон ламанар эндэ алба хэдэг һэн, тэдэнэй дунда энэ дасан хара багаһаа ерэжэ, мүргэжэ байгаад, шиидэжэ, лама боложо, бүхы наһаяа Буддын шажанай номнолдо зорюулһаншье ламанар олон байгаа.

 

ТҮРҮҮШЫН САНГАСПАГАЙ ДОБТОЛГО

Нэгэтэ ламанар дүтэлжэ байһан гай мэдэрбэд. Тэдэнэр юрэ мэдэрээ бэшэ, харин Энэдхэгһээ дүтэлжэ байһан аюулһаа сошобод. Нэгэ мэдээжэ сангаспа тэдэнэй дасан руу ябагаар ерэжэ ябана.

Сангаспа буддын шажантан бэшэ байгаа, хүн зонтой  ёһорходоггүй, хэнтэйшьеһаа тэмсэлдэ орохо, хүсэтэйшье һаань, хамаагүй, олон шэдитэниие бүхы тулалдаанда иладаг, тэрэнэй шан – ами наһан байгаа. Тэрэнтэй тэмсэгшэд тулалдаандаа наһа барадаг, тэдэнэй шэдитэ хүсыень тэрэ буляажа абадаг һэн. Шүрбэһэтэй шадалтай бэетэй, ута һахалтай, шэрэлдэшэһэн ехэ үһэтэй Сангаспа  богонихон түүхэтэй бэеэ хүсэһэн шадабаритай үсөөхэн мэргэшүүлтэй дасангые  бэлэхэнээр лэ диилэжэшьехэб гэжэ бэедээ найданги ябаа.  Тэрэ өөрынгөө хүсэеэ мэдэжэ, байлдаанда бэлэхэнээр диилэжэ, тэдэ ламанарай ами наһаар өөрынгөө эльбэ жэльбэ ехэ болгохоб гэжэ найданги һэн.

Сангаспа гэжэ хэд гээшэб, гэжэ тайлбарилха хэрэгтэй. Энэдхэгэй бүхы дэбисхэрээр хододоо һуража, бодото дээрээ бэелүүлжэ, мүнөөшье болотороо бэеэ шудалжа, дээдын арга шадалаа хүгжөөжэ ябадаг хэдэн мянгаад шэдитэ эльбэшэд байдаг юм. Хүн бүхэниинь бурхадай хүсэ бэдэрдэг, эди шэдиин дээдын мэргэжэлдэ тэгүүлдэг зониие сангаспа гэдэг. Гэхэ зуура, сангаспанууд ламанарта ороходоо, бурханай шэнжэ, боди сэдьхэл хүгжөөдэггүй, нэгэшье амидыда хоро хэхэгүйб гэжэ тангариг үгэдэггүй. Тиимэһээ ухаан сэдьхэлэй тулалдаанда илагшадаа аладаг юм.

Иимэ сангаспа энэ дасан руу шэглэжэ ябана.

«Тэрээндэ юун хэрэгтэйб? Юундэ заалһаа энээ руу ерэхэеэ һанаа юм?» — гэжэ ламанар  өөрынгөө дасан тухай һанаата болоно.

Сангаспада олон жэл соо дасандаа удаан сагта мүргэжэ, даяан хэжэ суглуулагдаһан ухаан сэдьхэлэй хүсэн хэрэгтэй байгаа.  Тэрэ иимэ хүсэ буляан абажа, үшөө хүсэтэй болохоёо һанаа бшуу.

Наһатай ламанар  зайлашагүйгөөр тархяа һэжэржэ, абяагүй байбад, залуушуулынь дасан соогоо толгойгоо бажуугаад гүйлдэжэл байгаа. Эндэхи хэншье тэрэ шанга эльбэшэндэ эсэргүүсэжэ шадахагүй гэжэ нэгэшье үгэгүйгөөр эли байгаа. Эгээл тэрэ шиидхэлтэй үдэр хүрэжэ ерээд, дасанай байшан руу тэрэ хүсэтэй даяанша дүтэлжэл ябаба. Ламанар шэрээтэдээ туһа үгэхыень хандаба.

— Яахамнай гээшэб, агууехэ гай  бидэн руу дүтэлжэ байна, бидэ ямаршье тэмсэлгүйгөөр энэ сангаспаада диилдэжэ, өөһэдынгөө ами наһа хамгаалхын тулада юушье хэхэгүй гээшэ гүбди?

— Энэ юртэмсэһөө бидэ булта ошохобди, энэ үедэ тохёолдобол, тэрэ манай үйлын үриин шиидхэбэри гээшэ, — гэжэ намууханаар шэрээтэ ойлгуулаад, халта дуугай байгаад, иигэжэ нэмэбэ:

— Ами наһанайнгаа түлөө һанаата болоо һаа  —  сангаспаае тогтоохо нэгэл арга байна.

— Хайшан гээд, хөөрэжэ үгыт! Багша! — гээд ламанар наманшалба.

— Хорёо сооһоо олоһон ута модонуудта бүхы хамгаалагша бурхадай дүрсэ танкнуудые уягты. Тиигээд дасангай үүдэндэ зогсогты. Хэрбэеэ бидэ тэдээндэ үнэн зүрхэнһөө шүтөө һаамнай, тэдэнэр бидэниие хамгаалха. Тэрэ эльбэшэнһээ дасанаа хүреэлэн, тэдэ бурхадаа бултыень жэрытэр, нэгэшье забһаргүйгөөр дүтэ дүтэ табяад, зогсохо ёһотойбди.

Бүхы дасангай ламанарта сүхэршөөд, гараа һула табяад байхадань, энэ зүбшэл үйлэ бүтээлгэжэ уряал мэтээр зэдэлбэ. Шэрээтын хэлэһые тэрэ зандань бэелүүлбэ. Ламанар Абарагша бурхадай дүрсэнүүд жэрылдэжэ зогсожо, өөдөө гурба метр зайда үргэгдэжэ, дундуурынь гулабхаашье ниидэхэ аргагүй зайгүй үдхэн байба.  Танкнуудаа үндэр урга, ута модонуудта үлгэжэ, дасангай үүдэндэ зогсобод.

Йогин ута эсэбэритэй харгы дабажа, арай гэжэ дасангай үүдэндэ хүрэжэ ерэбэ.Тэрэ үеын сангаспанууд ута халад үмдөөд, толгойдоо тюрбан малгатай, һэлмэ баринхай, тэдэнэр нэгэшье бэеэ угаадаггүй, һахал һамбайгаашье, хюмһа туруугаашье абадаггүй. Манай үеын зондо тэдэ угаа айдхатайгаар үзэгдэхэл, теэд тэрэ сагта тэдэ юрын мэтээр лэ үзэгдэхэ.

Хаалта харажархидаа, эльбэшэн угаа ехээр уурлажа, шанга гэгшээр хашхарба. Агаарта өөдөө һүрэжэ, хуягһаань һэлмэеэ гаргаад, дүтэ байһан танкые хадхажа, абарагша бурханай дүрсэ хажуу тээһэнь хахалжархиба.

Бурханай дүрсэ бутаргаһандаа тэрэ нэгэ ехэ алдуу хэжэрхибэ.Тэрэ дары шэдитэ хүсэеэ гээжэрхибэ, юрын боро хүн болоод, шадалгүй боложо, газар дээрэ хэбтэшэбэ. Гээлтэеэ мэдэржэ, бүхы наһандаа  мэдэрэн  нөөсэлжэ ябаһан шэдитэ  хүсэеэ үгы болоһондоо шаналан, тэрэ бархиржа эхилбэ. Һэлмэеэ шэдэжэ хаяад лэ, сангаспа тулалдаанда диилдэһэндээ голхоржо, һөргөө Энэдхэг руугаа гүйжэ арилһан юм хадаа.

Баярлаһан ламанар шэрээтэдээ ошожо, сэсэн ухаатай зүбшэл үгэһэндэнь баярые хүргэбэд. Тиихэдэнь шэрээтэ иигэжэ тэмдэглээ:

— Хайратануудни, хадуужа абагты: танай дунда шанга хүсэтэй шэдитэнэй үгышье һаа, таанар хүсэгүй бэшэт. Булта нэгэдэхэдээ, асари томо хүсэн болонол ха юм та.

Илалтаар зоригжоһон ламанар үшөө һайнаар философи шудалжа захалбад, харин юрын арад зон  Будда, Дхарма и Сангха гурбанай абарал доро орохо гэжэ шиидэһэнээ улам бүхэжүүлбэ, ламанарай урда эшхэбтэр байдалда ороһон сангаспаагай шарай угай аймшагтай байгаа ха юм.

Он жэлнүүд ошожол байгаа, тэрэ шэрээтэ тагаалал болоо, орондонь баһал ухаан бэлигтэй шэрээтэ бии болоо, хүндэ үбшөөр нэрбэгдэһэн шэрээтые үшөө ондоо лама һэлгээ.

Тиигээд лэ саг ябажал байгаа, өөрынгөө буянтай хэрэг газар дээрэ үйлэдэһөөр, ламанар арад зоной амгалан байдалай түлөө бэеэ гамнаагүй алба хаагаа.

Дасангай илалтанууд ганса юрын зондо нүлөө үгөө бэшэ, мүн Буддын номнол шэрээшэдэйшье ганса бэшэ, мүн элбэ шэдишэдтэшье нүлөөлөө.

Монголой талаар эльбэшэд байд гээд лэ өөрынгөө заншалта үйлэ бүтээжэ, юрын зониие уридаг болоо. Тиигэжэ өөрынгөө хүсэ шадал харуулдаг байгаа. Энэнь хадаа дасанай харуулһан туйлалтануудта харюу үгэдэг байгаа.

Нэгэтэ үдэр удаадахи үргэл бүтээгдэхэеэ байба, шэдитэ эльбэнүүдые харахаяа зон олоор сугларһан байба. Эльбэшэн яла сала эреэ маряан хубсаһа үмдэнхэй, түүдэг табяад, хоолойгоо хашажа, бөөлэжэ, хэсэеэ сохижо, һүнэһэдые дуудажа эхилбэ. Хэсын арһан   дүнгинэһэн уйлаа зэдэлүүлбэ. Гэхэ зуура, дүршэлтэй эльбэшэн хэды оролдобошье, юушье хэжэ шадабагүй. Юундэб даа онгондо орожо болобогүй, эди шэдитэ үйлэшье боложо үгэбэгүй. Эшэһэн  эльбэшэн тойроод байһан арад зон руу хараад, гэнтэ нэгэ хүн руу хургаа заажа, шангаар хашхарба:

— Энэл гэмтэй!

Хубараг хүбүүхэн ехэ һонирхожо, үргэлэй үйлэ харахаяа ерэһэн байгаа. Нюуса шэдитэ эльбэ хараха хүсэлтэй, дасанһаа зүбшөөлшье абангүй, нюусаар ерэһэн байгаа. Теэд шэрээтэһээ зүбшэл эреэ һаань, хэн тэрэниие табахи һэм даа.  Гурбан эрдэниин Абаралтай хубарагай байхада, һүнэһэн дүтэлхэеэ айжа, эльбэшэндэ ерээгүй ха юм.  Һүнэһэнэй бэе руу ороогүй һаа, шэдитэ үйлэ эльбэшэн харуулжа шадахагүй ха юм даа. Хубарагые тэндэһээ ябахыень гуйжа, шэдитэ үргэл нүгөө үдэрынь үнгэргэхэ гэжэ шиидэбэд.

Лама эльбэшэн хоёрой тэмсэл сэдьхэл ухаанай тулалдаан мэтэ һэн. Гэбэшье тэдэнэрэй алинииншье тулалдаан тухай һанаагүй. Иимэ юумэ хаража байһан юрын хара зон шэнжэлэл хэжэ, өөһэдынгөө дүн гарганал ха юм даа. Энэ ушарай һүүлээр дасанай жиндагуудай тоо олошоржол байгаа.

Ламанарта сухалаа хүрэжэ, эльбэшэд дасан ерэжэ, ахамад багшанарые тулалдаануудта дуудадаг һэн. Нэгэтэ мэдээжэ эльбэшэнэй дасан ерэхэдэ, наһатай мэдээжэ ламанар үгы байшаба. Нэгэ багша байгаа, тэрэ өөрынгөө дасан руу сууда орохоёо һанаһан байгаа. Тэрэ зоригтойгоор тулалдаанда оробо, теэд ямаршье тусгаар бэлдэлгэгүй байгаа.  Хайшан гээд тэрэ эльбэшэниие тэрэ лама диилээб гэжэ түүхэдэ эли бэшэ, гэбэшье, ямар бэ дээдын мэхэ гаргажа, тэрэ эльбэшэниие илажархёо. Тэрэнь  тулалдаанда ганса шэдитэ хаба шадалаа бэшэ, мүн ами наһанайнгаа шадал гээжэ, үхэхэдөө, дайсандаа иигэжэ хараал хэлээ: «Зай, ши намайе илааш, би һүниндөө шамда ерэжэ, һүниин шүдхэр болоод, шинии һүнэһые абаашахаб». Тэрэ гэһээр лама багша һүниндөө унтахаяа болижо, үдэшэ  бүхэндэ шабинартаа тэрээниие шангаар орондонь уюулдаг байгаа. Һүниндөө үнөөхи тулалдааниинь үргэлжэлдэг һэн. Ехэ шанга шуяан болоходонь, шабинарынь тархияашье үргэжэ, багшаяашье абарха аргагүйнүүд һуудаг һааб даа. Үглөөгүүрынь багшань арай амиды, ооһорынь задаршанхай, үүдэнэй  тотогодо аһалдашаһан байдаг һэн. Саг үнгэрхэдэ, шабинар ламын гэр сооһоо дуулдаһан тэрэ шуяанда дадашаба. Тиигэһээр багшаниинь үһэеэ сайжа, һүүлэй һүүлдэ зүрхэнэй үбшэнһөө наһа барашоо, илагшын тээбэри тэрээндэ даагдахаар бэшэ, хүндэ байгаа.

Багшынһаа хумхи бэеын шарил уһанда хиидхүүлжэ, зариманиинь һалхинда үлеэгдээ. Шабинартань ямаршье бэлдэлгэгүйгөөр тулалдаанда орожо болохогүй гэжэ эрид заагдаһан юм. Тэдэнэр тэрэ тулалдаанай дүүрэшэгүй байһыень өөһэдөө хараһан хадаа, бултыень ойлгоо.

Тэрэ гэһээр олон жэлнүүд үнгэрөө. Хэдэн үе ламанар һэлгэгдээ, Дасанда мүнөө иимэ тулалдаанууд тухай үни мартагдаа.

ХОЁРДОХИ САНГАСПЫН ДОБТОЛГО

Дахин гай ерэбэ. Ламанар баһал ямар бэ нэгэ йогин тэдээндэ ехэ хоро хэхэ хүсэлтэй ерэжэ ябана гэжэ мэдэрбэд.  Тэрэнэй дасанай үүдэндэ бии болохын урда тээ муу бодол тухай долоон хоногой саана мэдэгдэһэн байгаа.  Гаса боложо, тэрэ үедэ дасан шэрээтэгүй байгаа. Үбгэн шэрээтэ тагаалал боложо, һэлгэхэ хүн олдоодүй байгаа. Мэдээжэ багшанар Монгол орон руу ошохоёо һанаагүй, эндэхи ламанар соо шэрээтэ болохо зиндаатай хүн үгы байгаа.

Ламанар ехэтэ айгаа даа, хэндэшье хоро хэхэгүйб гэжэ тангариг үгэһэн ламанар дасанһаа гаража ошохо гэжэ шиидэбэд. Олонинь номоо абаад, дүтын ой руу ябашаба.

Йогин бии болобо. Хооһон дасаниие хараад, сангаспа тон ехээр гайхаба. Тиигээд ханажа, үнэн зүрхэнһөө энеэбэ. Ламанар тэрээнһээ айна гэжэ тэрэ ойлгобо.  Гэхэ зуура, дасанда нэгэл лама үлэһэн байгаа. Тэрэнь Бадма лама, үдэр бүри дасанай хамгаалагшада үргэл хэдэг үүргэтэй байгаа.

Бадма ошоогүй, юундэб гэхэдэ, гурбан жэл соо абарагшаяа хүндэлөөб, тэрэ заатагүй хамгаалха байха гэжэ ехэтэ үнэншөөд, дасан соогоо үлөө бшуу. Тэрэ зүрхэн соогоо агууехэ үнэншэлгэтэй уншалгаяа үнгэргэжэ байхадаа, абарагша бурханһаамни айгаад, эльбэшэн дасан руу орохогүй байха гэжэ найдаа, теэд тэрэнь орожо ерээд, гансаараа маани уншажа байһан Бадмые харажархиба. Бадма одоо түгэсэл ерээ хадаа гэжэ бодомжолоод, аргаахан мүргэжэл байгаа.

Сангаспа хуяг сооһоо һэлмэеэ гаргажа, хүнгэн эдишэ олоһоноо хүхижэ байба. Бадма руу һэлмэеэ далайгаад ерэжэ ябатараа, болеод, бурханай мандал шэрээ руу дүтэлжэ, олзо бэдэрхэеэ һанаба. Бүтэн алтаар бүтээгдэһэн субарга харажархиба. Тэрэнь жиндагуудай үргэлөөр  будда бурхандаа, гурбан эрдэнидээ үгтэһэн алтан зүүдхэлнүүд, алтан мүнгэнүүдээр дүүрэн.  Үргэлнүүдые суглуулаад, ламанар иимэ субарг а хайлуулан дүрсэдэ оруулһан байгаа. Тэрэниее хулуухагүйн тула мандалын үндэһэндэ нүхэ хэжэ, алтаар дүүргэһэн байгаа.

Сангаспа ехээр шунахайржа, хүхиһэндөө, Бадма тухай мартажархиба. Алтан субарга булимтаранабаха гээд бажуун гэхэдээ, тэрэнэй үргэжэ шадабагүй. Угаа ехээр сухалдажа, һэлмээрээ субарга мандалһаа таһалан сабшажархиба. Ямар бэ даа нэгэ ехэ хүсэн һалхяар дасан соогуур туугдахадань, эльбэшэн субарга сабшан сасуугаа бүхы бэеынгээ һуладашаһые мэдэрбэ, тиигэжэ хүсөө алдаһанаа ойлгобо. Теэд эльбэшэн арад зоной шүтөөн гэжэ мэдэхэгүй байжа, тэрээндэ шаташаба. Шадалгүй болоһон һэлмэнь газар дээрэ унашаба, харин юрын хүн болошоһон сангаспа уйлажа, хашхаржа, үүдэн руу мүльхижэ байба.

Ами наһантаяа хахасажа үрдиһэн  Бадма хорото сангаспаагай хосоролой гэршэ болобо даа..

Тиигэжэ дасан муу хүсэнһөө үшөө дахин абарагдаһан юм. Харин Бадма хатуу үнэншэлгэтэй, хараа бодолтой хүн гэжэ суурхаа.

Хүнүүд тэрээнһээ жэшээ абадаг болоо һэн. Олон зон тэрэниие сангаспаае хүсэ шадалгүй болгоо гэжэ һанадаг, харин Бадма бүгэдэндэ тэрэ хорото хүсые арад зоной шүтөөн диилээ гэжэ  дабтажал байгаа. Арад зоной шүтөөн үгтэһэн үргэлнүүдээр субарга дүүрэн байгаа ха юм. Зарим тэрэнэй үгэнүүдтэ үнэншэхэ, нүгөө зариман үнэншэхэгүй. Теэд энэ шухала бэшэ, шухала юуб гэхэдэ, жиндагуудай будда бурханда үнэн шүтөөн агууехэ хүсөөр бэхижээ ха юм.

ГУРБАДАХИ САНГАСПАГАЙ ДОБТОЛГО

Тэрэ тохёолдоһон ушарһаа дасан шэрээтэгүй байжа болохогүй гэжэ эли болоо. Хамба лама Ёнзон-багшые, хубилгаан ламые, тэрэ дасан ошожо, толгойлохыень захирал үгэбэ. Ёнзон-багша захиралта дүүргэжэ, дасан руу ерэбэ. Эгээл энэ үедэ дасан руу хүсэ шадалай олзо олохо хүсэлтэй нэгэ— сангаспа орожо ерэбэ. Олон ламанар дахин ой модо руу тэрьелжэ сангаспаатай уулзалгаһаа холодобо.

Энэ сангаспа Түбэдһөө ерээ, агууехэ хаба шадалтай, гал дүлэ дуудажа шадаха аргатай һэн. Тэрэ хайра гамгүй Түбэдһөө энэ хүрэтэр бүхы дасангуудые шатаагаад хүрэжэ ерээ, хүршэшье дасан шаташоо.

Ёнзон-багша ламанарта иимэ  үгэнүүдээр хандаба:

—Дасан хэды дахин сангаспаагай добтолго оробошье, тэдэнэр диилдээ. Тиимэ хадаа, манай хамгаалагшад угаа хүсэтэй. Би хэнииешье баринагүйб, гэбэшье, би энэ дасангай хамгаалагшадта үнэншэнэб, тиимэһээ эндээ байхаб.

Бадма шэнэ шэрээтэдээ нэгэдэхэ гэжэ шиидэбэ, тиигэһээр нэгэ хэды ламанар үлэхэ гэжэ шиидэжэ, хайшаншье һаа, юунээшье болоо һаа, дасангаа абарха гэжэ шиидэбэд. Бусад ламанар гаража ошоо.

Сангаспан бии болобо. Дасангай урдахи хада дээрэ һуугаад, өөрынгөө хёрхо нюдөөр тэрээ руу шэртэнэ.

Хада 200 метр үндэртэй пирамида шэнги хэмжээнэй байгаа. Хөөрэшэһэн Бадма Ёнзон-багшадаа ерээд, тэрэ хада дээрэ  сангаспа һууна, өөрынгөө хаба шадалаар дасангые гал эльгээжэ шатаахаяа байна хадаа, гэжэ мэдээсэбэ. Ёнзон-багша түргэн өөрынгөө хэрэгсэлнүүдые суглуулаад, газаа гараад, нюуса үйлэеэ бүтээжэ эхилээ. Дасанһаа гаража ошоһон ламанар холо ошонгүй, хойто орьёол өөдэ гараад, дасанда юун боложо байһыень адаглабад. Үдын хоолой үе багаар түбэд сангаспа одоол бэлэн болоо хэбэртэй, дасан руу сахилгаа эльгээжэрхибэ. Теэд сахилгаан дасанда хоро хэжэ шадаагүй, эрьелдэжэ ошоод, сангаспада һөөргөө бусаа, тиигэжэ бүхы юумэн агшан зуура хуу аһашаба, тиигэжэ хэды дахин дабтаба даа.  Тиихэдэнь лэ сангаспа дасангые диилэжэ шадахаяа болёоб гэжэ ойлгоо. Өөрыгөө диилдэһые мэдэржэ, эрьелдээд лэ, нютаг руу гэшхэлбэ.

Юундэ һөөргөө ерээбши, тэрэ дасан шатаажа шатаагаагүйбши, гэжэ тэрээнһээ асуухадань,  сангаспа хэлэдэг:

— Энэ дасан минии шүдэндэ диилдэхэгүй.

Тэрээнһээ асуухада:

— Ши хайшан гээд хамгаалаагшые диилээбши?

— Үгы дөө. Би тэрээндэ анхараалшье табяагүйб. Нэгэ хара лама бии, тэрэ дасан соо байгаад, бодото үйлэ бүтээжэ байгаа, тэрэл аймшагтай, сахилгаануудые һөөргэнь бусаагаа.

Дасангай үшөө нэгэ илалта тэрээндэ ехэ алдар соло асараа. Ёнзон–багшын бэлиг шадабари тухай суу Монголоор дүүрэн таранхай. Ёнзон-багшын тагаалал болоһоной удаа тэрэнэй шабинар  тэрэнэй хубилгааниие бэдэржэ олоод, нютаг зон тэрэниие нангин мэтээр шүтэдэг һэн.

 

ШАЖАНГҮЙШҮҮЛЭЙ ДОБТОЛГО

 

Он жэлнүүд үнгэржэл байгаа. Хүнэй наһан ута бэшэ, дасанда хэдэн үе ламанар һэлгэгдээ. Тиигээд лэ дасанда гай дахин хүрэжэ ерэбэ. Мүнөө эльбэшэдһээ бэшэ, сангаспануудһаа бэшэ, харин шажан үзэл буруушаагшадһаа аюул ерэбэ.

Хоридохи зуун жэл хүрэжэ ерэбэ. Тэрээнтэй хамта гүрэн руу хубисхал ерээ. Гүрэн түрын засаг һэлгэгдээ. Шажан мүргэлтэй тэмсэл соносхогдобо. Бүхы тээ залуу комсомолшууд хүтэлбэрилнэ.

Хайра гамгүй дасангуудые тэһэлжэ, ламанарые зобоожо байхыень Буддын шажанай ламанар  харана.  Иимэ юумэн тэдээнтэйшье болохо гэжэ тэдэнэр баһал ойлгожо байгаа. Энээниие мэдэхын тулада тусхай мэдэрэлшье, шэдитэ бэлигшье хэрэгтэй бэшэл даа.

Эдэ үдэрнүүдэй нэгэндэ июниин 21-дэ дасанда Жамсаран сахюусанда зорюулагдаһан «Эрын гурбан наадан» гэһэн найр үнгэржэ байна. Нааданай үедэ һүмын үүдэ тоншоод, почтальон орожо ламада  мэдээсэлэй саарһа барюулба. Тэрээн соонь  дасанай ажаябуулгын түлөө налог түлбэри ашагдаба гэжэ бэшээтэй байгаа.  Тиигэжэ ламанар түлбэри гүрэндэ хэдэг болгобо.

Харуулша лама шэрээтэдэ энэ мэдээсэл дуулгаба.

— Хаанаһаа мүнгэ абахабиибди? — гэжэ соносхолойнгоо удаа тэрэ асууба.

Һан соонь мүнгэн үгы байгаа, ламанар үни хадаа өөрыгөө тэдхэдэг байгаа, олзо орошо дасан руу ородоггүй һэн. Шэрээтэ сохоёо уршылган, үргэеэ маажаад, хэлэбэ:

— Налог татабари һайндэрэй үдэр дэмы тохёолдоо бэшэ. Ажаһуудалнай бидэндэ Жамсаран хамгаалагшада хандажа, туһа эрихыемни заажа үгэнэ хадаа.

— Хандахадаа хандахабди, теэд тэрэ яагаад бидэндэ туһалхаб? —  гэжэ лама ойлгонгүй асууба.

— Жамсаран сахюусанай танк  бүтээгээд, маанадһаа түлбэри эриһэн зондо харуулха хэрэгтэй.

Хэлэһээрыень бултыень бүтээбэ. Танк зурадаг уран зураашад Жамсаран бурханиие хаража үзөөгүй дээрэһээ үнэн амиды зураг бүтээжэ ядаба. Энэ бэрхэшээл шиидхэгдэхээршье байгаа, теэд ондоо зурагһаа һажаажа зурахааршье һаань, ондоо зураг үгы, абаха газаршье үгы.  Монгол, Түбэд гүрэнүүдтэй хилэ шэнэ засагай үедэ бүхөөр хаагдаа. Иимэ танкнуудтай дасангуудтай холбоо таһаранхай.

Танка зурагшад (тэдэнэр 4 байгаа) шэрээтэдэ хандажа:

—  Яагаад зурахаяа мэдэнэгүйбди, наһандаашье хаража үзөөгүйбди. Та хаража үзөөгүт? — гэжэ асуубад.

— Хараа, —  гэжэ лама харюусаба.

— Хөөрыт даа, ямар бэ?

—Хөөрэхын аргагүй, яажаб даа таанарта туһалжа туршаһууб… —  гэжэ шэрээтэ хэлээд, Баяр ламые дуудахыень хубарагые эльгээбэ, Баяр лама Жамсаран сахюусанай үдэр бүриин хурал гансаараа үнгэргэдэг лама байгаа.

Лама түргэн ерэбэ, тиихэдэнь шэрээтэ гайхангяар нюурыень хараад, би хэнииешье дуудаагүйлби гэбэ. Баяр лама гараа гайхан һэжэрээд, гаража ошобо. Ошон сасуун шэрээтэ нүгөө хубарагые дахин эльгээжэ, Баяр ламые дуудаба. Ламын ерэхэдэ, шэрээтэ баһал гайхангяар хараад, дуудаагүйб гэбэ.  Хубараг гүйжэ ошоод, Баяр ламые дуудаба, шэрээтэнь баһа дуудаагүйб гэбэ, тиигээд 3 дахин  дабтаба. Дүрбэдэхиеэ дуудахадаа таһаг соо байһан 4 уран зураашадта Баяр ламые анхаралтайгаар харахыень даалгаба. Нэгэниинь Баяр ламын гар, нүгөөдэнь- бэе, нэгэнь – нюдыень, дүрбэдэхинь  нюурыень гээд һанажа абаха байгаа.

Ламада дүрбэдэхиеэ би дуудаагүйб гэжэ харюусахадань, тэрэнэй нюур уб улаан боложо, нюдэнь шуһаар дүүрэжэ, сухалаа хүрөөд, дураа гутажа, хүлөөрөө дэбһээд, гаража ошобо. Уран зураашад түргэн зуража эхилбэ. Тэдэнэр  түргэн дүүргээд, зураг бүхэнөө ниилүүлжэ, бултанай гайхалаар, Жамсаран сахюусанай ёһотойл дүрэ болошобо. Энэ дүрсэ мүнөө болотороо монголнууд үнэн бодото зурагһаа буулгагдаһан гэжэ һанадаг. Жамсаран бурханиие бисалгалда ороходоо хараһан ламанар адли гэжэ хэлэдэг юм.

Тиигэжэ танка бэлэн болоод, ламанар тэрэнээ барюулаад хоёр залуу ламанарые эльгээбэ.  Дасандаа Жамсаран сахюусан хурал уншажа эхилээд, тэгэн дундань болигоод, захиргаан ошоод, тэндэ үргэлжэлүүлхэ байба.

Ноёной таһаг соо мүргэл үргэлжэлүүлэнь сасуунь, ноёной хамарһаа шуһан гаража эхилбэ. Хэды тэрэнээ оролдобошье, пулаад бариба, тархияа гэдэргэнь найгуулба, теэд шуһаниинь тогтобогүй, харин ламанар Жамсаран сахюусанайнгаа магтаал уншажал байба. Комиссар һүзэгшэ бэшэ байгаа, теэд шуһа тогтоожо ядаба. Һүүлэй һүүлдэ, тэрэ хашхарба:

— Зай, зай, ябагты, арадые мунхаруулагшад, энэ жэл таанадһаа түлбэри абаха үгыбди!

Баярлаһан ламанар дасанаа бусажа, болоһон ушар тухайгаа хөөрэбэ. Теэд тэдэнэр удаан хүхилдэбэгүй. Нэгэ хэды саг болоһон хойно залуушуулда муу нүлөө үгэдэг хорото эмхи гээд дасангые хааха гэһэн захиргаанай зарлиг ерэһэн юм..

Шэрээтэ Далай ламатай болон коммунис партитай дүтэ байһан нэгэ танилдаа туһа эрижэ хандаба. Тэрэнь мэдээжэ хүнүүдэй нэрэ нэрлэжэ байгаад, дээдын засагай зонтой суг буулгаһан гэрэл зурагуудые харуулжа байжа захиргаанда занаба. Дасан хаагдаха тухай зарлиг дээдын хүтэлбэри дары болигобо, теэд энэншье удаан бэшэ байгаа. Нэгэ хэды жэл болоод, тэрэ ноёниие түрмэдэ хаажархиба, тиихэдэнь дасанда туһа ондоо тээһээ хүлеэхэ аргагүй болобо.

Дасангууд  дээрэ дээрэһээ хаагдажал байгаа. Ламанарые түрмэдэ хааха, лагерьнуудта сүлэхэ. Гүрэнэй засаг һүзэгшэ зонтой ехэл тэмсэл эхилээ.

Можын захиргаан дасан хааха тухай шэнэ зарлиг гаргаба. Дасан сангаспа, эльбэшэдые диилэжэ шадаа, харин гүрэнэй машинын хүсэ даража шадаагүй.

Ламанар шэрээтэтэеэ дасангые хааха гэжэ мэдэжэл байгаа. Зарлигай холо гараадүй байхадань, тэдэниие түрмэдэ хааха гэжэ мэдээ һэн. Теэд хэншье дасанһаа гаража ошоогүй, дүтэлжэ байһан гай тодхорһоо хэншье хоргодохоёо һанаагүй.

Уншалгын үедэ большевигууд мандат асаржа ерэбэ. Дасан соо байһан зонуудые байра сүлөөлхыень захирба, теэд ламанар тэдэниие тоонгүй маанияа уншажал байба. Улаан сэрэгшэдэй командир дасан сооһоо маани уншажа байһан зониие шэрэжэ гаргахыень захирба.

Теэд энэшье захиралтань бэелүүлэгдэбэ. Тэдэнэр нэгэшье ламые  һууриһаань хүдэлгэжэ шадаагүй, хүнэй даахаар бэшэ шулуун хэмхэрдэһэн шэнги болоод байгаа. Дүрбэн зон һуужа байһан нэгэ ламые үргэжэ шадабагүй. Тэдэ ехэ оролдобо, хүлэршэтэрөө носолдоод, һууриһаань хүдэлгэжэ шадабагүй.

Тиихэдэнь сэрэгэй онгондо орошоһон командир ламанартай байһан дасан шатааха гэһэн захиралта үгэбэ. Тиигэжэ нэгэ үдэрөөр бүхы ламанар хюдагдажа, олон жэлдэ олон зондо алба хэһэн арадай мүнгэн зөөреэр баригдаһан   болон олон зуугаад жэлнүүдтэ энэ газарай зонуудые аршалан хамгаалжа байһан дасаниие шатаагаа. Сангаспа, эльбэшэд болон бусад тэрэс шажанайхидай хэжэ шадаагүй юумэ, атеистнууд хэжэ шадаа.

Жиндагууд үшөө удаан сагта дасангай һуурида ерэжэ, хайлаһан ламанарай һүнэнэй түлөө болон дурасхаалай маани уншажал байдаг һэн. Захиргаан тэрэ газарта харуул табижа, тэндэ ерэжэ маани уншаһан зониие тушаажа хааха гэжэ захирба.

Байра шатаажа болохо, хүнүүдые хюдажа болохо, харин шүтөөниие үгы хэжэ болохогүй!

Хэдэн зуугаад жэлэй туршада дасанай хэһэн ажал, тэдэнэй уншаһан маанинууд, хэлэһэн хөөрөөнүүд, үйлэдэгдэһэн шэдинүүд хододоо һүзэгшэдэй сэдьхэлдэ үлөө ха юм.  Анхан жиндаг байһан һүзэгшэд үхибүүдтөө дасанай түүхэ, ламанарай хабаадалгатай шэдитэ ушарнуудые хөөрэхэ, тэдэнь өөһэдынгөө хүүгэдтөө, аша гушанартаа хөөрэхэ. Тиигэжэ  домог түүхэнүүд үе үеһөө  хөөрэгдэжэ, нюусаар дамжуулагдаха, юундэб гэхэдэ, атеистанууд засаг түрэ энээн тухай мэдэхэгүйн тула. Үнэн шүтөөн арадай сэдьхэлдэ хододоо байха. Нюусаар, хоргодуулан,  шүтөөн ходол амиды байгаа, һайн сагай хүрэжэ ерэхэ найдалай хүсэ шадал арад зондо үгэжэл байгаа.

Далан жэл үнгэрөө. Гүрэн түрын  байгуулалта, уншагдаһан эрьюулэгдэһэн ном мэтээр, булта һэлгэгдээ.  Гүрэнэй машина гол үндэһэеэ ондоо болгожо, шажан мүргэлтэй тэмсэхэеэ болибо. Хамалганда орохоёо айнгүй, маани уншаха арга олгогдобо.

Уг гарбалдаа үбгэ эсэгэнэрынь буддын шажантан байгаа гэжэ хүн зон дурсажа, балшар бага наһандань хүгшэ эжы абынгаа дамжуулһан дасан тухай хөөрөөнүүдые һанадаг байгаа. Буддын шажангүй байжа болохогүй гэжэ шиидэжэ, угсаатанайнгаа габьяа һанажа, дасангуудаа һэргээжэ зүрхэлбэд.  Дасан ерэжэ, хэдэн зууугаад жэлэй саана тэдэнэй үбгэ эсэгэнэрэй  шүтэжэ ябаһаар лэ уншалга, маани мэгзэмэ уншажал байхаяа. Дахин  һанамжаяа нэгэдүүлэн, хүнүүд бэе бэетэеэ хөөрэлдэжэ эхилбэ:

—Үнэн сэхээр ажаһуухаяа һанабал, хэрбэеэ үхибүүднай жаргалтай байхын түлөө, үри хүүгэдөө сэдьхэл ухаатай үнэн шүтөөнтэй хүмүүжүүлхын түлөө, гурбан Эрдэниин хамгаалалта доро орохо ёһотойбди.

Мүнгэн зөөри суглуулжа, барилгашадые урижа, дасан байһан газар бэдэржэ эхилээ. Гэхэ зуура, дасан һэргээхэ гэжэ бэлэн хэрэг бэшэ байгаа.

Анхан дасанай байһан газар элирүүлжэ болобогүй. Тэрэ һуури мэдэхэ зонһоо ганса хүгшэн үлэнхэй, дасан шатааха үедэнь тэрэ 7-тойхон басаган ябаа бшуу. Тэрэ гансал түймэр һанана, харин хаана дасан байһыень багсамжалба.

Хүгшэнэй зааһан газартань лэ дасан бариха гэжэ шиидэбэд.

Һууриин нүхэ малтажа байхадань, барилгашад хүрзөөрөө нэгэ һонин юумэ дайражархиба. Тэрэ газар малтахадань, бадма ленхобо сэсэгэй дүрсэдэ һууһан  7 метр үндэртэй ламын хубсаһатай хүн байжа байба.

Байгша зон энэ ушарһаа булта ехэ гайхаба. Түрүүн тэдэ статуя гэжэ һанаа. Малтагдаһан бэень хюмһатай, үһэтэй байба, бүхы бэень бодото хүнэй. Өөрөө лама хатуу байгаа, гэхэ зуура, түмэр бэшэ, тиимэ юумэ анхан хэншье хаража үзөөгүй байгаа. 7 метр хүн  — дуулагдаагүй үзэгдэл ха юм. Энэ олзо тухай бүхы һүүрингай зон мэдэжэ, оршон тойрогой зон энэ гайхамшаг үзэгдэл үзэхэеэ сугларба.

Иимэ болоһон ушарта хайшан гэжэ хандахаяа ойлгожо ядабад. Хэн бэ даа айжа, муу бэлгэ тэмдэг гээдшье хэлэбэ. Дасан дахин һэргээлтэгүй. Засагай захиргаанда дуулгажа, сурбалжалагшадые дуудаха гэжэ дурадхаба. Һүүлэй һүлдэ Хамба ламада хандаха гэжэ шиидэбэд.

Хамбо-лама бадма ссэгэй дрсэдэ һууһан долоо метр бэетэй хүн тухай дуулаад,  дары түргэн үзэлшэниие дуудаба.

Үзэлшэн ерэбэ. Долоо метр хүниие шэнжэлээд, юумэеэ бэлдээд, онгондо оробо. Тэрэнэй һүнэһэн үхэгшэдэй юртэмсэ руу дэгдэбэ.

Тэрэ хэлэбэ:

— Дары түргэн һөөргэнь энэ хүнөө булагты. Тэрэл газартань, тэрэл түхэлдэнь.

— Энэ хүн гээшэ гү? — гэжэ хүн зон үзэлшэнһөө асуубад.

— Хүн, хүн.

— Теэд юундэ иимэ томо гээшэб?

— Атлантидаһаа ерэһэн зон иимэ томо байдаг.

Атлантида тухай нютаг зоной зариманиинь мэдэхэ байба.

— Тэрэ атлант гү?

— Тиимэ, — гэжэ үзэлшэн харюусаба.

— Магад, засаг баригшадта харуулаа һаа гээшэ гү?

— Хэндэшье харуулалтагүй. Һөөргэнь булагты, юундэб гэхэдэ, энэтнай амиды, һэрихэ сагынь ерээдүй байна.

Үзэлшэнэй үгэ арад зониие сошообо, айлгаба. Гайхалай долгин дүүрэжэ, хүн зон атлантые һөөргэнь буулаба, энэ томо хүн һэришэнэ аа гү, гэжэ айбад.

Дасанай һэргээлтэ иимэ шэдиһээ эхилээ хадаа энэ һайн тэмдэг гэжэ тоолобод.

Үзэлшэн шатаһан дасанай бодото һуури заажа үгэбэ, тэндэнь дасанай үндэһэн һуури олдобо. Энэл газартань дасан бодхоогдожо эхилбэ. Барилга түргэн ябуулагдажа,  шатаһан дасанай һуурида богонихон болзор соо шэб шэнэ дасан бодобо.

Тэрэ дасанай шэрээтээр Делгер–лама томилогдоо, тэрэ долоон шабинараа асарба.

Дасанай нээлтэ баярай оршон байдалда үнгэрбэ. Олондо мэдээсэл тараадаг эмхинүүд, телевидени булта ерээ..

Нэгэ сурбалжалагша шэнэ шэрээтэһээ асууба:

—  Танай  шэрээтэ болоһон дасантнай хэдэн олон добтолгонуудта ороһон, бүхы ламанартаяа шатаагдаһан дасанай һуурида баригдаа. Дотоодын дайсадтай, засаг түрэтэйшье тэмсээ,  мүнөө эдэ зоболонгууд үнгэрөө. Эльбэшэд булта  үнгэрөө, совет засаг дууһаа.  Мүнөө дасан дайсадгүй болоо. Танай мүнөө ямар ажабайдал хүлеэнэбта? Ламанарайнгаа хүсэ шадабари ямар тээшэнь шэглүүлхэ гээшэбта?

Делгер-лама  бодомжолоод, иигэжэ харюусаба:

— Гурбан  зуун жэлэй туршада амидарһан дасан һайн хэрэгэй үзэл номнодог байгаа. Хүн зониие үнэн сэхэ ажаһуухыень, бүхы амидын амгалан байдалай түлөө ажаһуухыень һургаа.  Магад хаалтанууд тохёолдожошье болохо, ламанар зоригтойгоор,бусадай түлөө бэеэ гамнангүй бүхые шиидхэхэл даа.

Энээгээр ажаһуудалай дүршэлөөр сэсэн болоһон үбгэн лама түүхэеэ дүүргэбэ,  багахан хубарагууд өөһэдынгөө таһаг руу унтахяа гүйлдэжэ ошоо, үглөөдэр тэдээндэ Будда бурханай захяагаар бүхы амидын  зол жаргалай түлөө маани мэгзэм, нангин номуудай хэһэгүүдые уншаха, бодото үйлэ бүтээхэ шухала хэрэгүүд хүлеэнэ бшуу.

Хүлисыш даа, яаражал  бидэнэй

Хуби заягаар амяараа ажаһууһанда.

Шамтай тоосолдохогүйб,

Тамын олон зоболон, одоо ехэ үбшэн

Таамаг ябадал, буруу алхам,

Инаг дуранда ямаршье хорон

Хумхын тооһон, юуншье бэшэ

Хүндүүхэй үбшэ дабажа гарабал,

Хаанаб даа досоогоо нюужа,

Хадагалхаяа болижо,

Хариин зонтой хубаалдангүй

Хаяхамнай гү, һэегүй

Ажаамидаралай дуран юрын лэ даа

Нүхэршни дуратай байбал,

Этигэ, һайхан дурые хэншье бузарлахагүй

Хүлихэгүй, гэнжэлхэгүй, гансал

Агууехэ шэди мүндэлхэ.

Тэрэниие хэм даа, Гүн ухаатай

Гэгээн, хэн бэ даа — Будда гэхэ.

Хэрбэеэ бидэ инаг дураар,

Һанал нэгэдэхэл ха юм,

Дуратайл һаа, амидара,

Ямарш нэрэ, шухала бэшэ.

Юу хараабши, хамаагүй,

Хэнтэй яагаабши, юугээ хээбши,

Хэниие гомдохоогообши, хайшаа хэзээ ябаабши…

Дуратайл һааш, юрын үгэ, далижуулан,

Дээгдээхэ өөдэнь шадалтай.

Дуратайл һааш, бүгэдэ элүүр энхэ,

Бэшэгүүдшниш маани мэтэл.

Ондоо бэшэ шаналнагүйб,

Ямаршье юумэнһөө гашуудахагүйб.

Үбдөөгүйб, үбдэхэшьегүйб,

Гунигланагүйб, юрэл дуратайб.

 

Уран хүн Алексей Тенчой

Поделиться:

Автор:

comments powered by HyperComments