24 октября 2017, 21:34

Ангуушан

 

Ангуушан

Буряад, эвенк арадуудай үльгэрнүүдэй удхаһаа һабагшалан найруулагдаһан зүжэг. Үхибүүдшье, ехэшүүлшье наадажа боломоор.

Хабаадаха нюурнууд

Мэргэн –ангуушан, гушаадтай эрэ

Мэргэнэй һамган — хорёод гаран наһатай.

Балта – эмшэн хүбүүн, 16-18 наһанай

Наран гоохон-16-18 наһатай

Хулгайшан — гуша гаран наһатай эрэ.

Амба тайшаа – наһатай хүн.

Сэсэн ноён – дүшөөдтэй хүн, эршэмтэй, залуугаар харагдана.

Тоологшо ноён – томоотой, тарган наһатай хүн.

Сагдаанууд.

Нохой — Жараахай гэжэ нэрэтэй.

Луу — Сэгээн Нуурай Эзэн

Асари могой

Бүдүүншэг могой

Нарин могой

Жаахан могой

Морин.

Үнеэн.

Хонин.

1 хулгана

2 хулгана

1 үнэгэн

2 үнэгэн

1 хирээ

2 хирээ

1 бүргэд

Буганууд

Хэрмэн

Үлэнтэн альбангууд

Эхин

Ой модон соогуур ангуушан маряан ябажа. Мүрһөө буу түргэн һугалаад, мүшэрнүүдэй хоорондуур шагаан байтараа, хажуу тээшээ алхаад, түгсүүлһээ торон, доошоо унана. Мухаряад, модоной хажуугаар ангайһан нүхэн руу орошоно.

Нүхэн соо унаад, толгойгоо үргэн эрьелдэн харана. Дээрэһээнь, набшаһа мүшэрнүүдэй хоорондуур нара эреэлэн туяарна. Нүхэнэй дунда — һаруул. Бодоходонь хэдэн тээһээнь бага-жэжэ, нарин, бүдүүн могойнууд тойроно.

Жаахан могой (шалшаран). Үү пеэ, насаа наасаа ерыт, ахайнар! Ямар сүтхэр энэ ерээб? (халта дүтэлэн байтараа сааша болон, томошог могойн саана хорголно) Ай, аймсагтай! Харыт!

Томошог могой . Ши хэмши?! Һэй, ши хэм ши. Юундэ ябяагүйш? Томоорхоно гүш намда, а?!

Жаахан могой. Үй-е, үй-е. Холё болё, ахай. Энэш хоёр хүлтэй этэгээд амитан, холо болыс, холо болыы-с!

Жаахан могой саашаа мүлхин, нүгөө могойнуудайнгаа хоорондуур шурган ороод, толгойгоо һөөргэнь гаргаад, харана.

Томошог могой. Юундэ харюусанагүйш, а? Өөдэрхөө гүш, а? Һэй, харюусахаа томоорхоо гүш?

Ангуушаниие түлхинэ, тэрэнь эзэлүүдгүй урдаһаань түлхин, сошоод, саашаа һүрэнэ.

Томошог могой. Харыт, энэ үшөө намда хүндэржэ байна. Һэ, ши, намһаа хүсэтэйб гээ гүш?!

Жаахан могой. Хүсэтэй! Харыс, хоёр һүүлтэй! Ой! Ай!

Нарин могой. Ахай, бахалуурдажархигты энээниие. Хамһаад нюпа даражархия!

Могойнууд (бултадаа). Биса дарая! Бари, дара, мушха, түлхи!

Ангуушаниие могойнууд тойрожо, хэдэн тээһээнь түлхинэ, газар дээгүүр мухарюулна.

Саанаһаа томо могой бии болоод, тайзанай тэг дундахи сагаан шулуун дээрэ монсогойрон хэбтэнэ.

Могойнууд (үрдилдэн). Наашань түлхи, саашань, үдьхэл, бажуу, боо!!

Ангуушан мухарижа байтараа толгойгоороо томо могойн һунжаһан бэе мүргөөд тогтоно. Толгойгоо үргэхэдэнь – дээрэнь томо могой. Могойнууд түбэгшөөһэн хэбэртэй саашаа болоно.

Асари могой. Мэндээ, хоёр хүлтэн! Хаанаһаа ябаһан хэн гээшэбши?

Мэргэн.Би, ээ…, би Мэргэн гээшэб. Ангуушан Мэргэн. Агнуурида ябажа байтараа унаад, доошоо мухарин эндэ орошооб…

Асари могой. Ангуушан… Ангуушанби гэнэ гүш?

Асари могой шулуун дээрэһээ буужа, ангуушаниие унхидаһан мэтээр толгойгоо дүтэлүүлэн байжа тойроод годирно.

Мэргэн (айһандаа мүрөө шахан, ээрэнэ). Ти, ти, тиимэ, ангуушан…

Асари могой ангуушаниие тойрон эрьелдэһээр.

Асари могой (нялуун хоолойгоор). Олоор ан гүрөөһэ хюдана гүш даа?

Мэргэн. Э-э, хоолойгоо тэнжээнэб даа. Теэд тайгамнай хооһоршоо юм гү, ан гүрөөһэ гэжэ үгыл!

Могой хажуудань бүри ехээр дүтэлөөд, саашаа болоно, толгойгоо доошо дээшэнь болгон байжа ажаглана.

Асари могой. Би шамайе таняаб.

Мэргэн. А, юу?

Асари могой. Таняаб шамай. Тиихэдэ, олон жэлэй саана, ехэ түймэр һанана гүш? Түймэр тиихэдэ бүхы дайда үрэбхин байгаа һэн. Тэрьедэхэ амитад тэрьелээ, харин, таанад, ойн захада тогтоһон хоёр хүлтэн, түймэрэй захалхада ьүхы юумэеэ хаяад, ухаа мэдээгүй тэрьелээт.

Мэргэн (мүрөө хабшана). Тэрэниие мартаха аалши…

Асари могой. Харин ши гүйжэ ябатараа эрьелдээд, модондо үлгэлдэһэн жаахан могой обёороош. Һанана гүш?

Мэргэн. Э-э-э. Тэрэ могойхан …, (гараараа харуулна.) и-имэ биши-ихан байгаа һэн.

Асари могой. Ши тэрэ могойе гартаа баряад, гол гаталжа, түймэргүй газарта абаашажа табяа һэнши.

Жаахан могой. Пеэ, ши тиихдээ ямар бэльхэ этэгээдбши! Эжыемнай абараас.

Могойнууд. Абараа, галһаа аршалаа, аршалаа, аршалаа

Могойнууд ангуушаниие тойроно, нэгэ зариманиинь һүүлээрээ эльбэнэ.

Асари могой. Намайе абараа һэн гэжэ, аша туһыеш харюулһайб гэжэ ходо һанажа ябааб… Юун шамда хэрэгтэйб, ангуушан?

Мэргэн. М-мэдэнэгүйб.

Асари могой. Дэлхэйн ямаршье баялиг би шамда бэлэглэхэ аргатайб. Хаана дараатай, нюулта алта мүнгэн байнаб – бултыень харуулхаб шамда.

Жаахан могой. Эй, хоёр хүлтэн, би шамда дэлхэй дээрэ эгээн амтатай юумэ асархам гү?!

Мэргэн. А?

Жаахан могой. Эгээн шэмэтэй хорхой жорхой шамда асархаб. Иигээд зазилхадаш, аман соош, м-м, аман соош үзилэйүзилэй амтатай шүүһэн (нюдөө аняад, шомшорно.) Али хульгана асархам гү? Ши хульганада дуратайгши?

Асари могой. Алта мүнгэнэй булаша харуулжа, шамайе дэлхэй дээрэ эгээн баян хүн болгохо аргатайб.

Жаахан могой. Пу соорто, алтаар юу хэхэ юм. Һэ. Эдихэсгүйс, зазалхасгүйс … Хульганаа һаа

Томошог могой. Ябал даа эндэһээ (жаахан могойе этэрнэ.)

Нарин могой. Абяаүй бай, шалшараан!

Жаахан могой (доогуурнь годирон гэмэрнэ). Салсаран, өөрөө юус мэдэхгүй аад…

Асари могой. Алта мүнгэтэй болоходоо эдеэ олохом гэжэ, бордоһо шуурган, бороо саһан соогуур үхэр хониной һүүл мушхан дахахаа болихош. Амин хоолоо тэнжээнэб гэжэ, ой тайгаар тэнэхээ болихош.

Мэргэн. Ангахаа болихо гэжэ гү? Мал адуулхаяа болихо гүжэ гү? Ой соогуур ябажа, арса хүжын хангал үнэрөөр амилан, арьяатаниие мүрдэхөө болихо гүб? Ая гангын, хангалунхидан, тала дайдаа алхалхаяа болихо гүб?

Асари могой . Алхална аабзаш, миин амаран, зайнгаа. Хара ажалда зобохоо болихош.

Мэргэн (бодолгото болон). Минии эсэгэ ой хүбшөөр агнуури хэжэ, тала дайдаар малаа адуулжа холоо олодог байһан. Эсэгым эсэгэ, бүхы элигсэгни…

Асари могой. Һэ, элинсэгни… Элинсэгш жэмэс түүжэ, модондо шагтагалдан ябаа бэшэ аал…

Жаахан могой (дэбхэрнэ, хүхинэ). Сармагсан, сармагсан!

Асари могой. Алта мүнгэнэй хүсөөр хамаг дэлхэйн эзэн болохо аргатайш. Хаан түрэлэй засаг гартаа барихаш. Баян бардам ноёд, гүжэгэр тайжад, асари хүсэтэй хаашуул булта шинии гар доро орохо. Һанаһан юумыеш тодожо абан, хэлээдүйдэш үрдижэ гүйлдэн, хэ гэһэн юумыеш хээд, дайла гэхэдэш дайлалдаад, эблэрэ гэхэдэш эблэрээд байха. Олон зуугаад хүлһэншэд хүл доогууршни уймэлдэн, амтатай эдеэеш амандаш оруулан, һанаһан юумыеш бултыень бүтөөн байха. Һанаад үзэ, ямар гоёб!

Мэргэн (хүлэрһэн толгойгоо аршана). Гайтайл, уфф. Тиижэ һанаад бэем хүлэршэбэл! (энеэсэгээнэ.) Эдеэем жажилаад аман соом хэхэ гү? Пээ.

Асари могой (энеэнэ).Тиихэ.

Мэргэн (урагша хойшоо ябана, шулуу һундалаад, хоёр гараа бэһэдээ табина). О-О! Би хаанби. Иижэ һуугаад, гансал хургаараа заажа байхаб. Яб! Ош!Ор! Ер! Бод! Хэбт! Эд! Уу! (хүлэрһэн толгойгоо аршана.) Бурхан зүг, гайтай юм байна!

Асари могой. Гайтай… Нюсэгэн хүлөөрөө газарай хара хүрьһэ дайрахагүйш, нюсэгэн гараараа…

Мэргэн (сошоно). Болиит, үршөөгыт, намайе тиижэ аймшагтайгаар саазалха хадаа энэ дороо боожо алагты!

Томошог могой (хажуу тээшээ харан, турьяна). Пфф, хаан түрэлтэн бэшэ, газарай хорхой гэжэ энээниие мэдэхээр бэшэ аал… Юрын юрэнхы… Пфф, мүлхихэ амитанда дали хэрэггүйл! Эх! Намда тиимэ засаг дурадхаа һаань, би одоол…, би одоол, одоол одоол… .

Хажуугаарнь ниидэһэн батаганаа хаб гэн залгина

Асари могой. Алта мүнгэнһөө арсана гүш? Үшөө дахин хэлэнэб — алтатай хүн засагтай…

Мэргэн. Байг, байгсшаа, тархим гантаг, годоһом гоожог, даашагүй ашаа нюргандаа ашаад, яахамниб?!

Томошог могой. Пфф, мохоо тэнэг!

Асари могой. Заа, заа. Алтанһаа арсаа хадаш шэдитэ арга шамда бэлэглэхэ аргатайб!

Мэргэн. Ямар арга?

Асари могой. Далан долоон шубуунай, ан арьяатанай хэлэндэ шамайе һургаахаб.

Мэргэн. Ямар һонин юм! Амитадай хэлэ мэддэг һаа гэжэ би ходо һанагшаб…

Асари могой. Теэд далан долоон амитанай хэлэндэ орооб гэжэ хүндэ хэлэхэгүйш!

Мэргэн. Юундэ?!

Асари могой. Тодхор буужа, үхэл ерэжэ болохо!

Мэргэн (гайхангяар толгойгоо маажана). Тодхор?

Асари могой. Ойлгоо гүш, хүндэ бү хэлэ! Нэгэшье хүндэ!

Хүгжэм зэдэлнэ. Ангуушаниие могойнууд бултадаа тойроно, манан буужа, бүрэнхы болоно.

Һаруул болоходо ангуушан нүхэнһөө гаранхай, ойн хажуугаар гэр тээшээ ябана. Хэдэн тээһээнь шубууд пишаганалдана. Ангуушаан байд гээд лэ тогтон шагнаархана.

Мэргэн (дээшээ харан, толгойгоо һэжэрээд, энеэнэ). Энэ шубууд шашаг һамгад шэнгил

1 үйлэ 1 зураг

Орой һүни. Ангуушанай гэрэй газаагуур хулгайшан һэмээхэн ябана. Малай хорёогой хажуугаар үнгэрөөд, гэр тээшэ эльмы дээрэ ябаһаар дүтэлнэ, гэрэй ханада шэхэеэ няана, шагнааархана.

Тайзанай саана захадань, гэрэй хойморто ангуушан һамгантаяа унтажа хэбтэнэ. Ангуушан һэреэд, толгойгоо үргэн шагнаархана. Тайзанай захада томо тогоон, доронь галай сог һүлэмхихэнөөр носоно. Тогоое тойроод хоёр хулгана гүйнэ.

1 хулгана. М-м-м. Юун гэһэн, ямар амтатай хангал үнэр энэ тогоонһоо гаража байнаб. Унхидыш, хайратамни, ямар амтатай үнэр эндэһээ гарана гээшэб? Һүн далай… Һүн далай дээрэнь үнжэгэн зөөлэн үрмэн. Арбан табанай һара мэтэ түб түхэреэхэн. Үрмэн. М-м-м. Үнжэгэн. Зөөлэхэн. Үрмэн. Халташье хүртөө һаа. М-м-м. Халташье долёогоо һаа.., М-м, шүлһэндөө хахаад үхэшхөөр лэ-э! Оё-ох-ха, үрмэн, үрмэн….

2 хулгана. Хая, хая. Үрмэн-дүрмэн гэжэ үрбэгэнөөд, шэнгэшэхэш тиишээ. Энэ үхэг дээгүүрьнь шаангиин бутархай байна, тэрнии эдеэд хария гэртээ. Үхибүүднай хүлеэжэ байна. Хая гэнэб шамай!

1 хулгана. Юу хая гэжэ! (Хүлөөрөө дэбһэнэ.) Ахир! Бирагүй! (бархирна.)

2 хулгана (толгойгоо тэбэреэд).О-ёо! Болииш, болииш-ээ, одоо. Яана хээнэш, үрмэн хадаа үрмэн, эдюулхэб шамдаа үрмэ. Наашаа ерэ даа, мухаа, абира дээшээ. Дошоо тонгойгоод тэрэ үрмэ эдихэдэш би һүүлыеш шангаар хазаад байхаб. Садаад, буугаарай, һүүлдэнь миниингээ һүүл барихаш.

Нэгэдэхи хулгана тогоон дээшээ аһана. Харан нүгөө хулганань һүүлыень амандаа хээд, хазаад байна. Хулгана тогоон дээрэ тонгойгоод, үрмэ эдинэ. Эдихэ уухын шомшорхо аябан дуулдана. Һүүл хазаад үлэһэн хулгана байра дээрээ байжа ядана. Хүлөө хүлөөрөө маажана, гүзээгээ эльбэнэ. Газаашалхаа һанаһан мэтээр, тэсэжэ ядан хүлнүүдээ годиилгоно. Тиин байтараа гэнтэ найтаажархина. Нүгөө хулганаанай һүүл аманһаань бултараад, дээшээ татагдан үгы болошоно. “Бульд” гэһэн абяан дуулдана. Хулгана тогоо тойроод уй-хай табин харайшана.

Хулгана. Ай бурхан, ямар тодхор болобо гээшэб! Абарыт, абарыт! Хайрата һамгамни шэнгэхэнь лэ! Хүүгэдни үншэрхэнь лэ, абары тээ!

Ангуушан ташаганса энеэн, унтариһаа бодоод, шэнгэжэ байһан хулганые тогоон сооһоо һүүлһээнь татажа гаргана. Ангуушанай Һамган унтари дээрэһээ толгойгоо үргэнэ.

Һамган. Ши хайшан гээд хулгана тогоон соо ороо гээд мэдэбэш?

Мэргэн. Һүн пүльшэгэнөө

Һамган (сухалтай, оронһоо һүрэн бодоно). Ши намай тэнэг гээ гүш? (хүлөөрөө дэбһэнэ.) Ши ямар һонин болообши?! Бүхэлиин үдэрөөр хагуур бэ даа үгы болонош, хаагуур, ямар нюсатай болоош?

Мэргэн. Үгыл дээ, үгы, ямаршье нюуса үгы!

Һамган (шангаар ). Юун гээд мэхэшэнтэй байнабиб?! Бүхэлиин үдэрөөр ой тайгаар зайгаад, хооһон гартай ерээд, юун гэжэ намайе мэхэлжэ байнабши?

Мэргэн. Болииш даа, мэхэлнэгүйб. Сэнтэй юумэ мэдээлби (сошоод, амаа гараараа хаана.)

Һамган. А? Ямар сэнтэй юумэ намһаа нюужа байнаш, үтэр түргэн хэлэ! Хэлээгүйһааш..!

Мэргэн. Би хэндэшье хэлэхэгүйб гэжэ тангариглааб

Һамган (ехэ тэсэбэригүй). Юу, юу, үтэр хэлэ намда, ямар тангариг хэндэ үгөөбши?

Мэргэн. Хэлээ һаашни ехэ тодхор, үхэл бууха гэжэ намайе һэргылээ ха юм.. .

Һамган ( энеэнэ). Юу хэлээш даа? Шамайе зүрхэтэй хүн гэжэ һанаалби, харин шимни аймхай туулай гүш?!

Мэргэн. Хүндэ хэлэжэ болохогүй гээ гэнэб шамда!

Һамган. Би хүнгүб? Би хүн бэшэ, һамганшни ха юм юм биб! Шинии наһанай нүхэр! Би шинииб, ши минииш. Эгээн дуратай, эгээн хайратай, эгээн дүтэ, шинии бэеын нэгэ жаахан хуби — шэгшыдээшни ха юмбиб (няалдана, эрхэлнэ.) Бидэ хоёрой хоорондо ямар нюуса байгааб, а, хайратамни?

Мэргэн (толгойгоо маажан). Нээрээшье. Байза.., хари хүндэ хэлэнэ бэшэ ха юм биб. За, шагныш даа…

Хулгайшан байжа ядаад, гэрэй үүдэ халта нээжэ, шагнаархана.

Ангуушан аалиханаар һамгандаа хөөрэнэ. Хулгайшан дуулажа ядан альгаа шэхэндээ абаашажа, шагнана. Гэнтэ һамганай абяан шангадана.

Һамган. Ямар жэгтэй юм? Могойн хаан шамда үнэхөөр обоо ехэ алта мүнгэ дурадхаа гү?

Мэргэн. Тиим.

Һамган. Ши тиихэдэнь алтанһаа арсаад, далан долоон амитанай хэлэ мэдэхын арга абаа гүш? Нээрээ гү?

Мэргэн. Тии…

Һамган (ангуушанай үгэ таһалан). Ямар мунхаг! Алта мүнгэнэй обоо ехэ дарасаһаа арсаад, хэндэшье хэрэггүй амитадай хэлэ мэдэхэ болоод, иигэжэ һи-һи гэсэгээжэ байна гүш?!

Мэргэн. Хэрэггүй бэшэ…

Һамган. Хэндэ хэрэгтэй юм! (бодоод, сэдьхэлээ хүдэлгэн, урагша хойшоо ябана.) Ехэ баялигай ашаар би хаанай хатан болоод, духаһаа эхилэн хүлэйнгөө шэгшы хүрэтэр алтаар хушаатай, һиихэ һэнжүүрнүүдээ глин-глин, глин-глин гээд хонгиргуулжа, олон зуугаад зарасануудта ош, ер, һуу, бод, энэ хэ, тэрниие хэ, эдеэ хэ, угаа, арша, мал адуула, агна тагна гэжэ захиржа байха юм аад лэ, энэ муу тэнэг эрын түлөө хара ажал хара һаари болотороо хэжэ байна гүб?! Ямар тиимэ юумэн байха юм?! Намда үглөөнэй үрмэ унхидуулаад, амандам оруулангүй хаяба ха юм ши! Юун гэжэ би аза жаргалгүй хүн гээшэбибэ-э! (толгойгоо тэбэреэд уйлана.)

Мэргэн. Заа, билииш даа, мухаамни (тэбэрихэеэ һанана.)

Һамган (ангуушанай гарынь этэрээд). Яба саашаа, намһаа холо боло. Энэ дороо тэрэ могойн хаанда бусаад, могойн хэлэн намда хэрэггүй гэжэ хэлэ! Тэрэнэй орондо алтанай булаша аба, үгы һаа наашаа намда бү буса. Намайе алта мүнгэ, торгоор орёожо, баян бардам хатан болго, үгы һаа..

Мэргэн. Болиишэ-э, яахашниб хатан болоод…

Һамган ганираад тэрэниие түлхинэ.

Ангуушан энеэһээр арһан туламаа баряад, гуталаа түргэн углаад, хубсаһаа хэдэрээд гэрһээ гарана. Тэдэнэй хөөрэлдэхые шагнажа байһан хулгайшан хажуу тээшээ харанхы руу һүрэн шармайна.

1 уйлэ. 2 зураг

Ангуушан гэрһээ гараад хони малайнгаа хүреэнэй хажуугаар гаража ябатараа малай хөөрэлдэхые дуулана.

Морин. И-иһо-һо-һоо! Харытээ, нүхэд. Энэн эзэмнай һамгандаа үлдүүлшэбэ. Юуншье гэһэн номгон эрэ гээшэбээ! Би тэрэ годоорһон һамгантайнь үлэхээшье һананагүйб. Эзэнээ үлдөөд юу эдеэд байхаб?

Үнеэн (мөөрэнэ). Үлдөө хадаа үлдэг, минии эзэн эхэнэр хэнһээшье ухаатай. Минии амтатай һү уужа, наһандаашье үлдэхэгүй.

Хонин. Ши, мохоо эбэртэн, юу утажа байнабши? Хонин гэнэн гэжэ юу хэлсэгшэб?! Буруу, хонинһоо тэнэг амитад бии! Эрэгүй гэр эрмэггүй хутага, оёргүй хундага мэтэл! Ангуушан эзэнэйм ошоходо тайгын хүхэ шонод хүхихэл. Энэ дороо наашаа ерээд, маанарые үрэбхихэл (маарана, уйлана.) Ай зайлуул! Хүхэ шонын эдеэн болохомнай!

Ангуушан хажуугаарнь үнгэржэ ябатараа малайнгаа дуугаралдахые шагнаад тогтоно. Хорёогоо эндэ тэндэ тоншон заһана.

Мэргэн. Ехээр һанаата бү бологты. Газар дайда хараад, удаан болоогүй гэртээ бусана аабзаб даа. Хабжагануур хатан номгороод байха юм бэзэ.

Ангуушан аман соогоо дуу гунгинэн саашаа ябана. Харанхы сооһоо хулгайшан бултайна. Ирзайса энеэн, тайзанай хаяада дүтэлнэ.

Хулгайшан. Ябаһан хүн яһа зууха. Мүнөө үдэшэ олзо олоогүйшье һаа, ямар гайхалтай һонин юумэ дуулаба гээшэбиб! Далан долоон хэлэн тухай урданай домог дуулаа һэм. Амитадай хэлэ мэдэһэн хүн бүхы дэлхэйн нюуса булаша мэдэхэ аргатайл. Бүхы хорхой жэрхэй, хулгана жулгана, шоргоолзонгууд газар доогуур ябадаг. Тэдэнэй хэлэ мэдээшэд ямаршье баялиг олохо аргатайл! Зай, (альгаараа толгойгоо эльбэнэ, тоншоно.) уураг толгойм, бурьяса -дурьяса үтэр түргэн хүдэлэ! Энэ ангуушанай ула мүр дахажа, мүрдэжэ ябаха хэрэгтэй. Олоһон юумыень өөрын болгоходом хүндэ бэшэ-э! Одоош минии гарта орохош даа!

2 үйлэ. 1 зураг

Хадын бооридо олон гэрнүүд жэрылдэнэ. Тэрэ гэрнүүдые хэрэм хорёо тойроно. Гэрнүүдэй эгээн үндэр газарта гоё һайхан ордон мэтэ томо гэр. Шулуун хорёонуудай газаань – шабараар хэгдэһэн гэрхэнүүд жэрылдэнэ. һалхин һүүежэ, бог шорой ниидүүлнэ. Гүйранша нохойнууд яһа буляалдан наншалдана: “минии, минии, шинии бэшэ”, хирээнүүд хаагалан ниидэнэ.

1 Хирээ. Энэ нютагһаа тодхор һалахаа ошохоо болёо-лээ! Ямар таатай юм, хүнүүд үбдэнэ, үхэнэ.

2 Хирээ. Амба тайшаагай басаган үбдөөд, үглөө-мүнөө болоод байна. Үдэшэлгэндэнь эдижэ одоо садахабди!

1 хирээ. Эртээнһээ бү хүхи! Амба тайшаа холын эмшэдые зарлажа, басагыем аргалһан хүндэ ехэ баялиг үгэхэб гэжэ сосносхол гаргаа.

1 хирээ. Аргалжа шадахагүйл дээ!

2 хирээ. Аргалжа магад болохо лээ!

Хотын хажууда шэргэжэ байһан нуур байна, эрьеэрнь үндэр ногоон ожорхон ургана, хүхэ шабартай намаг хүлбэлзэнэ. Ангуушан Мэргэн муу хубсаһатай, ехэ эсэнгеэр аахилна. Хойноһоонь хулгайшан хоргодон дахана.

Мэргэн. Ямар талаан боложо эндэ нуур байнаб! Ундаа хүрөөд зобоод ябаалби. Теэд, нуурай үнгэнь ямар hонёор харагданаб, сэнгэхэ долгидшьегүй, сээл ногоон…

Нуурта дүтэлнэ. Урдань — долгингүй, ноб ногоон мэлигэр тоһон уhан налайн хабтайрна. Дүтэлжэ ябатараа ангуушан хамараа тохоног, гараараа бүглэжэ, хүндөөр аахилна.

Мэргэн. Ямар пэхүүн үнэр гарана гээшэб. Бурхайн, бурхан! Энэ мантан томо намаг лэ! Альгаараа уһа адхан, садатараа уужа, хүсэ шадалтай болохо аргагүй юм гүб?!

Нуурай эрьеээр ябана.

Мэргэн. Ямараар ангаад, ямараар уһа уухаа һанана биб?! Оройдоол нэгэ балга уһан намда хэрэгтэйл! Балга уһан!

Нуурта дүтэлөөд, намагай шабар руу гэшхэнэ. Нэнгэн, хоёр, гурба, дүрбэ, таба- намагай шабар тэрэнэй хүлнүүдые хүхэн, доошонь татана. Ангуушан сошоод, хашхараад, намагһаа холодохо гэжэ һөөргөө хатуу газар тээшэ жүдхэнэ. Хойноһоонь дахагша хулгайшан намагта татуулжа байһан ангуушаниие хараад, ехэ айна.

Хулгайшан. Шүдхэр даһаа! (хүлөөраа газар дэбһэнэ.) Амиды булашам эндэ хосорхонь лэ! ( ангуушанда гараа һарбайн дүтэлжэ ябаад, намагай шабар халта хүлөөрөө дайраад, саашаа һүрэнэ.) Ухай, ухай, энээнии абархам гээд өөрөө шэнгэшэнэ аа гүб! Байг саашаа! (саашаа алхам хэжэ байтараа татагад гээд, һөөргөө эрьенэ.) Үгы, юун байг гэжэ, амиды булаша алтамни эндэ байна хаям. (Хүлһөө аршана.) Абарбални энэш намда наһанай үритэй богоолни болохо. Һанаһыем хэхэл! Дэлхэйн баялигы альган дээрэм асархал! Абарха хэрэгтэй энээниие! Заабол абарха баялигаа! Теэд, яагаад, хайшан гээд?!

Гараа һарбайгаад үзэнэ, хүлөө һарбайгаад үзэнэ, тиигэжэ байтараа үмдэнэйнгөө бүһэ абаад шэдээд үзэнэ. Бэһэгүй үмдэниинь доошоо унашана, тэрэ мэгдээд, үмдөө татана.

Хулгайшан. Ай зайлуул, яахаб! (хойшо урагшаа харана.) Ганса ожорһон! Байз, байза, ута модо олоод ерэхэмни.

Үмдэндөө бэһэеэ углаһаар, хулгайшан гүйжэ ошоно.

Мэргэн. Ямар гомдолтой юм?! Иижэ хосорхо аад, юунэй түлөө Асари могойн ашаар далан долоон хэлэ мэдэхэ болообиб? Хэндэшье туһагүй, урмагүй!!!

Эрьеын захаар газар унхидаад ябаһан хоёр үнэгэн ангуушаниие хараад тогтошоно.

1 үнэгэн. Һүйе! Эдихэ эдеэмнай бэеэрээ энэ байнал! Хосорхоёо байна.

2 үнэгэн. Һүүлээ энээндэ шэдэ! Һүүлһээшни барилдаад гараха!

1 үнэгэн. Би юундэ шэдэхэ юм биб? Ши шэдэ!

2 үнэгэн. Ши шэдэ!

Холоһоо нохойн хусаха ябяан дуулдана. Тэрэниие дуулаһан хоёр үнэгэн тэрьедэн үгы болоно. Ангуушанай хүсэ шадал бага боложол байна. Нохойн хусаһаар бии болоно, ангуушанай урда ерээд хусана

Нохой. һаб һаб! Хүн энэ уһанда орожо байна. Балта-а, Балта, ябыш түргөөр!.

Нохойн хойноһоо 17--18 наһанай хүбүүн дүтэлнэ. Хүбүүн халааһатай муу хубсаһатай, годоһон гуталтай. Нюргандань-арһан туулмаг. Ангуушаниие хараад, үргөөд ябаһан ургынгаа үзүүр ангуушанда шэдэнэ. Ангуушан ургын үзүүрһээ барижа үрдеэд, таталдана. Хүбүүн ургаяа татана, хойноһоонь нохой хубсаһанһаань зулгаан, таталсана. Ангуушан намагһаа гаража эхилнэ. Нохой эзэнэйнгээ хубсаһа татаһаар хахалаад, амандаа хахархай бүдтэй хойшоо унашана. Баярлажа хусаад гүйнэ.

Балта.Тэнэг нохой! Һүүлшын самсыем таһар татаба, яб саашаа! (Нохойе намнана.)

Нохой хажуугаарнь гүйжэ хусана. Ангуушанда, эзэн хүбүүндээ дүтэлөөд гүйжэ байжа нюурынь долёоно).

Нохой. Һаб һаб, намгүй һаа одоо юушье хэжэ шадахагүй аад, яатараа һөөл болооб. Байгаа юм ааб даа, хахарһан самса. Һаб һаб. Намгүйгөөр юушье бирахагүй амитадта, юушье бирахагүй…

Мэргэн (амяа абажа ядан). Юушье, юушье…

Ангуушан газар дээрэ хэбтэһээр, амяа абажа ядан, хүндөөр амилна..

Балта. Та хэмтэ?

Мэргэн. Ангуушан Мэргэн гээшэб (гараараа хойшонь заана.) Тэндэһээ ябанаб. Ангажа үхэн алдаад, уһа уухаа һанааб…

Балта. Манайда ошое. Би эндэ ойрохон байдагби. Минии үбгэ эсэгэ эмшэн һэн. Би баһа тиимэ ажал хэнэб…

Нохой (дэбхэрэн, һүүлээ шарбана). Ши амба тайшаагай басаганай сонхо руу гансал шагааха ажалтай бэшэ гүш: хэзээ гарахаб даа, хэзээ санхоороо хараад энеэбхилхэб даа, гэжэ. Шал үбэштэй ха юмши! Тэрэ басаган үглөө мүнөө болоод байна , харин ши эмнэхэ арза дарза, ногоо бэдэржэ ай тайгаар зайнаш. Гэнэн даа, энэм, одоо гэнэн, онтохондо этигэдэг балшар үхибүүн мэтэ.

Мэргэн (нохойн толгой эльбэнэ). Ямар гэмэргэн юм … Ши хэн гэжэ нэрэтэйбши?

Балта. Би Балта гээшэб…

Нохой (ууртай хусана). Би, би! Харин би хэн гэжэ нэрэтэй биб?! Минии нэрэ юундэ хэлэнэгүйш?! Сула тиижэ тоонгүй байхаш! Түрүү туһалагшаб, намгүй һаа юу бүтөөхэ байгааш? Хэлыш, минии нэрэ, һэй, һэшхэлгүй, хэн гэжэ би нэрэтэйбиб?!

Мэргэн. Заа, заа, хэн гэжэ нэрэтэйбши даа?

Нохой. Ой, юун? Юун шэхэндэм дуулдааб? Та намда хандаба гүт? Намайе ойлгоно гүт? (тойроод баяртай һүүлээ шарбан харайна.) Жа, жа, жа, Жараахай гэжэ нэрэтэйб!

Мэргэн (ёолон, энеэнэ.) Жа, жараахай? Жараахай гү?!

Нохой. Юу энеэгээбта? Энэ хадаа урданай гэгшын, нангин удхатай үгэ ха юм. Эндэ һуудаг бүхы зоной нангин һанаан — нуурта жараахай бии болог даа гэжэ ха юм…. Нуурай уһанда жараахай ерэг лэ гээд мүргэдэг ха юм.

Балта ( ангуушаниие бодхооно.) Манайда ошое, эндэ үлэхэнь аюултай. Жараахай! (һэшхэрнэ) Ябая!

Гурбуулан хото тээшэ ябанад. Ута модо баряад гуурай эрьедэ гүйжэ ерэһэн хулгайшан тэдэниие хараад, сухалдаад, гартаа бариһан модоёо газарта шэдэнэ.

Хулгайшан. Тю-шоорто! Энэ мүрдэһэн олзом иигээд аманһаам гарахань гү? Байза, яахаб? (нюдаргаа хазан, бодолгото болон урагша хойшоо сүсүгэнэн ябана. ) Халаг! Хүсэтэй һаа тэрэ хүбүүе хамаагүй этэрээд, ангуушаниие бажуужа умсын плендэ абаад, нюуса, алтанай дараса газарнуудые харуул гэж баалаха һэм. Алтан. Алтан… Яаха хээхэб? Зай. Юун шүдхэр, иигэжэ, гансаараа зобожо ябанхаар, хүсэтэй шанга нүхэдые олохо байгааб! Байгаалиин баялиг ехэ, хубаарилдажа боломоор!

Доошоо бүхтын, хоргодон, тэрэ ангуушан хүбүүн хоёрой хойноһоо дахан ошоно.

2 үйлэ, 2 зураг.

Һүни. Ханын дэргэдэ орон дээрэ ангуушан унтажа хэбтэнэ. Гэрэй хана дондорно, ханын саанаһаа нохойн улиха, хусахань дуулдана. Ангуушан бодожо , газаашаа сонхоор харана. Сошон, сонхоһоо хобхо һүрэжэ саашаа болоод, һөөргөө харана. Гэрэй үүдэнэй урда – бүгтэгэр, могойлиг томо толгойтой луу зогсонхой. Уршагар арһатай, тэрэнь эндэ тэндээ хахархай мэтээр һунжана. Луу хүндөөр амилна, шуухирна, газарта һуугаад, эсэһэн толгойгоо хэрэнсы дээрэ табина.

Нохой. Үршөөгыт, хүлеэгыт, гуйнаб таниие!

Луу. Юундэ хүлеэхэ юм биб? Юундэ? Тэсэхэ аргам һалаа!

Нохой. Мүнөөдэр амба тайшаагай басага бү абаашат даа. Хайрлыт!

Луу. Энэ тэнэг хүнүүдшни эрьедэм байдаг болоһоор амин голым бузарлан, тунгалаг сэбэр уһыемни үжөөжэ, этэгээд муухай шээһэ бааһа, бог шорой, угаадаһа хороёо уһан руум хаяжал байна. Уһыем бузарлаһан зониие хэтын хэтэдэ мүрдэн ябахаб! Амиды хүнэй һудаһан соо хоро оруулжа байхада ямар бэ? А? Амин голынь һуладажа, тэрэ дороо үхэнэ бэшэ аал? Би мүнөө баһал тиижэ хосоржо байнаб! Уһаяа сэбэрлэхэ аргам һалаа, хүсэн үгы болоо.

Нохой. Үршөөгыт, үршөөгыт! Теэд, хүндэтэ Сэгээн нуурай эзэн, таниие хүндэлжэ, үргэл танда хээ һэн бэшэ аалди?

Луу. Тунгалаг уһан соом зэлэ татанһан һүрэг жараахай загаһыем, нуурайм амиды амитаниие хорложо үгы хээд, нуурайм оёрые этэгээд богоор дүүргээд, намайе хүндэлөөб гэжэ яажа убайрһан адаһамши! Хол боло! Амба тайшаагайшни басага абаашахам!

Абяан шангадана. Нохойн гангинаха хусахань бүри ехээр шангадана.

Нохой. Хайрлыт, хайрлыт, нуурай эзэн. Мүнөөдэр манайда айлшан хоножо байна. Харахада нюдэндөө галтай хүн гээд мэдэхээр. Тэрэ тайшаа ноёндомнай зүб харгы хэлэхэ аалам!

Луу. Билдагуу шарбуур! Юу эдеэд эдэ хүнүүдые аршалааш?

Нохой. Үршөөгыт, сэгээн нуурай эзэн! Теэд сэхын хэлэхэдэ, нуурнай бүри һалашоо бэшэ гү? Уһан тогтоод, хэды сэбэрлэ, арилгашье, булангиртан байна бэшэ аал? Нуурта ородог булагууд шэргээ, нуурһаатнай гарадаг гол шэргээ. Урасхалгүй, шалбааг болоо бэшэ гүт? Тю! Хосороо…

Луу даб гээд , нохойе һүүлээрээ шарбахаяа һанана. Теэд хүсэн хүрэнэгүй. Газар дондорно. Нохой гангинаад саашаа һүрэнэ.

Луу. Хэн зэмтэйб?! Хэн ой тайга отоолжо, булагуудыем хатаагааб?! Хэн тиижэ ехээр хомхойрон, дэмырэн, үдэр һүнигүй ойн модо хюдажа, тайгаяа халзан, хадаяа хундан болгоноб?! Тайга модон соо алтан булагуудни түрэдэг байгаа — ами наһамни, гол шуһамни…

Нохой (Һүүлэээ шарбана). Цивилизаци ха юм теэд, зэрлиг саг үнгэрэн үнгэрөө бшуу…

Луу (бүри сухалдан лужаганан, гал дүлэ сахилгаатуулна) Дайдын эзэмби гээд, ундаа харяаха уһан голоо, амидарха агаараа хорлон, хүбшэ тайгаяа хюдан бузарладаг хүнүүдые хэтын хэтэдэ зобоохоб! Бултыетнай, энэ байра дээрэтнай дараха байгааб, шатаан хороохо байгааб! Хэн танай ябадалай түлөө харюусахаб?! Тонил намһаа, тэнэг нохой! Үшөө намайе шалбааг болоо гээ гүш?! Хэн тэрээндэ гэмтэйб?! Хүхэ шалбааг боложо хосоржо байһандам хэн зэмтэйб? Хүн! Хомхой хобдог хүн зэмтэй! Садаха гэдэхээ болиһон хүн зэмтэй!

Нохой. Үршөөгытэ-э!

Луу. Тонил саашаа! Шарбуур ши юу бүтээхэ юм ши!

Нохой. Теэд лэ яаха хээхэ юм бэ-э-э?!

Луу. Нэн түрүүн хүжэ тайгын хүбхэн дороһоо мэлмэрэн гараһан арюун тунгалаг булагуудым бусааха еһотойт! Хада хабсагайн хайр шулуун дороһоо дуһал дуһалханаар нэбтэрэн мүндэлһэн арюун тунгалаг булагуудыем эрьюулхэ ёһотойт!

Нохой. Үршөөгыт, Сэгээн нуурай эзэн. Газар доогуур хорголон тэрьелһэн булагуудые хайшан гэжэ хүн хүсэхэ, һөөргэнь бусааха юм?

Луу. Хэдэ мянган жэлнүүдэй туршада урган хүүеһэн номин ногоон тайгымни модо хайрагүйгөөр хюдажа, хамаг дайдаяа халзан яра болгоһон хүн гэмээ мэдэрхэ ёһотой!

Нохой. Гэмээ мэдэрхэ? Гэмээ мэдэрхэ…Хайшан гээд хүн…

Луу. Ой модо шэнээр ургуулаг! Муухайе уһанда хаяхаа болиг!

Нохой (һалганан) З-з-а, за…

Луу (ехэ эсэнгеэр.) Хэзээ нэгэтэ, үни сагта, аршаан булагуудни тайгын хэншүү сарзаар арюудхан, тунгалаг уһаяаа нэгэдүүлэн, гол болон мэлмэрэн, хайр хабсагайн хатуу хүсэ намдаа бэлэглэн, сорьёод шууяад, нууртам орожо ерэдэг бэлэй. Хэды ехэ жаргал бэлэй? Балшар үхибүүд гүйлдэжэ ерээд, уһандам үглөөнһөө үдэшэ болотор шунгаха, наадаха. Наадан соогоо сорьёмо сарюун уһыем шомшоролдон ууха, загаһа жараахай баряад, амтархан хооллохо. Эрьеымни алтан шаргал элһэн соо нюсэгэн бэеэрээ хүльбэрхэн наадаха… Бүхэлиин үдэр соо хүүгэдэй энеэдэн үзэсхэлэнтэ хүгжэм мэтээр нуур дээгүүрни зэдэлхэ…….. Ямар ехэ жаргал гээшэ һэм?

Нохой. Хари гэжэ тимэ-э-э, хүлеэгытээ, тимээ.

Луу (дахяад лужаганан.) Тиим, тим, яба сааша, ябяагүй..

Гэрэй хана дондорно. Луу арай гэжэ, ехэ хүндөөр гэшхэлэн, саашаа ошоно. Ангуушан үүдэ һэмээхэн нээгээд харана. Нюдөө нюхана.

Мэргэн. Луу! Сэгээн нуурай эзэн агууехэ Луул! (хүлһөө аршана.) Ай зайлуул!

Нохой. Сэгээн нуурай эзэн уурлаад байна, ходо ерэжэ хүнүүдымнай абаашадаг болоо. Ерэхэ буринь хүнүүдөө хайрлаад, орхихыень халта хүлеэхыень гуйнаб, урда хойнонь гүйнэб. Ямар хүндэ гээшэб! Ямараар эсэнэ гээшэбиб, хэншье намайе ойлгоногүй!

Балта унтариһаа бодоод, ангуушанда дүтэлнэ.

Балта. Энэ тэнэг нохой хусажа, намайе унтуулхаа болёо. Залхуутай, яб саашаа!

Хажуу тээшээ, амба тайшаагай ордонгой сонхо руу харана.

Мэргэн. Юу хараабши?

Балта. Наран сонхоор хаража байна гээд һанааб.

Мэргэн. Ямар наран?

Балта. Амба тайшаагай басаган.

Мэргэн. Тайшаагай басаган ехэ үбшэн гэжэ дуулааб.

Балта. Би үдэр бүри хүдөө талын, хүбшэ тайгын ногоо, арза сарза бэдэрээд асарнаб. Хүлһэншэд тэнь хайшан гээд шанаад уулгахаб гэжэ хэлэнэб. Уулгана ёһотой…

Мэргэн. Харин тэрэ амба тайшаатнай хари гүрэнэй суутай эмшэдые асархань бэшэ аал.

Нохой (эбһээлнэ). Хэды эмшэдые асараа бээ, тоолохоор бэшэ.

Балта. Хэрбээ эмтэй домтой аршаан олоо һаа… Үхэһэниие бодхоодог, үбдэһэниие аргалдаг аршаан тухай үльгэр дуулаа һэм…

Мэргэн. Онтохондо үнэншэнэ гүш?

Балта. Наранай гээгдээ һаа би баһал үхэшэхэб

Орондоо дүтэлөөд, толгойгоороо хана тээшэ хараад хэбтэшэнэ.

Нохой (хэлээ гаргаад, аахилан хэбтэнэ.) Үүр сайба. Үшөө нэгэ жаахан саг соо багасанай наһа буляалдан абабаб. Халташье амиды ябаг л даа.

Мэргэн (урагша хойшоо бодолгото болоод ябана). Юрын хүнүүд иимэ юумэ шиидэхэгүй. Амба тайшаада ошожо хөөрэлдэхэ болооб. Нютагта бууһан тодхорой, үбшэнэй тайлбари һайнаар тайшаада ойлгуулжа үгэхэ ёһотойб! Амба тайшаа намайе шагнаха, ойлгохо, арад зоноо, үхибүүгээ абаржа шадахал даа.

2 үйлэ 3 зураг

Ордоной гоё һайхан угалзануудтай ханын дэргэдэ үндэр шэрээ һундалаад амба тайшаа һууна. Урдань ангуушан толгойгоо дохёод зогсоно. Амба тайжын баруун гар тээ Сэсэн ноён зогсоно, зүүн гарһаань – Тоо тоологшо ноён шоото баринхай, тэрээн дээрээ нэрэ һурагүй тос-тос тоолон байна.

Сэсэн ноён. Шамайе суутай үзэлшэн гэжэ дуулдаа. Хэн гээшэбши, сэхынь хэлэ!

Мэргэн. Үндэр түрэлтэ танай басаган үбдөөд байна гэжэ дуулаад, тандаа өөрынгөө туһа хүргэхэ гэжэ яаран ерээб (амба тайжада дохино.) Үбшэнэй шалтагаан би мэдэнэб.

Амба тайжа (гайхангяар). Заа, юун гэжэ хэлэхэ байнаш? Ямар аргаар, хайшан гээд, ямар эмээр үхибүүем аргалхаш?

Мэргэн. Сэхын хэлэхэдэ, Сэгээн нуурһаатнай тодхор гаража, нютагай хүнүүд олоор убдэжэ, үхэжэ байна. Танай басаган баһал тэрэ ушарһаа үбдөө.

Сэсэн ноён. Юу? Нуурһаа халдабарита үбшэн гараа гэжэ хэлэнэ гүш?

Мэргэн. Үгы, үгы. Нуурайнгаа уһанай муухай болоходо нуурай эзэн уурлаад, таанарые, э-э-э, хүн зонуудые хэһээжэ байнал!

Сэсэн ноён. Юу?! Тогтоһон тэрэ шалбаагта бидэ ямар хамаатай юм бибди?

Мэргэн. Шалбааг бэшэ, хайр шулуута хадын булагуудһаа эхи абаһан нуур лэ…

Амба тайжа. Тиигээд?!

Мэргэн. Нуур амидыруулхын түлөө модо ехээр отоолхоо болихыень зарлиг гаргыт гэжэ гүйнаб. Хомхойрон үлүү отолхыень болюулыт!

Сэсэн ноён (нюдаргануудаа бажуун). Нуур, нуур гэжэ байжа мунхаг зоной гүйхадань үгэдэнь ороод тэрээниие хүндэлхэ гэжэ хэды ехэ мүнгэ алта гаргаа гээшэбибди!

Тоологшо ноён (шоотоһоо толгойгоо үргэнгүй). Табан тэргэ модон, гушан гурбан хониной мяхан, ерэн зургаан үнеэнэй һүн, айраг, тараг, һүнэй архи…. тоолошогүй ехэ…(хэлээрээ шомшорно).

Амба тайжа. Нуурай эзэн уурлаа гэнэ гүш? Үнэхөөр нуурай эзэн гэжэ бии юм һаа яатараа садахагүй юм?!

Сэсэн ноён. Хари-хари. Ямар хомхой юм, нуурайш эзэн?! Энэ нуурые амидыруулхын түлөө гэжэ модо бү отоло гэнэ гүш?!

Мэргэн. Үнэхөөр…

Сэсэн ноён. Ши хэмши?! Манай дайсанай тагнуул гүш?

Мэргэн. Шагныт даа намайе, ойлгыт даа гэжэ гуйнаб. Ой модо отоложо, ехээр хомхойрхоо болибол булагууднай бусахал, гол болоод нууртаа орохол. Нуур уһатай боложо, бүхы оршон дайдаяа уһаар хангаахал. Нуурай эзэн сухалдахаяа болижо, һуйд тахал татахаа болихол.

Сэсэн ноён. Модо отолхоо болиҺэ. Ямар ехэ сэн эриһэн шалбаагай эзэн бэ?!

Тоологшо ноён (шоотоһоо толгойгоо үргэнгүй хэлээрээ шомшорно). Ехэ! Бүтэхэгүй ехэ сэн.

Мэргэн (яарана). Үри хүүгэдээ, нютагаа абарха гэбэл, нэн түрүүн нуураа абарха ёһотойт!

Анба тайжа (хүлөөрөө дэбһэнэ). Намда ухаа зааха ши хэмши?!

Сэсэн ноён. Ши, зайгуул адаһан, худлаар бү хэлэ! Гүрэнэй һан хооһоруулха түсэбтэй хариин тагнуул гүш? Үүнгэ асарһан модо отололгоһоо арсанхаар, энэ нуур хатаажархёо һаамнай дэээрэ! Алта мүнгэтэй байбал газар малтажа, хэдышье олон һайхан нуур бии болгохо аргатайбди!

Мэргэн. Хайрлыт арад зоноо, үри хүүгэдөө!

Сэсэн ноён (хажуу тээшээ хараад). Арад зондо минии ямар хэрэг байгааб?! Байһаараал тэдээн байха. Газарай хүрьһэн соо хорхой мэтэ үтөөд… (урагша хойшоо ябана.) Алта мүнгэтэй байбал бидэнэр дэлхэйн ямаршье үзэсхэлэн һайхан газарта байдалаа зохёон жарган һууха аргатайбди…

Тоологшо ноён. Үзэсхэлэн ондоо газарта нүүхэдэ ехэ үнэтэй, тоолохо хэрэгтэй. Халтар талын арбан табан тарган тарбаган….

Сэсэн ноён. Һэй, сагдаа!

Мэргэн.Шагныт даа…

Сэсэн ноён (ууртай сухалтай).Үглөөдэртөө энэ нуур хатаажа эхилэе! Уһагүй шалбааг юун гэжэ иимэ ехэ газар миинтээр эзэлжэ байха юм! Тэрэ газартань ургамал һуулгажа, худалдахабди..

Хоёр сагдаанууд орожо ерээд ангуушаниие хоёр гарһаань шүэрээд, газаашань гаргана. ҮҮдэнэй хаагдахада, амьба тайжа бодоод, сэдьхэлээ хүдэлгэһэн хэбэртэй урагша хойшоо ябана.

Амба тайшаа. Магад… Магад энэ хүн зүб хэлэжэ болоо.

Сэсэн ноён (сошожо). Юу? Юун гэнэбтэ, агууехэ амба тайжамни?!

Амба тайшаа. Хайрата басаганайнгаа амиды мэндэ һайн тамиртай болохын түлөө би тэмсэнэб. Энэ хүн зүб юумэ хэлэжэ магадгүй…Тайгын ажал байлгагты!

Тоологшо ноён (тоолоно.) Бүри аргагүй! Иишэ түлөөн, тиишээ түлөөн…

Амба тайжа. Арад зондоо дүтэ болон, хямдралтай байе!

Сэсэн ноён. Юу? Арад зонтой? Хара шоргоолзодтой адли гү?

Амба тайжа. Модо отололгын ажал байлгажа, ой тайгаяа амаруулая, булагуудаа һэргээжэ, нуураа абарая!

Сэсэн ноён (хажуу тээшээ). Зүнтэглөө энэ мунхаг…

Амба тайжа. Энэ болотор би танай үгэдэ орон ябааб. Мүнөө минии зарлиг шагнагты! Энэ дороо модо отололгын ажал байлгагты!

Сэсэн ноён. Үршөөгты..

Толгойгоо дохёод, сэсэн ноён газаашаа гарана. Үүдэнэй саада тээ нюдаргаара дээшэнь зандана.

Сэсэн ноён. Амба тайжа! Гүрэнэй һан хооһоруулха түсэбтэй хариин тагнуул гүш? (хас-хас энеэнэ.) Маанадые үгытэй шадалгүй болгожо, дайсанда даруулха гээ гүш? (энеэнэ.) Тиимэ хадань шамтай тэмсэхэ хэрэгтэй. Одоол минии мүшэн бууба! (нюдаргаа нюдаргаараа тоншоно) Тэнэг тайшаа! Одоол шамайе харгыһаа зайлаха шалтаг гараба! (Нюдаргаа зангидан урагша хойшоо ябана) Харуулшад сагдаанартаа ехэ мүнгэ түлижэ, өөрын болгоһон би бэрхэб! Эй, сагдаа!

Хулгайшан доро дохиһоор хажуудань гүйжэ ороод, Сэсэн ноёной үбдэг дээрээ унана.Саанаһаань сагдаанууд гараад ноёной зарлиг хүлеэн зогсонод.

Хулгайшан. Шагныт даа намайе, агууехэ ноён!

3 үйлэ, 1 зураг

Түрмэ. Боро ханын эгээн дээрэнь — уйтан сонхо. Тэндэһээ һүлэмхи эмшэ газар дээгүүр хэбтэһэн хүнүүд дээгүүр унана. Ёолоон, хахир, жэбэртэһэн түмэрэй абяан дулдана. Ханын захаар хоёр мантан хулнана гүйнэ. Унхидаад, хулганад хүнүүдтэ дүтэлнэ. Хэбтээшэдэй хоорондо байһан Балта хүбүүн модо баряад ,тэдээнүүд тээшэ шэдэнэ. Ононогүй. Сонходо нюдөө нюхаһан сагдаагай нюур бии болоно.

1 Сагдаа. Хэн шууяанаб? Үшөө сохюулхаа һанаа гүт!

2 Сагдаа. Аалин хэбтэнэ бэшэ аал, гэмгүй хурьгад мэтэ һэ-һэ…

1 Сагдаа. Шууяна, унтуулнагүй, байра дээрэнь хосороохо байгаабди.

2 сагдаа. Шамда ганса унтахал унтаха, тэрьелээ һаань яахабши?! А?!

1 сагдаа. Энэ түмэр туулмагһаа яагаад гараба гээшэб?! (энеэлдэнэ.)

Сагдаанууд сонхоһоо саашаа үгы болоно. Балта толгойгоо арай үргөөд, = сонхо руу модо шэдэнэ. Модон сонходо хүрэнгүй доошоо унахадаа хулганаа тодон унана. Хулганаад саашаа гүйлдөөд, ехэ холо ошоногүй. Шууяан , хүнэй ябадал, түмэрэй хангираан дуулдана. Толгойгоо хамартай аматаяа хара бүдээр уяһан сагдаанууд ута сагаан самсатай хүниие шэрэн оруулаад, түрмын шалааха дээрээ хаяна. Мүлхин, Балта тэрэ хүндэ дүтэлөөд, толгойень бодхоон хараад, сошон хашхарна.

Балта. Наран! Ши! Та гээшэ гүт?

Наран-гоохон толгойгоо дохин, юумэ хэлэхэеэ һанаад шадангүй, нариихан хургануудаа һарбайна. Балта альгаараа хургануудыень бүглэнэ.

Балта. Юун болооб? Сохёо гү таниие, юун болооб?!

Наран-гоохон (арай гэжэ дуугарна). Үгы, бараг, амидыб.

Балта. Амба тайжа, эсэгэтнай хаанаб?

Наран-гоохон. Алуулаа…

Балта. Юун?!

Наран-гоохон. һангай түлхюур эрижэ тэдээн эсэгые зобоогоо. Түлхюур абахадаа тэрэ эсэгын зүрхэ руу хадхажа алаа…

Балта. Хэн! Хэн хадхааб? Юундэ?

Наран-гоохон. Сэсэн ноён буһаалгаа эрхилээд, нэгэ һүниндөө эсэгын хүнүүдые бултыень алаа. Үнинэй буһалгаа бэлдэһэн байгаа. Би харааб …

Балта. Юу хэлэнэ гээшэбтэ!

Наран-гоохон. Эсэгыем, эжыем, бүхы түрэлнүүдымнай, бултыень алаа… (уйлана).

Балта. Ай бурхан…, хайратамни

Дахяад шанга шанга абяан дуулдаад, түрмын үүдэн хахинан нээгдээд, Сэсэн ноён, хулгайшан, сагдаанууд гүйлдэжэ ороно.

Хулгайшан. Энэ, энэ эмшэн хүбүүн ангуушантай нүхэсөөд ябаа! Хайшаа ангуушан тэрьедээб, энэл һайн мэдэхэ ёһотой.

Сэсэн ноён (сагдаануудтаа). Наашань асарагты!

Сагдаанууд Балтые һэнжэгэнүүлэн бодхоогоод, ноёной урда табина. Тэрэ арай гэжэ хүл дээрээ тогтоно.

Сэсэн ноён (тэсэжэ ядан). Хаанаб шинии нүхэр?

Балта (толгойгоо һэжэрнэ). Мэдэнэгүйб.

Сэсэн ноён ташуураар шабхадана, унахадань, дээрэһээнь үдьхэлнэ.

Сэсэн ноён. Хэлэ, хэлэ гэнэб шамайе! Хайшаа ангуушан ябааб?!

Балта. Танай хүнүүд намайе мүшхөө һэн. Мэдэнэгүйб , үнэхөөр мэдэнэгүйб!

Сэсэн ноён. Сагдаа! Хүлһөөнь дээшэнь татан үлгэгты! Үе мүсөө таһаруулаад мэдэдэг болохош!

Сагдаанууд хүбүүндэ аһалдана. Хулгайшан сэсэн ноёндо гүйһөөр дүтэлнэ.

Хулгайшан. Шагныт даа намайе, агууехэ тайшаа!

Хулгайшан сэсэн ноёной тохоногһоонь аһалдан, хажуу тээшэнь татан, толгойгоо һэжэрэн байжа шэхэндэнь шэбэнэнэ.

Сэсэн ноён. Тиижэ һанана гүш? (үргэеэ нюдаргаараа маажана).

Хулгайшан. Тиимэ бэд даа одоо!

Сэсэн ноён. Сагдаа, табигты тэрэниие, газаашань хаягты. Энэ намда хэрэггүй, энээние, бултыень эндэһээ гаргаад үлдэгты. Үхөөд эндэ үжэжэ байха һэн гү? Гадаагуур хосорог!

Сэсэн ноён, хулгайшан хоёр газаашаа гаран ябанад. Сагдаанууд түрмын үүдэ сэлинэ.

Сагдаа. Һэй, гарагты эндэһээ, тонилогты. Сэсэн ноёнойнгоо хайра хододоо һанажа ябаарайт! (энеэлдэнэ.)

3 үйлэ 1 зураг.

Тайга. Хадын халзан боори. Түгсүүлнүүд, обоорогдоһон хухархай бургааһад, хаа хаанагүй шатаһан модонууд харлаад хатаад хэбтэнэ. Эндэ тэндэһээ хуурай хайр шулуун харшаганана. Унаһан бургааһануудһаа томо абаахайнууд утаһаа татана. Ой соогуур хүл доошоо хараад таяг тулаһан ангуушан тэмтэрэн ябана. Тонгойгоод, газар альгандаа абаад бажууна, анхаралтайгаар доошоо харан, байд гээд лэ тонгойно. Саада тээнь жаахан балгааһан .

Мэргэн. Энээхэнүүр булаг урдадаг байһан ха. Эгээн эхин газарынь энээхэнүүр лэ байха ёһотой.

Шулуун дээгүүр хэрмэн гүйгөөд, шатаһан модоной эшэдэ аһалдан байтараа доошоо унана .

Хэрмэн. Эндэ минии аха дүүнэрэй үндыһэн хасуурита ой. Хасуурита ойм хаанаб?

Холоһоо тоншуул шубуухайн модо тоншохонь дуулдана.

Хэрмэн. Шагнагты, тоншуул. Тук-тук… Тоншуул тоншожо байна, хаанабта, ябахам таанартаа. Тоншуул, тоншуул…

Хэрмэн гүйгөөд ошоно. Ангуушан балгааһанайнгаа хажууда найган ерэжэ, түгсүүл дээрэ һууна.

Мэргэн. Шархатаһан дайдаһаа ан гүрөөһэншье үгы болоно. Хосорһониинь хосороод, амидынь амин голоо абаржа ондоо тээшээ тэрьелнэ … Харин би анба тайшааһаа тэрьелээб. Тэрэнэй сагдаада сохюулаад газаа хэбтэхэдэмни Балта намайе абараа. Нүхэдтэеэ суг хамта намайе тэргэдэ шэрээд гэртээ абаашаа ха юм. Тэрэл һүниндөө сагдаа намайе бэдэрээд ерээ. Би тэдэнэй ерэжэ ябаһые мэдээд, тэрьелжэ үрдеэб. Жараахай хусажа намда хэлээ ха юм. Тиигэжэ би һүниин харанхы доро ой тайга руугаа тэрьелээб… Харин мүнөө Балта хаана гээшэб, Жараахайнь хаанаб?

Хуурай набшаһан һаршаган унана, хатаһан модоной унажа байһан хахир ябяан дуулдана, һалхин улеэнэ.

Мэргэн. Хайшаа бэшэ ошохо байгаабиб? Энэ тайга минии гэр ха юм. Теэд энэ алтан дайдатаймни юун боложо байна гээшэб?!

Хэдэн тээһээнь хахирхай абяан дуулдана. Унажа байһан модоной ёолоон, жэгтэй зэбүүн ябяан.

Мэргэн. Дайдамни, алтан дайдамни…. Досоомни ямар жэгтэй уйдхар түрэнэб. Һүр һүлдэмни унан унабал. Хаб хара хайр хабсагайн халтар боро шулуундань гансал хаташаhан хүбхэн, дайрахадам – альган соом – хара тооhон, амилхадам – аман соом – гашуун гооһон, хадым бооринууд халзараад, харлашаһан түгсүүлнүүд, хаб хара һүүдэрнүүд…

Ангуушан толгойгоо хоёр тээһээнь хашаад түгсүүл дээрэ һуушана. Дээрэнь хара тооһон ниидэнэ

Мэргэн (толгойгоо үргэнэ). Эндэ ерэжэ байрлаһаар хэды саг болооб, үдэр һүни мартагдаа. Нуурта ородог булагуудай эхин оложо, сэбэрлэжэ, һэргээхэ гээд, ерээ һэм. Нэгэшье булагаа олодог һаа…

Шулуун дээрэ хоёр хирээ ерээд һууна

1 хирээ. Ёо-ёхха, ёх-ёх-ёх. Дүүрэн гүзээтэй ниидэхэмни хүндэ байна.

2 хирээ. Амарая! Нуурай эзэн хүнүүдые хэһээжэ захалаа гээшэ гү? Ямар олоор хүнүүд үхөөд хэбтэнэб!

1 хирээ. Сэсэн ноён буһалгаа эрхилжэ, тэрэ һүниндөө шуһа мяха адхаруулаа. Үнинэй буһалгаа бэлдэжэ байһан юм гэлсэнэ.

2 хирээ. Бү мэдэе, бү мэдэе! Амба тайжаа гүрэндөө урбаад байгаа гэлсэнэ.

1 хирээ. Хэн гэмтэйб- манай ямар хэрэг бээ?! Олон хүн хосорог лэ-харр, харр, бүри ехээр баярлахаб.

Мэргэн. Энэ юун боложо байна гээшэб! Тонилогты эндэһээ, муу шубууд!

Модо баряад шубууд тээшэ шэдэнэ

1 хирээ. һуй! Харр-харыш. Хоёр хүлтэн тохиижо байнал. Харр…

2 хирээ. Һүүзыжэ баарһан! Энэ баанти үглөө мүнөө шархяа хатахань. Холо ошонгүй, хүлеэгээд байе.

1 хирээ. Хүлеэе, хүлеэе, удаан болохогүй, амяа алдаха.

Мэргэн (толгойгоо тэбэреэд уйдхарта дарагдана). Ямар ехэ һуйд болобо гээшэб, ай зайлуул! Ямар алалсаан болоо гэнэбтэ, муу шубууд! Амиды үлэһэн хүнүүдтэ яажа туһалхаб, яажа туһалхаб?!

1 Хирээ. Ай баанти! Яашье туһалхагүйш!

2 хирээ. Хари хари. Өөрынгөө хара амяа хараад, гэдэһэ дүүрэн жаргажа үрдихэгүй ямар тэнэг бэ!

Ангуушан шубуудые модоор шэдэнэ, тэдэнь холо ошоогүй тогтоно.

Мэргэн (ехэ гашуудалтай). Иигэжэ, Һүр һүлдэгүй боложо, хирээ хорхойн хоол боложо хосорхомни гү?

Ангуушан нюдаргаа зангидана.

Мэргэн. Үгы даа. Аюул гэнтэ буухадань хунэй hүлдэ ехээр сошон, нангин бэеэһээ холторшодог, шуһа мяхата бэеэ хаяад тэрьелэн төөрин зайшадаг, хүнэй хүсэн тиихэдэнь хорон хорон, үбшэ тахалда диилдэн, амин голынь аюулда ородог, hудалайнь сохисол һуларан hулардаг (толгойгоо һэжэрнэ.) Эгээл энэ үедэ хүн түрэлтэн, һайн һанаагаа дээшэнь үндылгэн, аюулай урда айнгүй энгирээ сэлин, зориг хүсэеэ зүрхэндөө мандуулан, бурхантай хун бурхандаа зальбаран, тэнгэритэй хүн тэнгэридээ мүргэн, сахюусантай хүн сахюусанаа сахин, ами наhанайнгаа hүлдын түлөө, үри хүүгэдэй зол жаргалай түлөө, алтай һайхан байгаалиин түлөө, ами наһанай, ашта гушатын түлөө тэмсэхын ехээр тэмсэхэ еhотойл!

Холоһоон нохойн хусаан хирэйн хаагалаантай холилдоно.

Мэргэн (шагнаархана). Нохой хусана аал?

Модо бургааһадай таһара хухархань дууладаад, балгааһанай урдахи талмай дээрэ залуухан һогоонууд гүйлдэжэ ерээд, ангуушанай булаг бэдэржэ тэмтэрһэн газараар гүйлдэн, унхидан үймэлдэнэ.

Томо эбэртэй һогоон (уухилан). Эндэ газар дороһоо арюун булаг бурьялан гарадаг һэн, баһал хатаа!

Һогоонууд. Энэнь баһал хатаа! Хуурай! Хуурай, хуурай!

Хүгшэн һогоон. Хада майлын шэбээгээр уһа бэдэржэ хэды ехээр тэнэжэ ябана гээшэбибди. Хаа хаанагүй булагууд хатаа! Борооншьегүй (ёолоно.) Балга уһан хэрэгтэй.

Томо эбэртэй һогоон. Ошое саашаа. Мүнөө дээшээ үгсэн ошоебди!

Һогоонууд эрьелдээд, дээшээ, хада өөдэ саашаа хүндөөр гүйлдэн ошоно. Тэрэ дороо модонуудай саанаһаа хэлээ унжылгажа һанжуулһан нохой гүйжэ бии болоно. Хойноһоонь- барьягар томо эбэртэй буга һундалаад, Амба тайшаагай Наран-гоохон басаган бии болоно. Хамниган, эвенк яһатан зоной хубсаһанда адлирхуу хубсаһатай. Хойноһоонь томо буга жолоодоһон, Балта ерэнэ.

Нохой (дэбхэрнэ).Шамай олохоб гэжэ эдээндэ хэлээ һэм! Хэлээ һэм!

Ангуушан ехэ хүхин дохолһоор нохойе тэбэринэ.

Балта( буга дээрэһээ һүрэжэ бууна). Ахай! Одоошье шамаа олобобди!Жараахай хэдэн дахин шинии мүр унхидан гээн байжа, олоо.

Нохой. Намгүй һаа юушье бүтөөхэгүйт!

Мэргэн. Би шамайе алуулаа юм гү гэжэ уйдажа байгааб…

Балта. Аха, хаанагүй түймэрнүүд боложо дайда газарнай шатажа байна. Арай гэжэ наашаа ерээбди.

Нохой. Минии, миниил һайгаар түймэрһөө гараабди!

Балта. Ахай, харана гүш, Наран маанартай!

Энеэһээр Наран –гоохон тээшэ харана. Наран-гоохон энеэбхилэн , толгойгоо дохино.

Балта. Һанана гүш, ахай? Наранай үхэшөө һаа би баһа үхэхэб гэжэ хэлээ һэм.

Мэргэн. Һананаб.

Балта. Наран һайн боложо байна. Би үглөөнэй шүүдэр, талын, тайгын арза ногоо суглуулаад аргалнаб. Бэе тамирынь шанга боложайна. Булаг, аршаангуудаа сугтаа бэдэрнэбди.

Мэргэн. Булагууд ошон ошоо юм гү, хэдэн олон булагай гарадаг газар сэбэрлээбиб, уһан үгыл. Гансааран ехэ юумэ бүтээхээр бэшэл.

Балта. Ши гансааран бэшэш. Бидэ оломди. Шэнэ ноёной хэрзэгы саазаһаа олон зон тэрьелээд, тайга ороо. Бүхы хүнүүд шамай юун гээд амба тайжатай хөөрэлдөөб, юун тухай гуйгааб гэжэ мэдэнэ, бултадаа шамайе дэмжэнэ.

Мэргэн. Олон зон…

Буга (турьяна). Дээшээ, дэшээ ябая…

Мэргэн. Булагай эхин бэдэрхэеэ һогоонгууд хада дээшээ ошоо.

Балта. Зай, бидэнэр яарая. Тэдэнэй мүрнүүдые гээхэгүйн түлөө шамдуун ошохо хэрэгтэй.

Мэргэн хойноһоонь харан байтараа гэнтэ сошоһон мэтэ байраһаа түргэн бодоод, арһан туулмаг соо түйсэ, бусад амһарта, зэбсэгээ суглуулна.

Мэргэн. Би эндэ юу хэжэ гансааран байнабиб. Хойноһоонь ябахамни.

Сашаа ошоно.

3 уйлэ, 2зураг.

Модонуудай саанаһаа хулгайшан бултайгаад, шагаана, хайноһоонь – Сэсэн ноёна, Тоологшо ноён, сагдаанууд аахилһаар гүйлдэжэ бии болоно. Тэдэнэр бултадаа зүдэрэнхэй, бэе нюуртань яра шарха гаранхайнууд.

Хулгайшан (урагшаа дэбхэрэн гарана). Эндэ байна, энэ! Далан долоон хэлэ мэдээшэн — энэ! Наашаа, наашаа ерэгты! Энээниие тайга соо хорголоо гээд таанарта зүб хэлээ һэм!

Ангуушанай тэрьедэн гүйхэ гээд даб гэхэдэнь, дээрэһээнь сагдуунууд, хулгайшад аһалдаад барина.

Ангуушаниие үдьхэлэн, сохин, модондо уяна. Хулгайшан дээрэһээнь уһа адхана, альгадана.

Хулгайшан. Һэрииш, юун гэжэ мэдээгээ алдаашаани боложо зорёолхожо байнабши!

Сэсэн ноён. Энэ бузарые бэдэржэ бүхы хүлөө холгообоб! (ангуушаниие альгадана) Хаана алта мүнгэн булаатай байнаб, хаана дэлхэй баялиг дараатай байнаб?! Шамһаа бага юумэн хэрэгтэй, алтан булаша хаана байнаб гэжэ харуулаад үгэхэдэш шамайе табихабди!

Тоологшо ноён. Тооложо абаад табихабди. Тоогүй юумэн тоомгүй, тоолохо, тоолохо… Хадын боориин доро талын далан табан тарган тарбаган…

Мэргэн. Амба тайжаа хаанаб?

Сэсэн ноён (хас-хас энеэнэ). Тайжа, тайаа, тайжаар яахашниб? Би (энгэрээ сохино.) эзэншниб, өөрөө урдашни бэеэрээ байнаб.

Хулгайшан. Тэрэмнай тэнгэридээ дэгдээ– тюу-у! (хургаяа дээшэнь үргэнэ.)

Мэргэн. Нуур амидыруулха гэжэ хэлээ һэм…

Сэсэн ноён. Нуур, нуур, залхуутай болоош, нуур дурдажа (шаана.) Хатаа хадаа хатаа, үгы хадаа үгы! Алта мүнгэнэй дараса олоод үгэ, маанарта бэшэ ондоо юумэн хэрэггүй. Хэлэ, һура, хорхой жорхой, шубуу шонхорнуудһаа, хаана буласа бииб, тиигэбэлш табихабди. хэлээгүй хадаш ганса шамае бэшэ, хотын зонуудые хюдахабди…

Энэ үедэ бүргэдүүд дээгүүрнь ниидэнэ.

1 бүргэд. Харыш, тэрэ хүн зониие абарха ангуушаниинь энэн байнал.

2 бүргэд. Зониие абархаһаа байха өөрыень абархаар саг болоо! Харыш, хажуудань хэн байнаб? Тэдэнүүдые олоод, нуур сэбэрхыень асарагты гэжэ нуурай эзэн зарлиг гаргаа бэшэ аал.

Мэргэн (дээшээ толгойгоо үргөөд). Би эдэ хүнүүдтэ нуур абарагты гэжэ хэлээ һэм. Теэд алта мүнгэнһөө бэшэ ондоо юумэ эдэнэртэ хэрэггүй. Намһаа буласа олохыемни нэхэнэ, олоогүй һаам олон хүнүүдые хороохобди гэнэ.

1 бүргэд. Алтанай нюуса гэнэ гүш? Дэлхэй дээрэ алта мүнгэнэй эгээн ехэ дараса -тогтоһон нуурай намаг соол. Дэлхэйн ехэ баялиг нуурай намаг соо. Баялиг –нуур соо!

2 бүргэд. Нуурай эзэн баялигаара хубаалдахаяа эдэ хүнүүдыешни хүлеэжэ байна. Хүлеэжэ байна. Хүлеэжэ байна…

1 бүргэд. Хэн тэрэ ехэ баялиг эгээн түрүүн олоноб, тэрэл хүн дэлхэйн эзэн болохо. эзэн болохо…

Мэргэн (гайхангяар). Нуур соо?

Сэсэн ноён (ангуушаниие үдьхэлнэ).Үхэһэн тэнэг! Нуур нуур гэжэ нугтаганахадаш шиир шэхэмни шиирэнэ. Юун тухай шубуунтай хөөрэлдэбэш! Үтэр хэлэ! Хэлээгүйболшни би ганса шамайе бэшэ, олон хүнүүдые саазалхаб.

Мэргэн (гэнтэ һэриһэн мэтэ даб гээд, толгойгоо һэжэрнэ). Мэдээб, мэдээб, хаана ехэ буласа бииб гэжэ мэдээб.

Сэсэн ноён. Хаана?

Тоологшо ноён. Хаана?

Хулгайшан. Хаана?

Мэргэн. Дэлхэй дээрэ эгээн ехэ алтанай дараса нуурай эрьеын намаг соо гэжэ бүргэд шубууд хэлээ.

Сэсэн ноён. Юу? Худалаар ши бү хэлэ!

Мэргэн. Үнэншэхэ болихо — танай дуран.

Сэсэн ноён (ангуушаниие сохино). Үнэхөөр, үнэхөөр хэлэ, үгы һаа алуулхаш! Юун гэжэ шубууд хэлээб?!

Мэргэн (арай амидыхан). Дэлхэйн баялиг нуурай эрьеын намаг соо гэнэл! Хэн тэрэ булаша эгээн түрүүн олоноб, тэрэл хүн дэлхэйн эзэн-баян болохо.

4 уйлэ 1зураг

Гар уяатай ангуушаниие шэрэн түлхин, Сэсэн ноён,, Тоологшо-ноён, сагдаанууд, хулгайшан гээд нуурай эрьедэ дүтэлжэ ерэнэ. Ангуушан арай гэжэ ябана

Хулгайшан (айнгяар). Эндэш гайтайхан лэ намаг байгаа һэн. Ши өөрөө эндэ хосорон алдааш. Тиигээд маанарые эндэ шэнгээхэ гэжэ ябаашажа ябанагүй бэзэш.

Мэргэн (мүрөө хабшана). Шэнгээ үгы ха юм биб. Хүлөөрөө хатуу юумэ дайраа һэм, магад алтатай хайрсаг ханзанууд!

Хулгайшан. Хайрсагуудые!

Тоологшо. Ханзануудые!

Сагдаанууд. Хайрсаг ханзануудые!

Мэргэн. Хэн тэрэниие түрүүн олоноб, тэрэ бүхы баялигай эзэн болохо гэжэ бүргэд хэлээ. Би мэдэнэгүйб… Минии һанахада бултыень хоорондоо хубаагаа хэрэгтэй.

Сэсэн ноён (хажуу тээшээ). Хэн шамтай хубаалдахаа байгааб!

Хулгайшан (хажуу тээшээ). Би хэнтэйшье хубаалдахагүйб.

Тоологшо ноён. Намһаа һайнаар тооложо, баян дээрэ баялиг нэмэжэ байха хүн дэлхэйдэ үгы. Минии буласа!

Сагдаа. Минии!

Сагдаа. Минии!

Сэсэн ноён. Холо байгты, минии!

Хулгайшан. Бурхан зүг, минии!

Бултадаа бэеэ бэеэ түлхин намагай шабар руу даб гэжэ гүйлдэнэ. Сэсэн ноён гэнтэ ангушаниие гарһаань татаад, өөр тээшээ татана.

Сэсэн ноён. Буласа намтай эндэһээ гаргалса. Шамһаа һайн хэн тэрэниие мэдэнэб! Худалаар хэлээ һаа эндээл хосорхош!

Намаг руу оронод. Хэдэн тээһээнь муухай абяан, хархираан дуулдана. Хэдэн тээһээнь һүльмэгэнэһэн гарнууд харагдаад, шабар соо булаша бэдэржэ байһан хүнүүдые татана. Ехэ шууяан, наншалдаан, хуугайлаан болоно.

Мэргэн. Иигээд дүүрэбэ! Эдэ этэгээдые абаад, энэ наһанһаа гомдолгүй халиихам.

Ангуушан Сэсэн ноёной урдаһаань аһалдаад, саашань, гүнзэгы руу татана. Гэнтэ нуурай эрьедэ ангуушанай һамган гүйжэ ерэнэ. Ангууушаниие хараад, гараа тэрээн тээшэ һарбайн, гүйн, нуур руу баһал ороно.

Һамган. Хайратамни! Одоошье гэжэ шамайе олобоб, хэдэн хари газараар шамай бэдэрээбиб!

Мэргэн (сошожо). Ши гүш? Яб эндэһээ! (түлхинэ.)

Сэсэн ноён. Хаанаб булашам?! О-ёо, юун намда аһалданаб, тонил, тонил!

Тэдээндэ муухай һүүзэгэр амитад уһалдаад, орёолдон, саашань татана. Сэсэн ноён аһалдаһан үлэнтэнэй гарнуудые сохин арбаганана, хажуудань хулгайшан, тоологшо ноён, сагдаанууд-бултадаа шабар соо умбан арбаганалдана. Хэдэн тээһэнь шабар сооһоо гарнууд гараад, ангуушанай хүлһөөнь шэрэлдэнэ. Ангуушан ехээр айжа, хашхараад, намагһаа холодохо гэжэ һөөргөө хатуу газар тээшэ мүлхинэ. Ожорһон хүдэлжэ, ожорһоной хоорондуур сайбар хүхэ һүльмэгэр этэгэдүүд һүлмэгэнэн харагдаад, тэдэниие өөр тээшээ татана

Бултадаа. Ай зайлуул! Абары-ыт! Абарытээ! Ямар шүтьхэр эндэнь байнаб, абарытээ!

Хажуу тэһээнь хахир хоолойгоор энеэдэн, һаршаганаан, шэбэнээн дуулдана.

1 абяан. Минии, минии , би түрүүн эзэмдээб.

2 абяан. Тонил эндэһээ, энэ минии хоол!

3 абяан. Юундэ шинии юм, минии, минии хоол.

4 ябяан. Ши һая эдеэлээ һэнши, мүнөөө минии и оошор, минии оошор.

5 абяан. Түргөөр тата наашань, хубаахабди.

6 абяан. Бү таби, бү таби, өөр тээшээ шангаар тата.

7 абяан. Һэй, булта ондо ондоо тээшэнь татангүй, сугтаа, эбтэгээр татая, бултадаа хубаахабди.

Энэ тоосоото абяан нэгэ доро, хэдэн тээһээ дуулдана. Ангуушан уухилан, намагһаа гараха гэжэ оролдоно.

Мэргэн. Ай, бурхан тэнгэри! Ямар шүдьхэрнүүд намда аһалдааб! Туһалы-ыт!

Эрьеын хатуу газар тээшэ тэдэнэр жүтхэнэ, хүхэ сагаан һүлмэгэнэһэн юумэнүүд ангуушанай хүл, бэеһээнь орёолдоһоор. Холоһоо шубуудай шулаганан пишаганан хөөрэлдэхэ дуулдана.

1 шубуунай абяан. Харыт, харыт, эдэ хүнүүдые намаг үрэбхихэнь…

2 шубуунай абяан. Намаг бэшэ намагай улас…

3 шубуунай абяан. Садаха дэбтэхээ болиһон намагай үлэнтэн альбангууд!

4 шубуунай абяан. Эндэ һая ангаһан тугалые үрэбхеэд, саданагүйл.

5 шубуунай абяан. Үлэнтэн хэзээдэшье садахагүй, садахагүй, садахагүй…

6 шубуунай аябан. Эдэшни нуурай бузар богһоо гарһан боохолдойнуудынь ха юм.

7 шубуунай аябан. Али Нуурай эзэнэй богоолнууд муухайдаа дарагдаад үлэнтэн болоо юм гү?

Мэргэн (Шабарһаа һамгаяа гаргаха гэжэ түлхинэ). Юундэ намайе бэдэрээбши? Би баян хаан бэшэ ха юм биб! Ошо, яба эндэһээ!

Муухай хахир хоолойтой энеэдэн, шомшорхо абяан: Энэ минии, энэ минии..”

Һамган. Ай зайлуул, эдэ юунүүшынь намда аһалдана гээшэб! Абарытээ!

Мэргэн. Юундэ нааша орообши, хосорхошнил! Гара эндэһээ, намһаа түлхилдөөд, эрье тээшээ мүлхи!

Һамган. Шамгүйгөөр гарахагүйб. Хүлисөөрэй намайгаа! Эндэһээ гараа хадаа сугтаа, хосороо хадаа сугтаа!

Нохой хусаһаар бии болоно, эрьеээр гүйнэ.

Нохой (һүүлээ шарбан). Һаб һаб, һуй-е, пээ! Далан долоон хэлэ мэдээшэмнай дахяад эндээ тамаржа байна лээ! (шангаар хусан, урагша хойшоо гүйнэ.) Һүй-е, хүзүүндэнь шалза мэтээр нэгэ һамган аһалдашоо. Түлхихэдэнь бүрил ехээр аһалдана. Һүйе, хүзүүндөө хүрэтэрөө шабарта хүхүүлбэл!

Нохой хусан, ганиран, эрьеээр гүйнэ.

Нохой (гангинана). Һүйе, гарнуудынь арай хүдэлнэл. Тю шоорто, хосороо, хосороо! Балта-а Балта

Нуурай эрьедэ Балта хүбүүн гүйжэ гараад, ургаяа ангуушан тээшэ шэдэнэ. Ангуушан ургын эшэһээ аһалдана, һамганайнгаа һуларжа байһан гарнуудые баһал ургын эшэдэ барюулна. Хүбүүн ангуушаниие һамгантайнь татажа эхилнэ. Хойноһоонь нохойнь самсаһаань татана. Тата татаһаар самсыень хахалад, хойшоо мухарин унашана. Таталда таталдаһаар хүбүүн һолжороод, ургынгоо хойноһоо баһал шабар руу унана. Нохой ухаа алдаад, гүйнэ.

Нохой (мэгдэн, собхорон, гүйнэ). Умпараа, умпараа, бултадаа хосорхонь лээ!

Харанхы боложо эхилнэ.

Нохой (Хоншоороо дээшэнь үргөөд гашуудалтайгаар улина). Хайран-хайран эзэмни, балшар хүбүүн баатарни, хайран хайран нүхэрни, хайран Балта эзэмни! Бага наһандаа хосорбо гүш? Гэнэн дээрээ гэнтэбэ гүш? Хонгор дээрээ хохидобо гүш? Дайсанай харада унаба гүш?

Холуур сахилгаан аргаахан сахилзана. Шабарта хүхүүлжэ байһан хүнүүдэй толгойнууд эреэ маряанаар харагдаад, үгы боложо эхилнэ. Нуурай намаг соохи тэмсээн замхажа эхилнэ.

Нохой (улина). Залууш хадаа задарюун бэлэйш, эдирш хадаа эрэлхэг бэлэйш, эрхы дээрээ эмтэй бэлэйш, долёобор дээрээ домтой бэлэйш, альган дээрээ альбаа шахаад, арга хэдэг алдарта эмшэн боложо абаа бэлэйш, хүдэр хүсэндөө мэнэ орон, хүдэр хүн боложо ябаа бэлэйш!

Сахилгаан ехээр сахилгаатана, һалхин улиһаар бодоно.

Нохой. Ахатай болооб гэжэ ангуушан баатартай нүхэсөө бэлэйш, анда нүхэд гэлсэжэ, амин голоо абаралсаа бэлэйш, арад зоноо абархам гэжэ, нуур голоо сэбэрлээ бэлэйш, соол уһаяа арюудхаа бэлэйш, сорьёмо аршаанаа аршалаа бэлэйш…

Һалхинай уляантай нохойн уляан ниилэнэ. Тэнгэри лужаганана, газар хүдэлнэ, нуурай шабар хүлбэлзэнэ.

Нохой. Даб гэмэ дайда бэлэйш, далай мэтэ уһан бэлэйш, хүүемэ хангай дайда бэлэйш, хүжэ модон хизааргуй бэлэйш, голойш уһан арюун бэлэй, эхин булагһаа сарюун бэлэй, нууртаа долгилон ородог бэлэйш, амин голтониие тэнжээдэг бэлэйш, агууехэ һахюуһатай бэлэйш, гал дүлөөр лужаганаһан абарга ехэ эзэнтэй бэлэйш…

Тэнгэри лужаганан абяа гаран, газар хүдэлнэ, нуур хүлбэлзэнэ. Бүрэнхы соо сахилгаанай гэрэлдэ намаг сооһоо гэнтэ луугай толгой харагдан, бүри ехээр лужаганаан дууладана. Толгойгоо һэжэрэн луу дээшээ үндынэ, эрье тээшэ алхаад, ангуушаниие шэрэн гаргана. Ангуушанай бэедэ һамганиинь шагтагалдана. Ангуушан шэнгэжэ эхилһэн Балта хүбүүндэ гараа һарбайн, тэрэниие өөрынгөө хойноһоо шэрээд, баһал шабарһаа гаргана. Луу хүндөөр аахилан, Һалганаһан хүл дээрээ тогтожо ядан газарта унана. Хажуугаарнь ангуушан, һамган, хүбүүн хэбтэнэд.

Нохой (һүүлээ хүл доогуураа хабшан). Ай бурхан, Сэгээн нуурай эзэн, таа бэеэрээ гээшэ гүт?! Юун теэд нуурай эзэн хосороо гэжэ этэгээд үгэ дуула һэм биб?

Луу (арай гэжэ амяа даража ядан). Харанагүй гүш, шарбуур, арай амиды байхыем.

Мэргэн. Сэгээн нуурай эзэн! Хүлисыт даа маанадые! Хүлисыт даа!

Балта (эрьелдээд, ханяана). У-ух ! Сэгээн нуурай эзэн! Таниие иимэл байха гэжэ ходо һанадаг һэм.

Тэрэ толгойгоо арай гэжэ үргөөд, лууда мүлхижэ дүтэлөөд, бэедэнь духаараа аргаахан хүрэнэ.

Балта. Сэгээн нуурай эзэн! Хүлисыт даа мааанадые. Нютагаймнай олон хүнүүд хатаһан булагуудаа оложо, һэргээжэ эхилээ. Хүлисыт даа. Амиды мэндэ ябаа сагтаа аршалхабди танаа.Таниие, байгаалияа абарха тухай Ангуушан ахын хэлэһэн үгэнүүдые арад зон мэдэнэ… Мэгзэм мэтээр бултадаа шэбшэнэбди. Амба тайжын нуур хатааха гэжэ ажал эхилхэдэнь нютагаймнай олон хүнүүд тэрьелээд, ой тайгаар хоргодоо. Хатаһан булагуудаа оложо, һэргээжэ эхилээ…

Луу үндылгөөд, һуняаһан мэтээр бэеээ һэжэрнэ.

Луу. Байгаалиие хүн диилэхэ юм аал. Байгаалиин гол, нуур, хада уула, талын жалга бүри өөрын эзэнтэй. Хэтын хэтэдэ тиимэ байгаа. Ерээдүй сагташье тиимэ байха, хэзээдэшье хубилхагүй. Хүндэлжэ байгаалидаа һай хэхэдэнь байгаалиин эзэд һайень арьбидхан бусаагаад, хорлоходонь урдаһаань бүри шэрүүнээр харюусаад байхал…

Луу шагнаархана, толгойнь һалганана.

Луу. Хаанаб даа уһан шол- шол гэжэ урдаһан шэнги…. Үгы даа, миин хооһон һанаан…

һалхин намдана. Үхибүүнэй энеэдэн холоһоо аалиханаар зэдэлжэ, урдаһан уһанай абяантай холилдоно.

Луу. Энэ юун бэ? Юун жэргэнэб?( Толгойгоо һэжэрнэ.) Шэхэн соомни юун жэргэнэб? Мүнгэн хонхо мэтээр хүүгэнэй энеэдэн дуулданал… Али юун бэ? Миин минии һанаан гү?

Огторгойдо бүргэдүүд бии болоно.

Бүргэдүүд. Угтагты, угтагты!Унтаһаниинь һэригты, һажаһаниинь һархайгты! Булагай эхин олдоо! Газарай хүрьһэ нэбтэрэн, нулимса мэтээр мэлмэрэн, арюун сэбэр уһанай түрүүшын дуһалнууд дуһажа захалаа. Угтагты, угтагты, дээрэһээ наашаа ерэжэ байна, Угтагты, угтагты, арюун уһаяа!

Луу (дээшээ харан шагнаархана.) Нээрээ, үнэхөөр хүүгэнэй энеэдэн дуулдана. Энэ булагайм һүнэһэн ха юм. Булагайм һүнэһэн амидыраад, намдаа бусажа ябана ха юм.

Мэргэн, Балта, һамган, нохой баһал, дээшээ харан, шагнаарханад. Луу бодоод, намаг дээгүүр, шабар гэшхэнгүй, аалиханаар агаараар ябаад далда ороно. Балта хойноһоонь амаа нээгээд харана.

Балта (нюдөө нюдаргаараа нюхана). Үнэхөөр Сэгээн Нуурай эзэн байба гээшэ гү? Үнэхөөр гү? Али зэрэлгээн байба гү? Тон иимэхэнээр лэ таниие зүүдэн соогоо харадаг һэм даа… Сэгээн Нуурай эзэн…

Һамган (ангуушанда дүтэлөөд тэбэринэ). Хүлисыш даа, хайратамни. Алта мүнгэн гэжэ дуулаад ухаамни балайршан алдаал. Теэд шиниингээ ябашаһан хойно юун гэжэ алдуу хэжэ байһанаа мэдэрээлби. Гансал шиниингээ хажууда жаргалтайб…

Мэргэн. Бишни баян бардам хаан бэшэлбидеэ…

Һамган (эшэнгеэр энеэжэ, гараараа нюураа хаагаад, ангуушанда нэнгэнэ). Хая, хаантай ханхармайтай…

Мэргэн. Нэгэ булагай эхин олдоо гэнэ… Ямар олон булагуудые һэргээхэ хэрэгтэйб!

Балта. Бултадаа ажаллахабди. Бүхы арда зонтоёо ошоод нангин булагуудаа бэдэржэ, һэргээжэ, арюудхахабди. Нуураа тунгалаг һайхан уһатай болгохобди.

Үхибүүнэй хонгёо энеэдэн шол шол гэжэ уһанай дуһалнуудай абяантай хамтаран, хүгжэм мэтэ зэдэлһээр. Саада талын эрьеһээ нуур руу нариихан соргоор уһанай дуһалнууд шол шол дуһажа эхилнэ. Хойноһоонь Буга унаһан Наран гоохон бии болоно. Хажуудань һогоон буга һундалһан хүнүүд. Хүнүүд уһанда дүтэлөөд, альгадаа табин уһа ууна. Уһанай тунгалаг дуһал агаарта ниидэнэ, наранай гэрэлдэ ялаганан, һолонго татана.

Мэргэн, һамганиинь, Балта, Наран гоохон, бэшэ хүнүүд тэбэрилдэн зогсоно. Хойноһоонь луу, болон бусад амитад гаража ерэнэд.

Луу. Хүн.Хүнэй хүбүүн хүйхэр.

Хүүен байhан хангай тайгаяа,

Хүжэ модоёо хизааргүйгөөр,

Хайрагүйгөөр хюдаhан,

Урдажа байhан уhаяаа,

Үерлэн хатардаг голнуудаа

Эхин булагhаань бузарлаhан,

Үрэhэтэ баян талаяа

Орьёл, хада, доботойнь

Шархатуулан малтаhан,

Ургамал ногоотойнь

Ган гасууда хагдаруулhан,

Тойрон байгаалияа бурьюулан,

Талын хэнзэ шорой шэнги

Баhал саашаа мухаридаг

Байhан дэлхэйн эзэнби гэhэн

Хүнэй ябадал муухайл!

Хамаг дайдын хаанби би гэһэн

Хүнэй ябадал сээртэйл!

Хүн, сээр бүү хыш

Хүн, ябадалаа арюудхыш!

Асари могой. Хүн, хүн!

Элинсэгэй арюун захяа

Эльгэнһээ бү гаргыш!

Аша гушанарай

Аза жаргал

Амиды наһандаа аршалыш!

1 Буга. Хүн, Хүн!

Хүхэ номин тайгаяа,

Хизааргүй хүжэ баялигаа

Ашанартаа үлээгыш!

Алтан дайдын баялигы

Үринэртээ үлээгыш!

2 Буга. Хүн,хүн!

Үрэhэтэ баян талаараа

Адаһа малаа үдхын

Алтан байгаалияа абаран

Ашынгаа зол аршалыш!

3 Буга. Хүн, хүн!

Шэрүүн шуhата ябадалдаа

Шорото агтын хазаарые

Халта татан аалидыш!

Шонын үлэн уляанһаа

Шолмос боомын харгыhаа

Халта халин тогтыш!

1Бүргэд. Хүн, хүн!

Юртэмсын олон үйдэл соо

Юрынш байдалай эзэн бэшэш,

Хамаг наhанай гүйдэл соо

Хамаг дайдын хаан бэшэш!

2 Бүргэд. Хүн, хүн!

Хэhэн хэрэгээ хэмнэн сэбэрлыш,

Ябаhан газараа арюудхан аршалыш!

Нохой. Хүн, хүн!

Түрэл дайдаяа энэрхэн,

Хайрлан, харамнан,

Бурханайнгаа урда буянтай ябыш!

Балта. Хүнүүд, хайрата арадни!

Түрэл тала дайдаяа

Тоборгон бү hандааел!

Урдажа байhан уhандаа

Муухае бү хаяел!

Модо тайгаа хэрэгтэгүй

Мундуурхан бү отолоел!

Хангайда үдэhэн ан гүрөөhэеэ

Хомхойрон бү хюдаял!…

Һамган. Мянгаад жэлэй урда тээ

Талын хонхордо тогтоhон уhан

Урдамни хаяагуй харьярлаг лэ.

Натархай намдуу долгидынь

Наранай гэрэлдэ миралзаг лэ,

Наран-гоохон. Тунгалаг һайхан уһан соонь

Загаһа жараахай үдэг лэ

Арюун сэбэр элһэн соонь

Үхибүүд хүльбэрэн наадаг лэ!

Мэргэн. Хүб хүхэ тэнгэри

Хүжэ ногоон тайга,

Намжаа тэнюун тала,

Орьёл томо хаданууд

Хүүен урдаһан голнууд,

Шүдэ сорьёмо булагууд,

Эмтэй домтой аршуунгууд-

Турэл арадайм шүтэн мүргэдэг

Дэлхэйн ехэ зэндэмэнил!

Альган дээрэ үргэһэн

Үри хүүгэн мэтээр

Хайрата Байгаалияа аршалан, энхэрэн,

һэргээн, һүгэдэн, арюудхан бултадаа ябаял!

Хүгжэм. Хүшэгэ.

P/s Энэ зэжэгые томо хүнүүд, үхибүүдшье наадаха аргатай. Зүжэг дэн томо гэбэл, морин, үнеэн, хонин, хоёр үнэгэдтэй гү али турлаагуудтай хэһэгүүдые отолжо абахада боломоор.

Баира Бальбурова

 

Поделиться:

Автор:

comments powered by HyperComments