14 декабря 2020, 07:35

Баира Бальбурова. Ангуушанай зам

 

Зүжэг

 

Буряад арадай   онтохон-үльгэрнүүдэй удхаһаа һабагшалан  найруулагдаһан зүжэг.

 Хабаадаха нюурнууд

Мэргэн –ангуушан, 20-30 наһанай

Балта – 18-30 наһанай

Наран гоохон-18-25 наһанай

Хулгайшан – 20-50-аад наһатай  эрэ.

Амба тайшаа – 40-70 –аад наһатай  хүн.

Сэсэн ноён – 30-50-аад наһатай, эршэмтэй, залуугаар харагдана.

1 Сагдаа.

2 Сагдаа

Нохой — Жараахай.

Луу — Нуурай Эзэн

Асари могой

1 хирээ

2 хирээ

Бүргэд

Үлэнтэн альбангууд

1 зураг.

Ой модон соогуур ангуушан МЭРГЭН маряана. Мүрһөө буу һугалаад, мүшэрэй хоорондуур шагаан байтараа, хажуу тээшээ  алхаад, түгсүүлһээ торон, унана. Мухариһаар ангайһан нүхэн руу орошобо.

Унаад, толгойгоо үргэн эрьелдэн харана. Томо нүхэн. Нүхэнэй дунда — һаруул. Бодоходонь хэдэн тээһээнь могойнууд тойрон түлхинэ.

Могойнууд (бултадаа). Харыт, хоёр хүлтэн! Бажуу! Биса дарая! Бари, дара, мушха, түлхи!

Хүхюун хүгжэм зэдэлнэ. Ангуушаниие могойнууд тойрожо, хэдэн тээһээнь түлхинэ, газараар мухарюулна. 

Саанаһаа  томо могой аалиханаар бии болоод,  сагаан  шулуун дээрэ монсогойрон хэбтээд, могойнуудай ангуушаниие этэрэн наадахые харан байна.

Могойнууд (үрдилдэн). Түлхи, наашань, саашань, үдьхэл, бажуу!

Ангуушан  мухариһаар  могойн  бэе мүргөөд тогтоно. Дээрэнь  томо гэгшын – АСАРИ могой.  Могойнууд түбэгшөөһэн хэбэртэй саагуур үймэлдэнэд.

Асари  могой. Мэндэ, хоёр хүлтэн! Хаанаһаа ябаһан хэмши?

Асари могой тонгойгоод, хэлээрээ аниргүй нюдөө анишаһан Мэргэнэй духа долеоно.   

Мэргэн. Юун? А? (гайхан эрьелдэнэ, толгойгоо маажана.) Могой дуугарна аал? Юуниинь бэ? Би, ээ…,  би  Мэргэнби. Ангуушан Мэргэн. Агнажа ябатараа унаад,  мухаряаб иишээ…

Асари могой. Ангуушан… Ангуушанби  гэнэ гүш?

Асари могой, ангуушаниие  унхидаһан мэтээр толгойгоо дүтэлүүлэн  байжа тойроод годирно.

Мэргэн (айжа, ээрэнэ). Ти, тиимэ, ангуушан…

Асари могой (нялуунаар). Теэд олоор ан гүрөөһэ  хюдана  гүш даа?

Мэргэн. Хоолоо тэнжээнэб. Теэд мүнөөдэр юуншье үгы, тайга хооһоршоо…

Могой хажуудань бүри ехээр дүтэлөөд анхаралтай ажаглана.

Асари могой. Би шамайе таняаб.Олон жэлэй саана  ехэ түймэр болоо һэн, һанана гүш?  Бүхы дайдые үрэбхижэ,  һүйд хээ һэн. Амитад тэрьелээ, газарай нүхэ руу хорголхо хорхой сохонууд хоргодоо. Харин, хоёр хүлтэн, байһанаа хаяад, ухаа мэдээгүй  тэрьелээ бэлээт…

Мэргэн (заригад гэн). Мартахаалши тэрэнии…

Асари могой. Харин ши модондо жаа могойн үлгэлдөөд байһые обёороош. Һанана гүш?

Мэргэн. Э-э-э. Тэрэ  могойхан иим…, (гараараа харуулна.) биши-ихан байгаа һэн.

Асари могой. Могойхониие баряад, гол гаталжа, саанань,  түймэргүй газарта абаашажа табяа бэлэйш. Абарааш намай.

Могойнууд. Абараа, хатан эхыемнай. Галһаа аршалаа. Аршалаа…

Могойнууд  ангуушаниие тойроно, нэгэ зариманиинь һүүлээрээ эльбэнэ.

Асари могой. Намайе абараһан аша туһыешни харюулһайб гэжэ  ходо һанажа ябааб…  Юун шамда хэрэгтэйб, Мэргэн ангуушан?

Мэргэн. Мэдэнэгүйб, ю-ю-юуншье хэрэггүй.

Асари могой. Хүн алта баялигаар олзуурхадаг гэжэ мэдэнэб. Дэлхэйн  баялиг харуулжа, шамайе дэлхэй дээрэ эгээн баян хүн болгохо аргатайб. Тиихэдээ эдеэ бэдэрнэб, амин хоолоо тэнжэнэб гэжэ, бордоһо шуурган, бороо саһан соогуур ой тайгаар тэнэхээ болихош.

Мэргэн. Юун? Ой тайгаараа ябажа ангахаа болихо  гүб?

Асари могой. Алхална аабзаш, миин зайнгаа. Хара ажал хэжэ  зобохоо болихош.

Мэргэн (бодолгото болон). Минии эсэгэ энэ  хүбшөөр агнуури хэжэ холоо олодог байһан. Эсэгым эсэгэ, бүхы элигсэгни… Ангахаа болибол,  амилхаа болиһон шэнгил…

Асари могой.  Алтанай хүсөөр хамаг дэлхэйн эзэн болоод,  засаг бариха  аргатайш. Бардам ноёд, тайжад, асари хүсэтэй хаашуул булта шинии гарта орохо. Хэ гэһэн юумыеш хээд, дайла гэхэдэш дайлалдаад, эблэрэ гэхэдэш эблэрээд байха. Олон хүлһэншэд хүл доогууршни уймэлдэн, һанаһан юумыеш бултыень бүтөөн, амтатай эдеэеш амандаш оруулан байха. Һанаад үзэ, ямар гоёб!!

Мэргэн.  Ямар гайтай юм, һанаад бэем баг баг  хүлэршэбэл! Эдеэем жажилаад аман соом хэжэ байха   гү?   Би хаанби гээд, гансал  хургаараа заажа байха гүб? Яб! Ош!Ор! Ер! Бод! Хэбт! Эди! Уу! (хүлэрһэн толгойгоо аршана.) Бурхан зүг, бузар гайтай юм байна!

Асари могой. Гайтай… Нюсэгэн хүлөөрөө   газарай хүрьһэ дайрахагүйш,  нюсэгэн гараараа…

Мэргэн (сошоно). Үршөөгыт! Тиинхаар  энэ дороо боожо алагты!

Асари могой. Алтанһаа арсана гүш? Үшөө дахин хэлэнэб —  алтатай хүн засагтай…

Мэргэн. Байг, байг, тархим гантаг, даашагүй аша нюргандаа ашаад, юу хэхэбиб?!

Асари могой. Заа, заа. Тиимэ хадань шамда хэзээдэшье туһа болохо арга бэлэглэхэ  аргатайб!

Мэргэн. Ямар арга?!

Асари могой. Далан долоон шубуун, ан арьяатанай хэлэ ойлгодог болохош! 

Мэргэн. Ямар һонин юм! Амитадай хэлэ мэдэдэг һаа гэжэ би ходо һанагша бэлэйб…

Асари могой.  Теэд арьяатан, шубуудай хэлэндэ орооб гэжэ нэгэшье хүндэ хэлэхэгүйш!

Мэргэн. Хэндэшье?! Юундэ?

Асари могой. Тодхор, үхэл дахажа болохо! Ойлгоо гүш, хүндэ бү хэлэ! һэргылэ!

Хүгжэм зэдэлнэ.  Ангуушаниие могойнууд бултадаа  тойроно, манан буужа, бүрэнхы болоно.

2 зураг.

Ангуушан ойн хажуугаар ябана. Шубууд пишаганалдана.  Ангуушаан байд гээд лэ тогтон шагнаархана. Һаруул, хүхюун хүгжэм зэдэлнэ.

Мэргэн. Энэ шубууд шашаг һамгадһаа дортоногүйл… Һэй? һэй, һэй!

Мэргэн толгойгоо һэжэрээд, хүхинэ, энеэнэ. Шубуудай шулаганаан дуулдана.

Мэргэн. Ау! Шубууд, би таанадые ойлгоно-об!

Хирээ. Харрыш энээнии, харрыш! Үхэһэн тэнэг эндэ хүхижэ хатаржа байнал! Харр-харр. Ондоо ангуушад хүн шэнги хүнүүд бэлэй, агнуури хээд, маанараа — аха захатанаа, хатан абжанараа хүндэлдэг, харин энэ муунь яажа байна бээ! Эшхэбтэрсша, пэсша!

Мэргэн. Юун болооб? (энеэнэ.) Хирээ хүгшөө, би танай хэлэ ойлгоноб! Ямар һонин бээ!

Хирээ (сухалтай таршаганана). Хар хар юу? Намай хүгшэн гээгши?! Үлдэе энээниие , үлдэе!

Мэргэн ташаганаса энеэнэ. Дээрэнь ниидэһэн бүргэдтэ хандана.

Мэргэн. Бүргэд, бүргэд, тэнгэриин эзэн, дээрэ ниидэнэш, холо харанаш! Юу харанабши, хөөрэ,  ямар бэ, дайдамнай дээрэһээ?

Бүргэд. Дайда үргэн даа, наһан соогоо хөөрэжэ үрдихэгүйш.

Мэргэн. Ондоо тээ ямар бэ, гое гү, һонин гү?

Бүргэд. Дайда дэлхэй хизааргүй үргэн даа. Хада хабсагай,  ой тайга, тала, элһэтэ агшуун губи, шоргоолзоной бута мэтэ үймэһэн олон зонтой хотонууд…

Мэргэн. Шоргоолзоной бута? (энеэнэ.) Хүн зонууд тэндэ яагаад байнаб? Садхалан гү?  Жаргалтай гү, баяртай гү?

Бүргэд. Гэнэн хүбүүн! Зоной ажабайдал эреэн маряан. Зарим нютагаар шор тогтонхой, уйдхар, үхэл хоер нүхэсэнхэй.

Мэргэн (сошон). Шор?!  Хаана юун болооб?!

Бүргэд. Шинии тиишээ ошоһоной хэрэггүй, зондо туһалхагүйш, өөрыгөө хосороохош.

Хирээ. Харр-харр, хүндэ уйдхар, хирээдэ баяр! Минии түрэлхидэй дуулгаһаар,  тэрэ нютаг ошожо одоол налайжа таргалхаар лээ! Үдэр бүриин обоо эдеэн, хүүр обоо мяхан! Ошохом тиишээ! Баяртай, муу ядуушуул!  Найр наадан, найр нааданд яарахамнеэ!

Мэргэн. Хирээн найр… мэдэнэб танай найр! (һанаата болон.) Үнэхөөр ехэ һүйд ушараа хаш даа… Ошохом тиишээ, юун болоо гээшэб?

Мэргэн туламаа нюргандаа шэдээд, ооһороорнь бэһэлэн бэеэ ореогоод ябана

Модоной саанаһаа хүн бултайна. Энэ – ХУЛГАЙШАН. Гайхаһан, баярлаһанай хоорондо  һаамайса  энеэн, тайзанай хаяада дүтэлнэ.

Хулгайшан. Пээ, ямар жэгтэй юумэ дуулаба хараба биб?! (альгаа үрэнэ) Ябаһан хүн яһа зууха. Мүнөөдэр олзо олоогүйшье һаа, ямар  һонин юумэ дуулаба гээшэбиб! Далан долоон хэлэн тухай урданай домог дуулаа һэм. Амитадай хэлэ мэдэһэн хүн бүхы дэлхэйн нюуса — булаша мэдэхэ аргатайл. Бүхы хорхой жэрхэй, хулгана жулгана, шоргоолзонгууд газар доогуур ябадаг. Тэдэнэй хэлэ мэдээшэд ямаршье  алта — баялиг олохо аргатайл! Байз, плендэ энээнии абахам!

Хулгайшан ангуушанай хойноһоо даб гээд, татагад гэн тэрэ дороо модоной саана хоргодон, хүлһөө аршана.

Хулгайшан. Бай, тэрэш залуу, хүсэтэй, байз! (бодоно, альгаараа тархяа эльбэнэ,  тоншоно.) Заа, заа, уураг толгойм, пяс няс, пяс няс, бурьяс — дурьяс үтэр түргэн  хүдэлэ!

Хулгайшан сэдьхэлээ ехэ хүдэлгэн урагша хойшоо ябана. Гараа һарабшалагн, Мэргэнэй хойноһоо харана.

Хулгайшан. Ошо, ошо,  ангуушан. Хойнош алдангүй, ула мүрыш дахажа,  мүрдэхэб. Олоһыеш олзолходом хүндэ бэшэ-э. Байз! Шамайе гартаа оруулаад, барлаг болгоод, газарай алта мүнгэ  олуулдаг һаа…  Зүб, зүб(толгойгоо эльбэнэ.) Алтан толгой, бэрхээ бэрхэ!

Хулгайшан ангуушанай хойноһоо ошоно.

 3 зураг.

Тайга. Хадын халзан боори. Түгсүүлнүүд, обоорогдоһон хухархай бургааһад, шатаһан модонууд харлаад хатаад хэбтэнэ.  Хуурай хайр шулуун харшаганан томо абаахайнууд утаһаа   татана. Ой соогуур ангуушан Мэргэн  тэмтэрэн  ябана.

Мэргэн. Бурхан тэнгэри, юун боложо байна гээшэб!

Хуурай набшаһан һаршаган унана, хатаһан модоной унажа байһан хахир ябяан дуулдана, һалхин улеэнэ. Саагуурынь харабтар һүүдэрнүүд, һүлэмхи ёолоон дуулдана.

Модорной һүүдэрнүүд. Үхөөбди бидэнэр, орогүй хатаабди, һүүдэр тооһон болообди, һалхинда туугдаад, хосорообди.

Хэдэн тээһээнь хахирхай  абяан дуулдана. Мэргэн эрьелдэн хараашална.

Модоной һүүдэрнүүд. Хүн, гэмтэй, хүн отолоо, шатаагаа, хүн алаа…

Мэргэн. Хүн арьятанһаа доро гү?!

Унаһан модоной хабираан, жэгтэй зэбүүн ябяан.

Мэргэн. Дайдамни, алтан дайдамни… (газарай хүрьһэ барина.) Хаб хара, хаташаhан хүбхэн, дайрахадам – альган соом – хара тооhон,  амилхадам – аман соом – гашуун гооһон Хадын боори халзан, харлашаһан  түгсүүлнүүд,  хаб хара һүүдэрнүүд… Үршөөгыт…

Дээрэнь хара тооһон ниидэнэ. Шулуун дээрэ хоёр хирээ ерээд һууна.

1 хирээ. Ёо-ёхха, ёх-ёх-ёх. Дүүрэн гүзээтэй ниидэхэнь хүндэ байна.

2 хирээ. Амарая!  Ёх-ёх, наһандааш иимэ ехээр эдеэгүйб! Нуурай эзэн хүнүүдые хэһээжэ захалаа гээшэ гү? Ямар олоор хүнүүд хосорноб!

1 хирээ. Хэн гэмтэйб — манай ямар хэрэг бээ?! Олон хүн хосорог лээ — харр, харр, бүри ехээр баярлахаб, ехэ мяхан хүүр хада мяхан, тра ла ла

Мэргэн. Ямар хүүр! Энэ юун боложо байна гээшэб! Тонилогты, муу шубууд!

Мэргэн модо баряад шубууд  тээшэ шэдэнэ.

1 хирээ. һуй! Харр-харыш. Тэрэ нэгэ хоёр хүлтэн  тохиижо байнал. Харр…

2 хирээ. Уй-юй ямар айшагтай бээ, ха-ха. Һүүзыжэ! Уй, энэш минии танил ха юм! Толгой муутай хаям энэ баанти.

1 хирээ. Энэш энэ мүнөө шархяа хатахань. Холо ошонгүй, хүлеэгээд байе.

Мэргэн. Ямар муухай ямитад бэ! Юуниинь болошобо гээшэб! Яарахам

Ангуушан туламаа үргэлоод саашаа гүйнэ.

4 зураг.

Мэргэн  нуурта дүтэлнэ. Эрьеэрнь үндэр ожорхон ургана, намаг хүлбэлзэнэ. Ангуушан Мэргэн ехэ эсэнгеэр аахилна. Хойноһоонь Хулгайшан дахана. 

Мэргэн. Нуур! Ямар талаан боложо эндэ нуур байнаб! Ундам хүрөө, уһа уухамни! Теэд, нуурай үнгэ ямар  жэгтэйб, сэнгэхэ долгидшьегүй, сээл хара ногоон… Юун гээшэб?

Долгингүй тоһон мэтэ уhан хабтайрна. Ангуушан хамар амаа тохоногоороо хаана.

Мэргэн. Ямар пэхүүн үнэр гарана гээшэб. Ай, бурхан! Юун гэһэн намаг гээшэб!

Нуурай эрьеээр ябана.

Мэргэн. Ямараар ангаабиб?! Оройдоол балга уһан намда хэрэгтэйл!

Нуурта дүтэлөөд намагай шабар руу гэшхэнэ. Нэнгэн, хоёр, гурба, дүрбэ —  намагай шабар тэрэнэй хүлнүүдые хүхэн, доошонь татана. Ангуушан сошоод, намагһаа холодохо гэжэ һөөргөө хатуу газар тээшэ жүдхэнэ. Хойноһоонь дахагша хулгайшан ангуушаниие хараад, ехэ айн байна.

Хулгайшан. Шүдхэр даһаа! (хүлөөраа газар дэбһэнэ.) Амиды булашам эндэ хосорхонь лэ! Гаргаа һаа һайн байгаа. (ангуушанда гараа һарбайн дүтэлжэ ябаад, намагай шабар халта хүлөөрөө дайраад, саашаа һүрэнэ.) Ухай, ухай, энэ ангуушаниие абархам гээд өөрөө  шэнгэшэнэ аа гүб! Байг саашаа! (эрьелдэн байтараа татагад гээд,  һөөргөө эрьенэ.) Үгы, юун байг гэжэ, амиды булаша алтамни эндэ байна хаям. (Хүлһөө аршана.) Абарбални энэш намда наһанай богоолни болохо. Һанаһыем хэхэл!  Дэлхэйн баялигы альган дээрэм асархал! Абарха хэрэгтэй! Заабол абарха баялигаа! Теэд, яагаад, хайшан гээд?!

Гараа һарбайгаад үзэнэ, хүлөө һарбайгаад үзэнэ, тиигэжэ байтараа үмдэнэйнгөө бүһэ абаад шэдээд үзэнэ.  Бэһэгүй үмдэниинь доошоо унашана, тэрэ мэгдээд, үмдөө татана.

Хулгайшан. Ай зайлуул, яахаб! (хойшо урагшаа харана.) Ганса ожорһон! Байз, байза, ута модо олоод ерэхэмни.

Үмдэндөө бэһэеэ углаһаар, хулгайшан  гүйжэ ошоно.

Мэргэн. ТуһалытНохойн хусаха ябяан дуулдана. Ангуушанай  хүсэ шадал бага боложол байна. ЖАРААХАЙ нохой хусаһаар бии болоно,  ангуушанай урда ерээд хусана.

Жараахай. һаб һаб! Пээ! Эндэ хүн  уһанда  орожо байна. Балта-а, Балта, ябыш түргөөр!.

Залуу хүбүүн дүтэлнэ. Хүбүүн муухан хубсаһатай, годоһон гуталтай. Нюргандань — арһан туулмаг. Ургынгаа үзүүр ангуушанда шэдэнэ. Ангуушан ургаһаа барижа, таталдана. Хүбүүн ургаяа татана, хойноһоонь нохой хубсаһанһаань зулгаан, таталсана. Ангуушан намагһаа гаража эхилнэ. Нохой эзэнэйнгээ хубсаһа татаһаар хахалаад, амандаа хахархай  бүдтэй хойшоо унашана.

Балта.Тэнэг нохой! Һүүлшын самсыем таһар татаба, яб саашаа! (Нохойе намнана.)

Нохой хажуугаарнь гүйжэ хусана. Ангуушанда, эзэн хүбүүндээ дүтэлэн байжа нюурынь долёоно, турьяна.

Жараахай. Һаб һаб, намгүй  одоо юушье бирахагүй аад, яатараа һөөл болооб. Байгаа юм ааб даа, хахарһан  самса. Һаб һаб. Намгүйгөөр юушье бирахагүйт, юушье…

Мэргэн (амяа абажа ядан). Юушье, юушье…

Ангуушан газар дээрэ хэбтээд, амяа абажа ядан, хүндөөр амилна..

Балта. Та хэмтэ?

Мэргэн. Ангуушан Мэргэн гээшэб (гараараа хойшонь  заана.) Холоһоо  ябанаб.

Балта. Хари холын хүн гэжэ ойлгооб, манайхид энээн руу орохогүйл. Манайда ошое.  Би эндэ ойрохон, амба тайшаагай харуулшанай гэртэ байдагби.

Жараахай (дэбхэрэн, һүүлээ шарбана).  Хэлыш нам тухай, хэлыш нам тухай, минии нэрэ хэлыш

Мэргэн (нохойн толгой эльбэнэ). Хэн гэжэ нэрэтэйбши?

Балта. Би Балта гээшэб…

Жараахай (ууртай хусана). Би, би! Харин би хэн гэжэ нэрэтэй биб?! Сула тиижэ намайе тоонгүй байхаш! Түрүү туһалагшаб, намгүй һаа юу бүтөөхэ байгаабши? Хэлыш, хэлыш, һэй,  һэй, һэшхэлгүй, хэн гэжэ би нэрэтэйбиб?!

Мэргэн (энеэнэ). Ямар гэмэргэн …, заа,  хэн гэжэ нохой нэрэтэйб даа?

Жараахай. Ой, юун? Юун шэхэндэм дуулдааб? Та  намда хандаба гүт?  Намайе ойлгоно гүт? (тойроод баяртай һүүлээ шарбан харайна.) Жа — жа — Жараахай гэжэ нэрэтэйб!

Балта. Энэ минии Жараахайл даа.

Мэргэн (ёолон, энеэнэ.) Жараахай? Жа-Жараахай гү?!

Жараахай. Юу энеэгээбтэ?! Минии нэрэ гайхамшагтай домог ха юм! Энэ хадаа  урданай гэгшын, нангин удхатай үгэ ха юм! Эндэхи бүхы зоной нангин һанаан — нуурта жараахай бии болоһой даа гэжэ ха юм….

Балта ( ангуушаниие бодхооно.) Манайда ошое,  эндэ аюултай. Жараахай! (һэшхэрнэ) Ябая!

Гурбуулан хото тээшэ ябанад. Ута модо баряад гуурай эрьедэ гүйжэ ерэһэн хулгайшан тэдэниие хараад, урмаа хухаран, сухалдаад, гартаа бариһан модоёо газарта шэдэнэ. 

Хулгайшан. Тю — шоорто! Энэ мүрдэһэн олзом иигээд гарһаам бултархань гү?  Байза, яахаб? (нюдаргаа  хазан, бодолгото болон урагша хойшоо сүсэгэнэн ябана. ) Халаг! Хүсэтэй һаа тэрэ хүбүүе  этэрээд, ангуушаниие бажуужа умсын плендэ абаад,  алтанай  дараса газарнуудые харуулхыень баалаха һэм! Эх! Алтан. Алтан… Яаха хээхэб?  Зай. Юун шүдхэр гэжэ,  гансаараа зутаржа ябанхаар, шанга нүхэдые олохо байгааб! Байгаалиин баялиг хубаарилдажа боломоор!

Доошоо бүхтын, ххулгайшан тэрэ ангуушан хүбүүн хоёрой хойноһоо дахан  ошоно.

5  зураг

Үндэр гэрнүүдэй хоорондуур ангуушан Мэргэн, Балта хоёр ябана. Мэргэн гайхангяар хараашална.

Мэргэн. Үнэхөөр бута. Шоргоолзодой бута… ямар олон хүнүүүд бээ.

Жараахай. Урдандаа бүри олон һэмдээ, эх!

Мэргэн дээшээ харан байтараа амаа нээгээд тогтошоно. Дэрэнь Ордоной сонхоһоо залуу һайхан басаган харагддана. Энэ амба тайшаагай басаган — НАРАН ГООХОН

Мэргэн. Ай бурхан, ямар һайхан басаган  бэ! Хэн бэ энэ?

Жараахай. Таа, таа, хэн бэ гэжэ таа.

Мэргэн (эшхэрнэ). Һэй, хэмши, һайхан  басаган, нэрэеэ хэлыш намда!

Жараахай. Һэй, ши үбэштэйрөөгши, һэй гэжэ манай дангинада байха!Сохюулхаш тэ сагдаануудтань, алуулхаш, шабхадуулхаш! Ошое ошое эндэһээ!

Жараахай Мэргэнэй үмдэнһөө татана. Мэргэд хойшоо алхаад нохойдо торон унана, Сонхоор шагааһан басаган энеэдэһэ алдаад,  саашаа  болоно.

Жараахай. Ямар хэрзэгы хумши,  тулхубангүй. Энэ манай дангина Наран Гоохон ха юм.Сэбэрхэн бэзэ? Гое бэзэ,  һайхан бэзэ, аЮун юун гэжэ.?

Мэргэн. Дангина…

Балта. Хайратай манай дангина. Амба тайшаагаймнай басаган. Сахюусан мэтэ сэбэрхэн,бурхан шэнги һайн зантай, теэд ехэ үбшэн, үглөө, мүнөө болоо гэлсэдэг.

Мэргэн. Юундэ, хайшан гээд үглөө мүнөө?!

Жараахай. Юун юун гэжэ… Мэнэ амиды, үглөө үгы…

 

6 зураг.

Һүни. Ханын дэргэдэ сонхо руу гэтээд Мэргэн зогсоно.

Мэргэн. Наран гоохон! Ямар һайхан бэ! Һара наран, үзэсхэлэн зураг мэтэ. Юундэ теэд…

 Гэрэй хана дондороод,  ханын саанаһаа  нохойн улиха, хусахань дуулдана.

Жараахай. Ой манайда бү орогты, манайда бэшэ!

 Мэргэн газаашаа харана. Бүгтэгэр, могойлиг томо толгойтой  ЛУУ ерэжэ ябана.  Уршагар арһатай, тэрэнь эндэ тэндээ хахархай мэтээр һунжана.  Луу хүндөөр амилан дүтэлөөд, газарта һуугаад, эсэһэн толгойгоо хэрэнсы дээрэ табина. Шуухирна.

Жараахай. Үршөөгыт! Мүнөөдэр амба тайшаагай үриие бү абаашат даа. Хүлеэгыт, гуйнаб таниие, хүлеэгыт!

Луу.  Юундэ хүлеэхэ юм биб? Юундэ? Тэсэхэ аргам һалаа! Эдэ хүнүүдшни намайе  хосороон хосороожо байна.

Жараахай?  Үршөөгыт, сэгээн нуурай эзэн! Сэхын хэлэхэдэ, нуурнай һалан һалашоо бэшэ гү? Намаг болоод,  сэбэрлэ, болишье абарагдахаа болео бэшэ аал? Нуурта ородог булагууд шэргээ, нуурһаатнай гарадаг гол шэргээ.  Тю, хосорон хосороо…

Луу сухалтай һүүлээрээ газар  дорьбуулна.

Луу. Хэн гэмтэйб?! Нуур далайн шалбааг боложо хосоржо байһанда  хэн зэмэтэйб? Хэн уһыень бузарлааб?! Хүншни! Садаха гэдэхээ болиһон хүн зэмтэй!

Жараахай (һүүлээрээ шарбан гүйнэ). Теэ цивилизаци ха юм теэ,  мунхаг байдал бэшэ ха юм..

Луу даб гээд хүдэлэн, нохойе һүүлээрээ шарбахаяа һанана. Теэд хүсэн хүрэнэгүй. Газар дондорно. Нохой айһандаа гангинаад саашаа һүрэнэ.

Лууужаганан, сахилгаана). Билдагууша шарбуур! Юу эдеэд  аршалаабши? Энэ тэнэгүүдшни жэлһээ жэлдэ амин голым  бүтөөжэ, тунгалаг уһыемни үжөөжэ, этэгээд муухай шээһэ бааһа, бог шорой, угаадаһа  уһан руум хаяжал байна.  Амиды хүнэй һудаһанда хоро оруулхада ямар бэ?  Амин голынь һуладажа,  тэрэ дороо үхэнэ бэшэ аал? Би тиижэ  хосоржо  байнаб!

Жараахай. Үршөөгыт,  агууехэ эзэн! Танаа  хүндэлжэ,  хэды ехэ яһалал үргэл мүргэл хэнэ бэ?.

Луу. Хорложо бузарлажа хосороожо байгаад, нуур уһаяа этэгээд богоор дүүргээд, хүндэлөөб гэжэ яажа  убайрһан  муу адаһамши! Хюдан хюдаха байгааб, бултыетнай! Хүнһөөшни ганса тодхор! Холо боло, сааш! Амба тайшаагайш басага абаашахам.

Нохойн гүйхэ, гангинаха хусахань бүри ехээр шангадана.

Жараахай Хайрлыт, хайрлыт, нуурай эзэн! Мүнөөдэр манайда айлшан  байна. Харахада нюдэндээ галтай хүн… Тэрэ зүб харгы тайшаадамнай харуулха  аалам! Хуралдаан, суглаан…

Луу.  Суглаан, хэлсээн, хооһон тагша хангируулаан!  Хэн тиижэ ехээр хомхойрон, дэмырэн, үдэр һүнигүй ойн  модо хюдажа, тайгаяа халзан, хадаяа хундан болгоноб, байһан булагуудым хатаагааб?! Тайга модон соо алтан булагуудни түрэдэг байгаа — ами наһамни, гол шуһамни… (ехэ эсэнгеэр.) Хэзээ нэгэтэ, үни сагта,  аршаан тунгалаг  уһаяаа нэгэдүүлэн, гол болон  мэлмэрэн, хайр хабсагайн  хатуу хүсэ намдаа  бэлэглэн,  сорьёод шууяад, нууртам орожо ерэдэг   бэлэй. Хэды ехэ жаргал бэлэй? Балшар үхибүүд гүйлдэжэ ерээд, уһандам үглөөнһөө үдэшэ болотор шунгаха, наадаха… Наадан соогоо сорьёмо сарюун уһыем шомшоролдон  ууха, загаһа жараахай  баряад, амтархан хооллохо. Эрьеымни алтан шаргал элһэн соо нюсэгэн бэеэрээ хүльбэрхэн наадаха… Бүхэлиин үдэр соо хүүгэдэй энеэдэн үзэсхэлэнтэ хүгжэм мэтээр нуур дээгүүрни зэдэлхэ…….. Ямар ехэ жаргал гээшэ һэм?

Жараахай. Т-тээ тыгээлтэдөө намаг болшоолтэдөө. Жаргал мүнхэ бэшэ… һанахабди даа, нэгэ юумэ, Һананахабди.

Луу бүри сухалдан лужаганан, гал дүлэ сахилгаатуулна.

Луу. Тонил гэнэб саашаа! Жарбагануур, юу бүтээхэ юм ши!

Луугай арай гэжэ бодоод, ябаха гэхэдэнь хүл доронь торолдожо нохой гүйнэ.

Жараахай. Үршөөгытэ-э! Теэ, теэд  лэ яаха хээхэ юм бээ?!

Луу. Хүжэ тайгын хүбхэн дороһоо мэлмэрһэн  арюун тунгалаг булагуудым бусааха еһотойт!

Жараахай. Үршөөгыт, тэрьелһэн булагуудые хайшан гэжэ хүн хүсэхэ,  бусааха юм бээ?

Луу. Мянгаад жэлнүүдэй туршада урган хүүеһэн номин тайгымни модо хайрагүйгөөр хюдажа, хамаг дайдаяа халзан яра болгоһон хүн  гэмээ мэдэрхэ ёһотой!

Жараахай. Гэмээ мэдэрхэ? Гэмээ мэдэрхэ… Хайшан гээд хүн…

Луу. Ой модо шэнээр ургуулаг! Муу муу хайе уһанда хаяхаа болиг! Холо болсша!

Жараахай(һалганан) З-з-а, за…

Гэрэй хана  дондорно. Луу арай гэжэ бодоод, ехэ хүндөөр гэшхэлэн, саашаа ошоно. АнгуушанМэргэн  үүдэ һэмээхэн нээгээд, Луугай хойноһоо харана. Нюдөө нюхана. 

Мэргэн. Юу хараба гээшэбиб! Луу!  Нуур уһанай  эзэн агууехэ Луу! Бэеэрээ! Наран Гохон дангиные абаашаа ерээ аал?  Ай зайлуул!

Жараахай. Нуурай  эзэн уурлаад байна,  ходо ерэжэ хүнүүдымнай  абаашадаг болоо. Ерэхэ буринь хүнүүдөө хайрлаад, орхихыень халта хүлеэхыень гуйнаб, урда хойнонь гүйнэб.  Ямар хүндэ гээшэб! Ямараар эсэнэ гээшэбиб, хэншье намайе ойлгоногүй!

Балта унтариһаа бодоод, ангуушанда дүтэлнэ.

Балта. Энэ тэнэг нохой хусажа, намайе унтуулхаа болёо. Залхуутай, яб саашаа!

Нохой саашаа һүрэнэ

Жараахай. Өөрөө дундуг!

Мэргэн. Наран гоохон… ямар һайхан хүн байдаг юм энэ дэлхэйдэ…

Балта. Амба тайшаа хари гүрэнһөө шанга эмшэдые асараа гэжэ дуулааб. Абараха гү, үгы гу…

Мэргэн (толгойгоо хабшаад). Би ойлгооб, юу хэхэеэ би ойлгооб!  Абарахаб! Абарахаб,  Наран гоохониие бутлыетнай абарахаб! ,

Жараахай(хэлээ гаргаад аахилан, хэрэнсын хажууда хэбтэнэ). Үүр сайба, наран гарахань. Үшөө нэгэ бага саг соо багасанай  наһа буляалдан абаба хаб. Халташье һаа алтан нараяа хаража амиды мэндэ байг лэ даа.

Жараахай хэбтээд уташана.

6 зураг.

Эртэ үглөөгүүр. Гудамжаар олон хүнүүд уймэлдэнэ муу хубсаһатай. Тулам үргэнхэй яаранад. Мэргэн хүнүүдтэ хандана.

Мэргэн. Арад зон, тогтыд , байгыт даа, намайе шагныт, дуулыт, шагныт намай! Энэ нуур уһаяа абарха хэрэгтэй…Абарха…

Эшхэрээн дуулдана.

Эрэ хүнэй хоолой. Хэмши ши?

Мэргэн. Ямар аймшагтай ушар боло байнаб мэдэнэ гүт? Нуур намаг болонхай, хүнүүд үбдэнэ, хирээ баярлана, нуур абарха хэрэгтэй…

Эрэ хүнэй хоолой. Аа, яагаа һөөл юмши, хэмши ши?

Мэргэн. Би ангуушанби Мэргэн  гэжэ нэрэтэйб, холоһоо эрээб, би танай гашуудалта байдалай шалтагаан ойлгооб, яагаад туһалхаб гэжэ мэдэнэб.

Хашхарһан хоолой. Аа тиимэ гү, хариин зайгуул, шамда юун хэрэгтэйб?!

 Хүнүүдэй хоротой баһангяар  энеэхэнь дуулдана.

Хашхарһан хоолой. Харыш энээниие! Эгээн ухаатайнь олдоо гү?!

Мэргэн. Би таанарта туһалхаб, ойлгуулхаб… Модо тайгаяа отолхооо болие, уһан голо, булагуудаа сэбэрлэе, нуураа амидыруулая…

Хашхарһан хоолой. У-у, харыш энээниие! Шамда баһал мүнгэн хэрэгтэй гү!

Хашхарһан хоолой. Аа хариин золиг! Ма, гэрэйм тулхюур бари, гэртэм обоо мүнгэн бии, ахах!

Хашхарһан хоолой. Харыт, яагаа һөөл юм, яагаа шуран юм, ма, бари, эди мүнгэ!Аха-ха!

Ангуушан Мэргэн тээшэ модо, шулуун ниидэнэ.

Мэргэн (шулуунуудһаа толгойгоо халхалан). Амба  тайшаадатнай   ошожо хөөрэлдэхэб. Нютагта бууһан тодхорой, үбшэнэй тайлбари һайнаар тайшаада ойлгуулжа үгэхэ ёһотойб! Амба тайшаа намайе шагнаха, ойлгохо, арад зоноо,  үхибүүгээ абаржа шадахал!.

Эшхэрээн, хоротой баһангяар  энеэхэ дуулдана.

7 зураг.

Ордоной гоё һайхан угалзануудтай ханын дэргэдэ үндэр шэрээ һундалаад АМБА ТАЙШАА һууна. Урдань ангуушан зогсоно.  Амба тайшаагай  баруун гар тээ  Сэсэн ноён зогсоно.

Амба тайшаа. Шамайе суутай үзэлшэн гэжэ дуулдаа. Хэн гээшэбши,  сэхынь хэлэ!

Мэргэн. Үндэр түрэлтэ танай  басаган ехээр үбдөөд байна гэжэ дуулаад, тандаа өөрынгөө туһа хүргэхэ гэжэ яаран ерээб (дохино.) Үбшэнэй шалтагааниие би мэдэнэб.

Амба тайшаа (гайхангяар). Ямар аргаар, хайшан гээд, ямар эмээр аргалха аргатайбши?

Мэргэн. Нуурһаа  тодхор гаража, хүнүүд олоор убдэжэ, үхэжэ байна. Танай басаган баһал тэрэ ушарһаа үбдөө…

Сэсэн ноён. Юу? Нуурһаа халдабарита үбшэн гараа гэжэ хэлэнэ гүш?

Мэргэн. Үгы. Анхан сагта нуур һэн. Амиды, арюун сэбэр, эмтэй домтой уһатай.

Амба тайшаа. Тиигээд, саашань юу хэлэхэбши?!

Мэргэн.  Уһанай бузарлахадань  нуурай эзэн уурлаад,  таанарые, э-э-э,  зонуудые  хэһээжэ байнал.

Сэсэн ноён. Юу тэнэг юумэ урьянабши?! Ямар эзэнээ дурданабши?

Мэргэн. Нуурай эзэн Луу ехэ уурланхай, хүнүүдэй һүһэһэ абаашажа байна, ой тайга отолоод, уһан, булагаа  хатааһанай түлөө.

Сэсэн ноён.  Ямар хомхой юм  нуурайш эзэн?! Энэ нуурые амидыруулха гэжэ модо отолхоо боли гэжэ хэлэнэ гүш? Нуурые уһатай болгохо гэжэ, бидэнэрые алта мүнгэнһөө арсаха гэнэ гүш?

Мэргэн. Шагныт даа намайе, гуйнаб. Нуур сэбэрлүүлэгты. Нуур амидыруулхын түлөө модо ехээр отоолхоо болихыень зарлиг гаргыт гэжэ гүйнаб. Хомхойрон үлүү отолхыень болюулыт!

Сэсэн ноён. Модо отолхоо болиходо нуур амидыраха гэнэ гүш? Далан худал. Ши, зайгуул адаһан,  гүрэнэй һан хооһоруулха түсэбтэй, урбагшан гүш? Хэн шамайе наашань  эльгээгээб? Маанарые үгырүүлхэ түсэбтэй   хари дайсанай тагнуул гүш?

Мэргэн. Намайе зүб ойлгыт даа. Ой модо отолхоо болибол  булагууд  бусахал, нуур уһатай боложо, бүхы оршон дайдаяа  уһаар хангаахал. Нуурай эзэн сухалдахаяа болижо, үхэл, һуйд татахаа  болихол.

Сэсэн ноён. Урдашни гансал эзэн! (амба тайшаа тээшэ хараад дохино.) Энэ шалбааг абарха гэжэ  байнхаар,  нуур хатаажархёо һаамнай  дэээрэ! Алта мүнгэтэй байбал газар малтажа, хэдышье олон  һайхан нуур бии болгохо аргатайбди.

Мэргэн (яаран, амба тайшаада хандана). Үри хүүгэдээ, нютагаа, арад зоноо абарха гэбэл, нэн түрүүн нуураа абарха ёһотойт!  Нуураа бузарлаагүй, ой модо ехээр отолхоо болибол булагууд эрьежэ, нуураа уһаар хангаахал.

Анба тайшаа (хүлөөрөө дэбһэнэ). Намда ухаа  зааха ши хэмши?!

Сэсэн ноён (хажуу тээшээ хараад). Арад зондо минии ямар хэрэг байгааб?!  Газарай хүрьһэн соо хорхой мэтэ үтөөшэд…

Мэргэн. Хайрлыт арад зоноо, үри хүүгэдөө…

Сэсэн ноён. Ямар убайгүй хэтэрһэн амитамши! Һэй, сагдаа! Түрмэдэ энэ бузары шэдэгты!

Сагдаа ерээд, ангуушан Мэргэниие сохин түлхин гаргана. Үүдэн хаагдана.

 

8 зураг

Амба тайшаа бодоод, сэдьхэлээ хүдэлгэһэн хэбэртэй урагша хойшоо ябана.

Амба тайшаа. Магад… Магад энэ хүн зүб байжа болоо. Энэ хүнэй хэлэгшээр ойн ажал байлгая.

Сэсэн ноён (сошожо).  Юу? Юун гэнэбтэ, агууехэ амба тайшаамни?!

Амба тайшаа.  Хайрата басаганайнгаа амиды мэндэ һайн тамиртай болохын  түлөө би тэмсэнэб. Энэ хүн зүб юумэ хэлэжэ магадгүй…Тайгын ажал байлгагты,

Сэсэн ноён. Юу?!

Амба тайшаа. Модо отололгын ажал байлгажа, ой тайгаяа амаруулая, булагуудаа һэргээжэ, нуураа абарая!

Сэсэн ноён (хажуу тээшээ). Зүнтэглөө энэ мунхаг.

Амба тайшаа. Энэ болотор би танай үгэдэ орон ябааб. Мүнөө минии зарлиг шагнагты! Энэ дороо модо отололгын ажал байлгагты!

Сэсэн ноён. Үршөөгты..

Толгойгоо дохёод, Сэсэн ноён газаашаа гарана. Үүдэнэй саада тээ нюдаргаа бажууна, урагша хойтоо ябана.

Сэсэн ноён. Амба тайшаа! Гүрэнэй һан хооһоруулха түсэбтэй хариин тагнуул гүш? (хас-хас энеэнэ.) Маанадые үгытэй шадалгүй болгожо, дайсанда даруулха гээ гүш? (энеэнэ.) Урбагшан гүш?  Тиимэ хадань  шамтай тэмсэхэ хэрэгтэй. Одоол минии мүшэн бууба! (нюдаргаа нюдаргаараа тоншоно) Тэнэг тайшаа! Одоол шамайе харгыһаа зайлаха шалтаг гараба! (Нюдаргаа зангидан урагша хойшоо ябана) Харуулшад сагдаанартаа ехэ мүнгэ түлижэ, өөрын болгоһон би бэрхэб! Ха-ха! Эй, сагдаа!

Хулгайшан доро дохиһоор хажуудань гүйжэ ороод, тайшаагай урда доро дохин, үбдэг дээрээ унана. Саанаһаань сагдаанууд гараад ноёной зарлиг хүлеэн зогсонод.

Хулгайшан. Шагныт даа намайе, агууехэ ноён! Би танда тэрэ ангуушан тухай хөөрэхэб, тэрэ хада амиды баялиг гээшэ, танда шухала хэрэгтэй болохо, тэрэнэй нюуса ехэ!

Хулгайшан Сэсэн ноеной тохоногһоо баряад шэхэндэнь халуунаар шэбэнэнэ.

Сэсэн ноён. Одоо һонин юумэ хөөрэбэлши, зай шалгуужабди. Теэд ши намда туһалха ёһотойш, тое ехэ һаалтым үгы болголсохош!

Хулгайшан. Одоо тиихэ бэд даа, минии хаан! Би танай үе наһанай үнэн сэхэ болоолби!

 

 

9 зураг.

Түрмэ.  Боро ханын эгээн дээрэнь — уйтан сонхо.

Ёолоон, хахир, жэбэртэһэн түмэрэй абяан дулдана.  Шууяан , хүнэй ябадал, түмэрэй хангираан дуулдана. Толгойгоо хамартай аматаяа хара бүдээр уяһан сагдаанууд ута сагаан самсатай  хүниие шэрэн оруулаад, түрмын шалааха дээрээ хаяна.  Мэргэн мүлхиһөөр тэрэ хүндэ дүтэлөөд, толгойень бодхоон хараад, сошон хашхарна.

Мэргэн. Дангина! Наран-гоохон!  Ши! Та гээшэ гүт?

Наран-гоохон толгойгоо дохин, юумэ хэлэхэеэ һанаад шадангүй, нариихан хургануудаа һарбайна. Мэргэн альгаараа  хургануудыень бүглэнэ.

Наран-гоохон. Тэдэнэр абыемни алаа…

Мэргэн. Юун, амба тайшаае гү?!

Наран-гоохон. Сэсэн ноён буһаалгаа эрхилээд, нэгэ һүниндөө эсэгын хүнүүдые бултыень алаа. Үнинэй буһалгаа бэлдэһэн байгаа. Би харааб …Дараса һангай түлхюур эрижэ тэдээн эсэгые зобоогоо. Түлхюур абажа абахадаа тэрэ эсэгын зүрхэ руу хадхажа алаа… (уйлана.)

Мэргэн. Юу хэлэнэ гээшэбтэ!

Наран-гоохон. Эсэгыем, эжыем, бүхы түрэлнүүдымнай, бултыень алаа… (уйлана).

Мэргэн наран гоохондо гараа һарбайна. Наран Гоохон бодоод, ангуушан Мэргэниие гэтэн харана хүгжэм аалихан зэдэлнэ.

Наран гоохон. Та намайе абарахаа һанаат гэжэ мэдэнэе

Мэргэн (буруу харана). Һанааб…

Аалин хүгжэм замхаа, дахяад шанга шанга абяан дуулдаад, түрмын үүдэн хахинан нээгдээд, Сэсэн ноён, хулгайшан, сагдаанууд гүйлдэжэ ороно.

Хулгайшан. Энэ, энэ ангуушан! Асса! Аххара маххара, але, але, але! (дэбхэрнэ, арбаганана.) Энэ, бэеэрээ! Далан долоон амитадай хэлэ мэдээшэн! Барихаб гэжэ хэлээһэн бэзэе! Одоо миин бэшэл энэ сэнтэй амитаниие мүрдөөб. Сэсэн ноё, ой, (ханяана.) хан тайшаа, энэ одоо бүхы бүхы юумэ мэдэхэбшигдаа, энээнтэй манай кхм, танай засаг  мянгаад дахин хүсэтэй болохо.

Сэсэн ноён (сагдаануудтаа). Наашань асарагты!

Ангуушаниие сагдаанууд үдьхэлэн, сохин, Сэсэн ноёной урда табина.

Сэсэн ноён (тэсэжэ ядан.) Хаана алта мүнгэн булаатай байнаб, хаана дэлхэй баялиг дараатай байнаб?! Шамһаа бага юумэн хэрэгтэй. Булаша хаана байнаб гэжэ харуулаад үгэхэдэш шамайе тэрэ дороо табихабди!

Хулгайшан. Хе-хе. Табихабдео, табихабди.

 

Мэргэн. Нуур  арилгаха, амидыруулха гэжэ хэлээ һэм…

Сэсэн ноён. Нуур, нуур, залхуутай болоош, нуур дурдажа (шаана.) Хатаа хадаа хатаа, үгы хадаа үгы! Алта мүнгэнэй дараса олоод үгэ, маанарта бэшэ ондоо юумэн хэрэггүй. Хэлэ, һура, хорхой жорхой, шубуу шонхорнуудһаа, хаана буласа бииб, тиигэбэлш табихабди. хэлээгүй хадаш ганса шамае бэшэ, хотын зонуудые хюдахабди…

Мэргэн. Наран Гоохон дангиные энэ дороо табигты!

Сэсэн ноён. А? Наран гоохонии гэнэбши?!

Сэсэн ноён Наран гоохониие альгадана. Мэргэн уялашаадаа шагтагалдан эрхирнэ.

Мэргэн. Наран гоохон юушье мэдэнэгүй, таби энэ дороо! Үгы һаа юушье намһаа мэдэхэгүйт.

Сэсэн ноён. Аһаа, намтай үшөө тоосоо гаргажа байхабши! Сагдаа, тамын таһаг руу шэдэгты эдэниие! Үе мүсөөрынь үлгэгты, байһанаа хэлэхэт! Үгы һаа тэрэ дороо хосорхот!

Энэ үедэ бүргэд  дээгүүрнь ниидэнэ.

Хулгайшан сэсэн ноендо гүжэ дүтэлөөд, шэхэндэнь шэбэнэнэ.  Сагдаануудта гараараа байгты гэжэ зандаад, тэрэ хоер Ангушании, бүргэдые гэтэнэд

Бүргэд. Абаралта  ангуушамнай һүйдтэ ороод байна гүш?

Мэргэн (дээшээ толгойгоо үргөөд). Бүргэд бүргэд, дайдын жигүүртэнэй хаан! Тэнгэриин сэлеэндэ  ниидэнэд, үүлэн дороһоо, аяар холоһоо хамаг юумэ харанат. Дэлхэй нюуса мэдэнэт. Хэлыт даа, газар дэлхэй эгээн баян нюуса хаана бииб?

Бүргэд. Алтанай нюуса гэнэ гүш? Дэлхэй дээрэ алта мүнгэнэй эгээн ехэ дараса нуурай эрьеын намаг соол. Дэлхэйн ехэ баялиг  нуурай эрьеын намаг соо. Баялиг –нуур соо! Хэн тэрэ ехэ баялиг  эгээн түрүүн олоноб, тэрэл хүн дэлхэйн эзэн болохо.

Мэргэн (гайхангяар). Нуур соо?

Сэсэн ноён (ангуушаниие үдьхэлнэ) Үхэһэн тэнэг! Нуур нуур гэжэ  нугтаганахадаш шиир  шэхэм шиирэнэ. Юун тухай тэрэ шубуунтай хөөрэлдөөбши! Үтэр түргэн хэлэ!

Мэргэн (гэнтэ һэриһэн мэтэ даб гээд, толгойгоо һэжэрнэ).  Мэдээб, мэдээб, хаана ехэ буласа бииб гэжэ мэдээб. Мэдэһэнээ танда хэлэхэб. Харуулхаб! Гансал энэ Наран гоохониие таби, үгы һаа, алашье,  юушье мэдэхэгүйш.

Сэсэн ноеной толгойгоо дохоходо  сагдаанууд Наран гоохоной гарай аргамджа тайлаад, саашань үүдэнэй газаа түлхинэ.

Сэсэн ноён. Хаана?

Хулгайшан. Хаанаб?

Мэргэн. Дэлхэйн баяса айхабтар ехэ, наһандаа эдлэжэ садахагүйт.

Сэсэн ноен сухалдаад, Мэргэн ангуушаниие шаана

Сэсэн ноен. Алтамни хаанаб гэжэ хэлэ гэнэб!!

Мэргэн. Эдэ бүргэд шудбууд эгээн ехэ алтанай дараса нуурай эрьеын намаг соо гэжэ хэлээл даа.

Сэсэн ноён. Юу?  (шаана.) Худалаар бү хэлэ! Үнэхөөр, үнэхөөр хэлэ, үгы һаа энэ дороо алуулхаш! Юун гэжэ шубууд хэлээб?!

Мэргэн. Үнэншэхэ болихо — танай дуран. Бүргэдэй хэлэһые таанарта хэлэнэб. Дэлхэй дээрэхи эгээн ехэ баялиг- нуурай намагай оёорто гэнэл!

10 зураг.

Гар уяатай ангуушаниие шэрэн түлхин, Сэсэн ноён, сагдаанууд, Хулгайшан гээд нуурай эрьедэ дүтэлжэ ерэнэ. Ангуушан арай гэжэ ябана.

Хулгайшан (айнгяар). Эндэш гайтайхан лэ  намаг байгаа һэн. Ши өөрөө эндэ хосорон алдааш. Тиигээд маанарые эндэ шэнгээхэ гэжэ ябаашажа ябанагүй бэзэш.

Мэргэн (мүрөө хабшана). Амиды үлөө ха юм биб. Хүлөөрөө хайрсаг, ханзануудые дайраа һэм.

Хулгайшан. Хайрсагуудые!

Сэсэн ноён. Хайрсаг ханзануудые!

Мэргэн. Хэн тэрэниие түрүүн олоноб, тэрэ бүхы баялигай эзэн болохо гэжэ бүргэд хэлээ. Би мэдэнэгүйб… Минии һанахада бултыень  хоорондоо хубаагаа хада һайн.

Сэсэн ноён (хажуу тээшээ). Хэн шамтай хубаалдахаа байгааб!

Хулгайшан (хажуу тээшээ). Би хэнтэйшье хубаалдахагүйб.

Сагдаа. Минии!

Сагдаа. Минии!

Сэсэн ноён. Холо байгты, минии!

Хулгайшан. Бурхан зүг, минии!

Бултадаа бэеэ бэеэ түлхин намагай шабар руу даб гэжэ гүйлдэнэ. Сэсэн ноён  ангушан Мэргэнэй гарһаань  татаад, өөр тээшээ татана.

Сэсэн ноён. Буласа намтай эндэһээ гаргалса. Худалаар хэлээ һаа эндээ хосорхош!

Мэргэн. Үхэхэ сагай ерээ хада, энэ этэгээдые суг абаад, газар дэлхээгээ халташье сэбэрлээб гэжэ һанаа амархаб.

Ангуушан Сэсэн ноёндо аһалдаад, наншалдан,  саашань,  гүнзэгы руу татана.

Ожорһон хүдэлжэ, ожорһоной хоорондуур сайбар хүхэ һүльмэгэр этэгэдүүд һүлмэгэнэн  харагдаад, тэдэниие өөр тээшээ татана. Үлэнтэн альбингууд   аһалдаад, орёолдон, саашань татана. Сэсэн ноён, хажуудань хулгайшан, сагдаанууд-бултадаа шабар соо умбан арбаганалдана. хэдэн тээһээнь муухай абяан, хархираан дуулдана.  . Ехэ шууяан, наншалдаан, хуугайлаан болоно.

1 абяан. Энэ минии хоол, би эзэмдээб!

2 абяан. Та эндэ һая эделээт, минии оошор!

3 абяан. Бү таби, тата шангаар!

4 абяан. Һэй үбэштэйнүүд, сугтаа татагты. Сугтаа, эбтэйхэн! Нэг хоер, нэг хоер!

Үлэнтэн альбангууд, өөр хоорондоо нашалдана, намаг хүлбэлзэнэ.

Сэсэн ноён. Хаанаб  булашам?! О-ёо, юун намда аһалданаб, тонил, тонил! Шүдхэр! Абарытээ!

Хулгайшан сагдаанууд (бултадаа). абарытээ, абарыт!

Гэнтэ  нуурай эрьедэ Наран Гоохон гүйжэ ерэнэ. Ангууушаниие хараад, гараа тэрээн  тээшэ һарбайгаад, гүйн, нуур руу баһал ороно.

Мэргэн (сошожо). Юундэ ерээбши? Яба эндэһээ! (түлхинэ.)

Мэргэн Наран гоохониие эрье руу түлхинэ.

Наран гоохон. Би таанадай хойноһоо дахаад ябааб( тэбэринэ, бархирна.) Би гансал шамда хайратайб. Эгээн түрүүшынхеэ, тэрэ үдэшэ шамайе хараһаар, би шамда дуратайб. Шамтай, гансал шамтай…

Мэргэн. Үгы, Наран гоохон! Ши эндэһээ гараха ёһотойш!

Наран гоохон. Үгы! Үй, энэ намайе юун татанаб? Ай бурхан! Туһалытээ!

Мэргэн. Гара эндэһээ, намһаа түлхеөд эндэһээ гара!

Наран гоохон (ангуушанай хүзүүндэ аһанхай, уйлана). Гансал шамтай. Шамгүй хайшаашье ошохогүйб, үхэхэ һаа сугтаа шамтай, би шамда дуратайб, дуратайб…

Хажуу тэһээнь хахир хоолойгоор энеэдэн, һаршаганаан дуулдана.  Ангуушан уухилан, нарн гоохониие түлхинэ намагһаа гараха гэжэ оролдоно. Эрьеын хатуу газар тээшэ бултадаа тэдэнэр  жүтхэнэ, хүхэ сагаан һүлмэгэнэһэн юумэнүүд ангуушанай хүл, бэеһээнь орёолдоһоор.  Хахир хоолойтой энеэдэн, шомшорхо абяан: Энэ минии, энэ минии..”

Нохойн хусаан дуулдана. Жараахай  хусаһаар бии болоно, эрьеээр гүйнэ.

Жараахай (һүүлээ шарбан). Һаб һаб, һуй-е, пээ! Ангуушамнай дахяад эндээ тамаржа байна лээ! (шангаар хусан, урагша хойшоо гүйнэ.) Һүй-е, хүзүүндэнь нэгэ һамган аһалданхай. Шалза мэтээр аһашанхай!  Һүй, энэ манай Наран гоохон дангина лээ. Жэгтэй жэгүүритэй юм бээ! Мэргэн түлхинэ, Наран гоохон түлхихэдэнь бүри ехээр аһалдана Һүйе, хүзүүндөө хүрэтэрөө шабарта хүхүүлбэл!

Нохой хусан, ганиран, эрьеээр гүйнэ.

Жараахай(гангинана). Һүйе, гарнуудынь арай хүдэлнэл.  Балта-а Балта, ерыш түргэн!

Нуурай эрьедэ Балта хүбүүн гүйжэ гараад, ургаяа ангуушан тээшэ шэдэнэ. Ангуушан ургын эшэһээ аһалдана, Наран гоохоной һуларжа байһан гарнуудые баһал ургын эшэдэ барюулна.  Хүбүүн  татажа эхилнэ. Хойноһоонь нохойнь самсаһаань татана. Тата татаһаар самсыень хахалад, хойшоо мухарин унашана. Таталдаһаар Балта хүбүүн һолжороод, ургынгоо хойноһоо баһал шабар руу унана. Нохой ухаа алдаад, гүйнэ.

Жараахай (мэгдэн, собхорон, гүйнэ). Бултадаа хосорхонь лээ!

Харанхы боложо эхилнэ. Нохой намагта дүтэлэн хүлөөрөө айраад, халба һүрэнэ. 

Жараахай(Хоншоороо дээшэнь үргөөд  улина).  Хайран-хайран эзэмни, балшар хүбүүн баатарни, хайран хайран нүхэрни, хайран Балта эзэмни!   Залууш хадаа задарюун бэлэйш, эдирш хадаа эрэлхэг бэлэйш, эрхы дээрээ эмтэй бэлэйш, долёобор дээрээ домтой бэлэйш, хүдэр хүсэндөө мэнэ орон, хүдэр хүн боложо ябаа бэлэйш!  Гэнэн дээрээ гэнтэбэ гүш? Хонгор дээрээ хохидобо гүш? Ахатай болооб гэжэ ангуушан баатартай нүхэсөө бэлэйш, анда нүхэд гэлсэжэ, амин голоо абаралсаа бэлэйш, арад зоноо абархам гэжэ, нуур голоо сэбэрлээ бэлэйш, соол уһаяа арюудхаа бэлэйш, сорьёмо аршаанаа аршалаа бэлэйш…

Һалхинай уляантай нохойн уляан ниилэнэ. Тэнгэри лужаганана,  газар хүдэлнэ, нуурай шабар хүлбэлзэнэ. Жараахай намаг руу һүрэнэ. Балтын хубсаһанда аһалдаад, татана

Жараахай. Бари намһаа, барилда!

Хубсаһан таһараад, Жараахайда һүлмэгэр утар гарнууд аһалдана. Жараахай гангинан эрхирэнэ.

Холуур сахилгаан сахилзана. Шабарта хүхүүлжэ байһан хүнүүдэй толгойнууд эреэ маряанаар харагдаад, үгы боложо эхилнэ. Нуурай намаг соохи тэмсээн замхажа эхилнэ.

Сахилгаан ехээр сахилгаатана, һалхин улиһаар бодоно.

Жараахайн хоологоор (сууряатана). Даб гэмэ дайда бэлэйш, далай мэтэ уһан бэлэйш, хүүемэ хангай дайда бэлэйш,  хүжэ модон хизааргуй бэлэйш, голойш уһан  арюун  бэлэй, эхин булагһаа сарюун бэлэй, нууртаа долгилон ородог бэлэйш,  амин голтониие тэнжээдэг бэлэйш, агууехэ  һахюуһатай  бэлэйш, гал дүлөөр лужаганаһан абарга ехэ эзэнтэй бэлэйш…

Тэнгэри лужаганан абяа гаран,  газар хүдэлнэ, нуур  хүлбэлзэнэ.

Жараахай хоолойгоор. Ангаһан хүнэй абаралта арюйн сэбэр  уһаншни алим  бэ? Жэрьен наадаһан жараахай загаһадш алим бэ? Алтан элһэндэш хүльбэрхэ шалюун хүүгэд алим бэ?

Хүлбэлзэһэн уурай дунда уһан эрьюулгэ бии болоно. Сахилгаанай гэрэлдэ намаг сооһоо гэнтэ луугай толгой харагдан, бүри ехээр лужаганаан дууладана.

 Луу дээшээ үндынэ, эрье тээшэ алхаад, ангуушаниие шэрэн гаргана. Ангуушанай бэедэ Наран Гоохон шагтагалдана. Ангуушан шэнгэжэ эхилһэн Балта хүбүүндэ гараа һарбайн, тэрэниие өөрынгөө хойноһоо шэрээд, баһал шабарһаа гаргана.

  11 зураг.

Нуурай эрьедэ Луу,уМэргэн, Наран гоохон, Балта, Жараахай гээд хэбтэнэ. Жараахай хүл дээрээ бодоод, бэеэ һэгсэрээд, нүгөөдүүлэйнгөө нююр долёоно.

Жараахай. Ай бурхан, Сэгээн нуурай эзэн, таа бэеэрээ гээшэ гүт?!

Нохойн долёохоо һанахадань шангаар турьяна.

Луу (арай гэжэ). Харанагүй гүш, шарбуур, арай амиды байхыем.

Жараахай. Ай бурхан! Теэд таниие орогүй ошоо гэжэ һанаалби, диваажандаа нөөхи мордоо гэжэ. Нээрээ амидыгту? Баярлааб, баярлааб!

Нохойн долёохоо һанахадань Луу шангаар турьяна.

Луу (арай толгойгоо үргэнэ). Улижа дүлижэ үхэһэнии һэреэхэ амитанши! Холо бол гэнэб! Шарбуур, шарьюур!

Мэргэн. Сэгээн нуурай эзэн! Хүлисыт даа маанадые! Хүлисыт даа хүнүүдые.

Ангуушан Мэргэн лууда дохино. Балта сэдьхэлэй баяр даража ядан Луу тээшэ харана. 

Балта. У-ух ! Сэгээн нуурай эзэн! Таниие иимэл байха гэжэ ходо һанадаг һэм.

Тэрэ толгойгоо арай гэжэ үргөөд, лууда мүлхижэ дүтэлөөд, бэедэнь духаараа аргаахан хүрэнэ.

Балта. Сэгээн нуурай эзэн! Хүлисыт даа мааанадые. Нютагаймнай олон хүнүүд хатаһан булагуудаа оложо, һэргээжэ эхилээ. Хүлисыт даа. Амиды мэндэ ябаа сагтаа аршалхабди танаа. Таниие, байгаалияа абарха тухай Ангуушан ахын  хэлэһэн үгэнүүдые арад зон мэдэнэ… Мэгзэм мэтээр бултадаа шэбшэнэбди.

Луу үндылгөөд, һуняаһан мэтээр бэеээ һэжэрнэ.

Луу. Байгаалиие хүн диилэхэ юм аал. Байгаалиин гол, нуур, хада уула, талын жалга бүри өөрын эзэнтэй. Хэтын хэтэдэ тиимэ байгаа. Ерээдүй сагташье  тиимэ байха, хэзээдэшье хубилхагүй. Хүндэлжэ байгаалидаа һай хэхэдэнь байгаалиин эзэд һайень арьбидхан бусаагаад, хорлоходонь урдаһаань бүри шэрүүнээр харюусаад байхал…

Луу шагнаархана, һалганаһан толгойгоороо гараз руу нэнгэнэ.

Луу. Хаанаб даа уһан шол- шол… Уһан урдаһан  шэнги…. Үгы даа,  миин хооһон  һанаан…

һалхин намдана. Үхибүүнэй энеэдэн холоһоо аалиханан зэдэлжэ,  урдаһан уһанай абяантай холилдоно.

Луу. Энэ юун бэ?! Юун жэргэнэб?( Толгойгоо һэжэрнэ.) Шэхэн соомни юун жэргэнэб? Мүнгэн хонхо мэтээр хүүгэнэй энеэдэн дуулданал… Али юун бэ? Миин минии  һанаан гү?

Огторгойдо бүргэдүүд бии болоно.

Бүргэд. Угтагты! Унтаһаниинь һэригты, һажаһаниинь һархайгты! Булагай эхин олдоо. Газарай  хүрьһэ нэбтэрэн,  нулимса мэтээр мэлмэрэн, арюун сэбэр уһанай түрүүшын дуһалнууд дуһажа  захалаа. Угтагты, дээрэһээ гараһан дуһалаа! Угтагты, угтагты, арюун уһаяа!

Луу (дээшээ харан шагнаархана.) Нээрээ, үнэхөөр хүүгэнэй  энеэдэн дуулдана. (сошоод, дэлбэгэд гэнэ.) Энэ булагайм һүнэһэн ха юм. Булагайм һүнэһэн амидыраад,  намдаа бусажа ябана ха юм.

Луу амяа хөөрэн һалганан байна. Мэргэн, Балта, Наран гоохон, Жараахай нохой баһал дээшээ харан, шагнаарханад.

Наран гоохон. Булагай һүнэһэн! Үхибүүн?

Луу. Амидыраа, үри  хүүгэдни, намдаа бусажа ерэбэ, уһан булагуудни, амин голни. Таанартаа ошохомни.

Луу бодоод,  намаг дээгүүр,   агаараар ябаад ошоно. Нуурай дунда уһан салгидаад, Луу далда ороно.

Луугай абяан. Баяртай!

12 зураг.

Үндэр эрьеһээ эрьеһээ нуур руу нарин соргоор  уһанай дуһалнууд шол шол  дуһажа  эхилнэ. уһан дуһажа эхилээд, мэлмэрэн, һолонго татана. Уһанай дуһалнуудай абяантай хүүгэдэй энеэдэн холисолдоно. Уһанай дуһалнууд ниидэнэ. Мэргэн Наран гоохонии һайхашаан харана.

Балта. Аха, бүхы зон  шам тухай мэдэнэ…

Мэргэн. Нэгэ булагай эхин олдоо гэнэ… Ямар ехэ ажал бэ урдамнай, ямар олон булагуудые һэргээхэ хэрэгтэйб!

Наран гоохон (ангуушанда  дүтэлэн, нэнгэнэ).Би шамда  туһалхаб, хододоо щамтай….

Балта. Бултадаа ажаллахабди.  Бүхы арда зонтоёо ошоод нангин булагуудаа бэдэржэ, һэргээжэ, арюудхахабди. Нуураа тунгалаг һайхан  уһатай болгохобди.

Үхибүүнэй  энеэдэн шангаран шол шол  уһанай дуһалнуудай абяантай хамтаран, хүгжэм мэтээр зэдэлнэ. Уянгата хүгжэм соо хүнэй бүхы этигэл найдал, гашуудал тэмсээншье сугларанхай.

Мэргэн, Наран гоохон, Балта, бэшэ хүнүүд  тэбэрилдэн зогсоно. Хойноһоонь  Луу, болон бусад ан амитад, шубууд  гаража ерэнэд.

Бултадаа. Жаргал баяр тэгшэ һайн байеэ

 Наран гоохон альгаараа уһа тодоод, Мэргэнэй нююурта дүтэлүүлнэ. Хүнүүд уһанда дүтэлөөд, альгадаа табин уһа ууна. Уһанай тунгалаг дуһал агаарта  ниидэнэ, наранай гэрэлдэ ялаганан,  һолонго татана.  

Луу.  Хүн. Хүнэй хүбүүн хүйхэр.

Хүүен байhан хангай тайгаяа аршала,

Хүжэ модоёо абара,

Урдажа байhан арюудха,

Үерлэн хатарха голнуудаа сэбэрлэ

Эхин булагhаань арюудха,

Үрэhэтэ баян талаяа гамна

Орьёл, хада, доботойнь  хүндэлэ

Номин  ногоо сэсэг гамаа ургуула!

Хүн хүн! Галаб дэлхэйн эзэнби бэшэш

Хамаг дайдын хаан бэшэш!

Дайдаяа гамна, ябадалаа арюудха!

Асари могой. Хүн, хүн!

Элинсэгэй арюун захяа

Эльгэн зүрхэнһөө бү таби!

Аша гушанарай

Аза жаргал

Амиды наһандаа аршала!

Хүн, Хүн!

Хүхэ номин тайгаяа,

Хизааргүй хүжэ баялигаа

Ашанартаа үлээгыш!

Алтан дайдын баялигы

Үринэртээ үлээгыш!

Хүн,хүн!

Үрэhэтэ баян талаараа

Адаһа малаа үдхын

Алтан байгаалияа абаран

Ашынгаа  зол аршалыш!

 Нохой.  Хүн, хүн!

Хэhэн хэрэгээ хэмнэн сэбэрлыш,

Ябаhан газараа арюудхан аршалыш!

Хүн, хүн!

Түрэл дайдаяа энэрхэн,

Хайрлан, харамнан,

Бурханайнгаа урда буянтай ябыш!

Балта. Хүн зон, хайрата арад!

Түрэл тала дайдаяа

Тоборгон бү hандааел!

Урдажа байhан уhандаа

Муухайе бү хаяел!

Модо тайгаа хэрэгтэгүй

Мундуурхан бү отолоел!

Хангайда үдэhэн ан гүрөөhэеэ

Хомхойрон бү  хюдаял!…

Асари. Мянгаад жэлэй урда тээ

Талын хонхордо тогтоhон уhан

Урдамни хаяагуй харьярлаг лэ.

Натархай намдуу долгидынь

Наранай гэрэлдэ миралзаг лэ,

Наран-гоохон.  Тунгалаг һайхан уһан соонь

Загаһа жараахай үдэг   лэ

Арюун сэбэр элһэн соонь

Үхибүүд хүльбэрэн наадаг лэ!

Мэргэн.  Хүб хүхэ тэнгэри

Хүжэ ногоон тайга,

Намжаа тэнюун тала,

Орьёл томо хаданууд

Хүүен урдаһан голнууд,

Шүдэ сорьёмо булагууд,

Эмтэй домтой аршуунгууд-

Турэл арадайм шүтэн мүргэдэг

Дэлхэйн ехэ зэндэмэнил!

Альган дээрэ үргэһэн

Үри хүүгэн мэтээр

Хайрата Байгаалияа аршалан, энхэрэн,

һэргээн, һүгэдэн, арюудхан  бултадаа ябаял!

 

Хүгжэм.

Хүшэгэ.

P/s Энэ  зэжэг томо хүнүүд, үхибүүдшье наадаха аргатай.

Баира Бальбурова

 

 

 

 

 

 

 

Поделиться:

Автор:

comments powered by HyperComments