17 ноября 2018, 11:35

Заяабари. (буряадаар)

 

 

ЗАЯАБАРИ

Хада өөдэ зурыhан амитадай мүр харгы дахан, Буура баабай морёо шогшуулан ябатараа, хадын эгсэ болоходонь моринhоо буужа, дээшээ яаралтай ябагална.

Энэ ангууша үбгэн эндэ тэндээ угзарһан хуушан арһан дэгэлтэй, үбдэгсөө ута гүрөөһэнэй годоһон гуталтай, бүгтэгэр нюргатайшье һаа, хүл хүнгэн, хёрсогор хурса нюдэтэй хүн.

Яараан соогоо байн тогтон, уухилан, гараараа һарабшалан байжа дээшээ харана.

Хадын оройн шобхогор орьёл боро-улаан хагаар хушаатай.

Тэрэнэй орой мүргэлэй газарта тон таараха бэшэ аал!

Теэд, шулуун хабсагай эгсэ, оройнь гарахань хүшэр лэ ха.

Гэбэшье, шулуудай нүхэ, хонхор, ёнхорһоо шагтагалдан, мүлхижэ туршахаар бэзэ гэжэ бодомжолон, үбгэн альгандаа нёлбоод, дээшээ аһахаа һэдэнэ.

Хараһаар байтарнь хабсагайн оройдо эбэрнүүд арбайһаар ургажа, хойноһоонь жажалуур маамаргаһан архар ямаан бии болоно.

Толгойгоо зантагад гүүлэн, туруугаараа шулуу сохин тогтоод, түүхэй шара нүдөөрөө үбгэниие аниргүй ажаглана.

Номо һаадаг шүүрэхэ гэжэ, үбгэнэй гарай үзэлүүдгүй мүр тээшээ һарбагад гэхэлээр, архар үгы болошоно.

Шулуунай тоншорон унахань дуулдаад, хадын хажуугаар һүрэг ямаанууд собхоролдон гүйлдэһөөр далда ороно.

Агнахаа ерээ бэшэ аад, юундэ дэмы сүсэгэнөөб!

Бура баабай өөртөө уурлан, номо һаадагаа хуша модоной мүшэртэ үлгэжэ, гүрэмэл ташуураа бэеэ орёожо уяад, орьёл хабсагай өөдөө абирана.

Хабсагайн орой арай гэжэ гарахадань тогтууригүй галзуу һалхин тогтууригүйгөөр үбгэнэй нюдэ руу саһа шэдэрэн, хүдэһэн дэгэлэйнь хормойень угзаран, татан, доошонь шэдэхээр аашалшана.

Яашье хүл дээрээ тогтохын аргагүй.

Бура үбгэн нюрган дээрээ унажа, хабсагайн нүгөө талаар доошоо халтиран һолжорно.

Эндэ тэндэһээнь шулуунай шарьяан, модо мүшэрнүүдэй нижаганаан дуулдаад, зэрлиг ямаануудай шулуун дээгуур собхоролдохонь харагдаад, хабсагайда бажуулдан ургаһан абар табар нарһадай саанаһаа һүрэг шубууд пүршэгэнэн ниидэшэнэд.

Һолжорһоор, хабсагайн үбэртэ, һалхинһаа халха, хонхоршог газарта үбгэн тогтон, амяа дарана. Ёолон байтараа гэнтэ сошон, дондогод гэн, гуяа һабардана.

Бугын арһаар оёгдоһон үмдэниинь гуя, сами дээгүүрээ даба бүдөөр хэдэн шэдэрүүлжэ бүхэлэгдэһэн, һолжорон унахадань хахарангүй, ээлтэбэ ха, яалайб.

-Байз, хаана, яли тааруу газарта галаа носоохоб? Тэнгэри сахюусадтаа мүргэжэ, алтай хангай дайдаяа хүндэлхэб даа.., — гэжэ шэбшэн, Бура убгэн иишэ тиишээ хараашална.

Дээрэнь тэнгэриие соо хадхажа байһаар няжа хухалагдаһан жадын эри мэтэ годигор хабсагай харлана.

Нюдэ дальтирма, жэхымэ hүрөөтэй!

Һалхинда хайруулhан энэ шулуунай оройдо тэнгэриин эзэд тогтохо юм аал! Юундэ теэд, хайран сагаа эдижэ, заабол тэрэнэй оройдонь гараха гэжэ инсаглаба гээшэб!

Тэнгэри дайдын эзэдшье улаан голтой, халуун шуһатай хүнүүдтэл адли, һалхинһаа халха, налгай наруулиг газарта игаан, дууран һуудаг ёһотой?!

Үбгэнэй тогтоһон хабсагайн үбэртэ һалхин намдуу, тойроод аалин , мүргэлдэнь юуншье һааталхагүй хэбэртэй…

Үбгэн арһан туламаа нээжэ, түйсэтэй ааруул, һү, зөөхэй, туулмаг соохи будаа талхаяа, хатаамалаа* шалгана.

Мүргэхэ газар һайн бэлдэхэ хэрэгтэй гэжэ бодоод, хүл дорохи саһаа дэбһэн жэгдэрүүлээд, хабтагар шулуунуудые түүжэ, дээрэ дээрэһээнь обоолжо захална.

Шулуун дээрэ шулуу табин, эри хаяануудынь жэгдээр тааруулаад, бэһэдээ хүрэтэр үндэртэй, тэнгэри , дэлхэйн эзэдые хүндэлхэ шулуун хүһөө обооруулан бодхообо.

Тэнгэри дайда, газар дэлхэйе тайха, мүргэхэ обоо шулуун шэрээ…

-Зүб хэнэ гүб, али буруу хэнэ гүб? –гэжэ һанаашархан, үбгэн обоолһон шулуунуудаа тойрон ябаад шалгана.

Эсээд, тэрэ шулуудаа түшэн газарта һуужа, амаржа байтараа, эзэлүүдгүй һажашана.

Ялас гэн, һэлмын эри толгой дээгүүрнь шэрд гэжэ хирсаганаад, улаан манан гашуун утаагаар нюдыень хордохооно.

-Хүбүүн, һэри даа, –гэжэ, эхынгээ урин мээхэй абяа дуулан, Буура залд гэн һэришэнэ.

Бээрэһэнээ мэдэрнэ. Мүльһэн альгад зүрхыень бажуужа байһан мэтэ досооһоонь хүйтэ даана.

Дэлхэй дээрэ ори ганса үлэһэн мэтэ, һэжэггүй зэбүүн мэдэрэл досоонь түрэнэ.

Юун гэжэ энэ хүйтэндэ унтахаа һанаба гээшэб! Үтэлжэ*, солоохойнь соорожо байна аал?!

Үбгэн хүл дээрээ үндын, эбэрһээ хэтэ сахюураа гаргана.

Туулмаг сооһоо хүбэндэл адли үмхиршэһэн хатанхай модоной мөөг гаргаад, тэрэнээ үйһэн дээрэ адхажа, хэтэ сахюураа сохин хабируулжа, ошо гаргана.

Үлеэн үлеэн байтарнь тэрэнь ууяажа, уняан гараад, гал носошоно.

Тэрэ галаа обоолһон шулуун дээрээ түргэн абаашажа, тулам сооһоо баглаа арса гаргаад, галай ошондо табихадань, хэншүү һайхан үнэр тарана.

Амһарта, зэбсэг, эдеэгээ галай уняагаар арюудхаха хэрэгтэй.

Заа, иигээд һанаһандаа хүрэжэ, бүриһэнээ бүтээхэ саг ерээ…

— Хэсүү сагтаа оршон дайдадаа, үндэр тэнгэрдээ мүргөөрэй, хүбүүмни. һайхан үгэнүүдые оложо, магтахын ехээр магтаарай, үреэлхын ехээр үреэгээрэй, һүүлээрнь өөртөө абарал эреэрээ, һүүлээрнь… — гээд, эхынгээ хэлэдэгые Бура һанана

Бура үбгэн түйсэтэй сагааяа түүдэгэй уняада арюудхана.

Түүдэгөө тойрон ябаад, уняартажа байһан галдаа сагаа эдеэгээ үргэжэ эхилнэ.

-Заяабари ехэ заяабари, хүб хүхэ тэнгэри, үндэр ехэ эсэгэ, оройhоомни хушалта болон, хэтын хэтэдэ мүнхэ бэлэйш, хэтын хэтэдэ һайхан бэлэйш, оршон тойроо байгаалим, ороходомни оромни болоо бэлэйш, түрэхэдэмни тулга болоо бэлэйш, гарахадам газартаа тогтоогоо бэлэйш, үндэр улаан хаданууд, хайр шулуун хабсагай, үлгэн ехэ дайдам, арюун уһан булагууд…

Түрүүшээр маргаһан Бура үбгэн хэлэхэ дуулаха бүреэ түргэдэнэ. Һанаандань һанагдаа үзэгдөөгүй үгэнүүд орон, саанаһаань түлхюулhэн мэтээр гаражал, дурдагдажал байна.

Эсэгэ тэнгэреэ, эхэ дайдаяа магтан түүрээн, һанаһанаа хэлэн, дуулан, дурдан байжа, ори ганса ашадаа абаралта туһа эринэ.

Хайрата Хэсэ ашадаа агууехэ хүсэнһөө хайрын ехэ хайра эрин, гэмгүй эдир хүбүүн тухайгаа гүбэрэн, гүнгинэн хөөрэжэ эхилнэ…

Олон жэлэй саана хүбүү бэриингээ хада гэртээ* сагһаа урид ябашахадань Бура балшар бага аша хүбүүнтэеэ үлөө һэн.

Гурба наһандаа, шуран шамбай ашань мори hундалаад, шалза мэтэ нюргандань няалдан харайлгадаг болоо hэн. Долоон наһандаа тэрэнь даагадые һорижо захалаа, юһэн наһан дээрээ хүлэгэй гүйдэл соо гүрөөһэнэй нюдэ онодог, унаһан годлиёо гүйдэл дунда газарһаа шүүрэн түүжэ, арбатайдаа агнуурида түрүүшын буга оножо асараа, арбан хоёртойдоо нүхэд хүбүүдтэеэ хамта хэдэн үдэрөөр ой тайгаар агнуурида гаража тэнэдэг, холын тала дайдаар харайлдан гүйлгэлдэдэг, зайдаг болоо hэн — Бура нэгэтэшье һанаагаа зобоогүй.

Харин тэрэ шорото үдэр, Хэсэ ашынгаа зэрлиг мори бугуулидан туужа асархадань ямараар зурхэниинь доһолоо hэм!

Наhан соогоо ямаршье зэрлиг моридуудые барижа гарай болгоол, гэбэшье, тэрэ, Хэсын асарhан мориной собхорон, хөөһэ бууража, сагаа эреэгээр нюдөө хилайн ёлолзон, хиирэн турьян байхадань, Бура ехээр дураа гутан: “ Энэ дороо таби!” — гэжэ ашадаа захираа бэлэй.

Теэд, арбан дурбэтэй хүбүүн ташаганаса энеэн: «һалхин шэнги хурдан моритой болооб !”- гэжэ, ямар ехээр һаахараа һэм!

Тэнгэриин доогуур ниидэхэ үльгэрэй хурдан моритой болооб гэжэ, ямар ехээр хүхеэ һэм!

Булган гээд тэрэ зэрлигээ үшөө нэрлээ!

Булган бэшэ, тэрэнь шолмос байгаал!

Тэрэнээ һургахам гэжэ һундалаад, ямар хиитэйгээр собхоруулан харайлгааб!

Зэрлиг хадаа зэрлиг тэрэнь, алтай хангайн алтарма дайдаар ниидэн тэгүүлдэг үльгэрэй далита хүлэг мэтэ хурдан байгаал!

Хазаарта татуулаагүй, эмээлдэ даруулаагүй амитан хэды ехэ галзуу хүсэтэй байгааб!

Тэрэниие гартаа оруулха гэжэ яажа ашань оролдоо гээшэб!

Хэдэн үдэр һорижо, унан, бодон, үсэд гэгшээр, шалза мэтээр дээрэнь аһалдаад лэ, номгоруулжа байтарнь, тэрэ ехэ аюул болоод, Бурын һара наран хаагдашоо һэн…

Тиихэдэ Бура гараа һарабшалан, харайлгажа ябаһан хүбүүгээ хаража зогсоо һэн.

Зэрлиг мориндоо тиихэдэ одоошье эмээл табижа һууһан хүбүүнэйнь омог гээшэнь!

Жороолуулаад, мориёо хатаргаһаар айл дүтэлэн байтарнь, урдаһаань гэнтэ нохойнууд хусан гүйлдөөд, морин сошоод хажуу тээшээ халба һүрэжэ, хүбүүень унагаагаа.

Унабалш унаа, теэд, ямар зайнь боложо, хүбүүн хүлөөрөө дүрөөдэ шагтагалдаад, бодожо үрдингүй, хиирэһэн мориной туруунда сохюулааб, хэды ехээр шэрүүлээб?!

Нүхэдынь тиихэдэ морёороо хойноһоонь намнажа , ойн шэбэр руу тэрэ зэрлигыень туужа, арай гэжэ тогтоогоо һэн.

Мориной табгайда эльгэ хабһаа сохюулһан, шуһа мяхан бэеэрээ газар сохижо гэмтэһэн мэдэрэлгүй хүбүүень һэеы шэрдэг соо орёогоод гэртэнь асараа һэн .

Тэрэ сагһаа хойшо ашань — хэбтэриин.

Ямар арга хэгдээгүйб!

Ямар олон бөөнүүдые асаржа, хэнгэрэг сохюулан мүргүүлээб!

Ада шүдхэр, боориин боохолдой, хаяа хадхуул дахабари, сабдагтай заяануудтай бултыень дурдан , үлдэхыень үлдэн, хүндэлхыень хүндэлэн, ямар ехээр мүргөөб! Мууень зайлуулжа, һайень дуудажа, һүнэһэ заяабариинь даллажа, хони малааршье, мори бугааршье мүргэгдөө.

Адаһа малай уураг тархи, түүхэй эльгэ эдюүлжэ, шарууһанай халуун шуһа, гүүнэй һү, тараг, айраг уулгажа, үдэр бүри булагай уһаар угаажа арюудхаа. Эмтэй домтой ногооной, хасуури, хужа, нарһанай эшэ бусалган, шүүһыень уулгажа, амидыруулха гэжэ оролдоо. Хониной халуун мяхаар жэн хэжэ, буга һогооной шуһата эбэрэй эмээр ашаяа аргалжа, тэнхээри арай оруулаа, арай эдеэлхэтэй болгоо.

Теэд, тэрэнь амидыраашье һаа, хүл дээрээ ябаха аргагүй, хэбтэриин, хүнжэлын бөөһэнэй эдеэн боложо, амидыгаар хосоржо байнал!

Бура үбгэнэй дурдан, дуулан, уйлан, аша тухайгаа хөөрэн байхадань хажуугаарнь хон-жэн болоно.

Гал нижаганахаа болёод, аниргүй уняартана, һалхиншье хужа нарһадай һалаа соо шагтагалдан һажашоо юм гү, намданхай.

Али, тэнгэри, байгаалиин эзэд, сахюусад хажуудань һуужа, хүндэдэнь хүртэлсэжэ, сагаан эдеэынь амтархажа, дурдан дуулаһан Бурын түүхые шагнаа юм гү, хайрлаа юм гү, тойроод аалин намдуу болошонхой.

Ори ганса ашада Бура дайда тэнгэриин эзэдһээ аршал хайра гуйн, тамир һайтай болгожо, хүл дээрэнь бодхоохынь гуйна. Хүбүүнэй гэмтэһэн үдэр һанан, һанан, зүрхэ сэдьхэлээ шэмшэрүүлнэ.

Юунэй түлөө намайе тэнгэри иижэ хэһээгээб, энэ мэнэ үхэшөө һаам хүбүүмни яахаб, амидыгаар үжэхэнь юм гү, гэжэ байжа һанаагаа ехэ зобоон, Бура үргэһэ нойргүй болошоо һэн…

Унтахаа болиһон ойндонь үни заяанай юумэнүүд орожо, сэдьхэлыень тамалжа захалаа һэн.

Шэхэндэнь забдууригүй мориной табараан дуулдажа захалаа, нойроо алдаhан hанаан, нюдэндэнь элдэб узэгдэл харагдадаг болоо…

Жаа хүүгэн болоод, хүдэһэн дэгэл соо эхынгээ халуун гэдэһэндэ няалданхай, агта хүлэг дээрэ ниидэжэ ябаһан зүүдэн ходо ерээд, зай забда үзуулхээ болёо.

Хажуугаарынь моридой турьяан, уухилаан, туруунай табараан, һамгад үхибүүдэй бархираан, ооголоон дуулдаха, түүдэгэй утаанай, хүдэһэн дэгэлэй, гашуун хүлһэнэй үнэр гутаха.

Нэгэтэ, хада дээрэ гараад, шулуунуудые суглуулжа, тахиха, мүргэхэ шулуун хүһөө хэжэ байһан эхэеэ хараа.

Шулуун дээрээ гал аһаажа, хүхэнэйнгөө һөөр үргэжэ мүргэжэ байһан эхэнь эли тодоор харагдашоо, хүбүүндээ эрьелдэн энеэхилээд, огторгой өөдэ харан, шэбшэн мүргэжэ байгаа һэн.

Гүүнэй һү шобторон һаажа, дуһал дуһалаар дээшэнь үргэжэ байһан наһатай һамганай дүрэ харагдаа.

Түүдэг тойроод хэдэн һамгад, үхибүүд, тээ саанань, хадын бооридо моридай нюрган дээгүүрнь ууралтаһан сэнхир уняа…

Удаань һэеы гэр соогоо эхынгээ хүхэ маамарган хүхэжэ байһанаа өөрыгөө хараа. Эхэнь ташаганаса энеэн байжа, гэрэй хойморто һууһан хүндэ юушьеб хөөрэнэ. Тэрэ хүн галай уняанай саанаһаа һайн харагданагүй. Лаб лэ хирбэгэр һамбайтай. Тэрэ һамбай хажуудань ерээд, нюур, нюсэгэн гэдэһэ, сами, хүлнүүдынь гэжэгэнүүлэн унхидана, таалана.  эгшэтэрээ энеэхэ дуулдана.

Гэнтэл тэрэ жаргалынь хосорошоо.

Гэнтэл жада һэлмэнүүдэй сабшалдаан, хабиралдаан, һамгад хүүгэдэй бархираан, эрэшүүлэй зэбуун хашхаралдаан дуулдаад, Бура өөрыгөө хурга хүхэн, арай гэжэ хүл дээрээ зогсожо байһанаа хараа.

Тэргын мөөрэй хажууда жаа хүбүүдые байлгаад, залуу сэрэгшэн һэлмээрээ наадана.

Һэлмын ялалзаха гээшэнь.

Һарбагад гэхэдэнь, тэргын мөөрһөө дээшэ томохон хүбүүдэй толгойнууд монсогонолдон мухарижал байха юм.

Улаан шуһанай сэсэрхэ гээшэнь.

Сэрэгшэн Бура нялхые энгэрһээнь татан, мөөрэй хажууда табяад, хярд гүүлэн, толгой дээгүүрнь һэлмээр ябуулна, һаамайса энеэһээр, мэдэрэлгүй хэбтэһэн эхэ тээшэнь үдьхэлнэ.

Иимэ зүнтэй зүүдэ харахадаа Бура зүүдэн бэшэ, үнэхөөр болоһон юумэн эрьеэ гэжэ ойлгоо һэн.

Амиды үлэһэн хэдэн һамгад дайсадһаа тэрьедээд, тиигэжэ, тэнгэри дайдадаа мүргэжэ, абарал эрижэ байгаа гэжэ ойлгоод, Бура сахилгаанда сохюулһа мэтээр тиихэдэ сошоо һэн.

Хаанаһаа, юундэ, юунһээб даа тэрьедэжэ, хохидожо ябаад, ядахадаа тэнгэри дайдадаа мүргэжэ, арга шадал соогоо абарал эриһэн тэрэ һамгад хуугэдые тэрэ ямар ехээр хайрлаа һэм.

— Хэсүү сагта эсэгэ тэнгэридээ, эхэ дайдадаа мүргөөрэй, хүбүүмни, -гэжэ эхыгээ үгэнүүдые хэдэн дахин дуулаа һэн.

Тэрэ үзэгдэл зүүдэнүүдэй һүүлээр Бура юу хэхэ, яахаяа ойлгожо, хэндэшье хэлэнгүй, гансааран, иигэжэл, айлайнгаа баруун хойно оршоһон хада махажа гараа ха юм.

Иигэжэл, сахюуһадаа хүндэлхэ, тайлгаха гэжэ шулуун хүһөө обооруулан бодхоожо, тэнгэри-эсэгэеэ, үлгэн ехэ дайдаяа шадаха арга соогоо хүндэлөөд, ашынгаа хүл дээрэ бодожо, хүн шэнги хүн болохын түлөө мүргэхын ехээр мүргөө ха юм даа.. .

Мүргэжэ дүүрээд, Бура ехэ эсэһэнээ мэдэрнэ, гэбэшье сэдьхэлынь тэниишэнхэй, сэлмэг болоод, уни бусалжа байһан мэтэ досоонь халуу урьяна.

Галай унтархые хүлеэнгээ, Бура яаралгүй амһартаа суглуулна.

Дүрбэн тээшээ хаража дохёод, Бура хадаһаа доошоо буужа, хадын бооридо орхиһон мориндоо хүрэбэ.

Туламаа эмээлэй хойгуур хүндэлэн хаяжа уяад, ан гүрөөһэнэй, адуу малай ябадаг мүр дахан, айл тээшээ шогшуулна.

Айлдаа буутарнь наран орожо, боро хараан буушанхай.

Тэрэ жэлдэ Гани Бүхын айл гэжэ нэгэ гарбалатанай һалаа Нарһата хадын эбэртэ сугтаа үбэлжөөндэ тогтоо һэн.

Бэлшээридэ тараһан тэмээд мэтэ һэеы гэрнүүдынь эндэ тэндэ таранхай.

Нохойнуудай ганиран хусалдаан, хүүгэдэй шаг шууяан холуур сууряатан дуулдана.

Эндэ һаяханаа хүбүүмни баһал иигэжэ жаргажа наадажа ябадаг бэлэй гэжэ һанаад, үбгэнэй досоонь дахяад бурэнхы болошоно.

Бурын гэртээ дүтэлхэдэ, бүүр-түүр хөөрэлдөөн дуулдана.

Хэсын нүхэд хүбүүд ерээд, галынь түлэжэ, газааһаа мүльһэ оруулаад, тогоондонь мяха хээд, шанажа байна ёһотой…

Гэртээ ороходонь Хэсэ ашань зүүн ханын танханай хажууда байгаад, тэбшэ табагуудые хонгируулна.

Тогооной архиин амһартын хабхаг хаажа байна хэбэртэй.

Тогооной архи туршажа байһан золигууд гү?!

Таһа шабхадуулхат намда!

Байз! Энэнь юун боложайнаб?!

Хэсын нюрганһаа шонын даха һунжагад гэн, доошоо унашана, тэрэ араг яһан туранхай, хүл дээрээ тогтожо ядан, энэ мэнэ унашахаа байһан шэнги һалганана. Нэгэ хүлынь һольбиигоод унжанхай, теэд нүгөө хүл дээрээ тогтоод байнал!

Хүл дээрээ! Өөрынгөө хүл дээрэ!

Бура уһа балгаһан мэтэ байра дээрээ байшаба.

Хажуугаарнь, үбгэн тээшэ хилам гээд, яагүйрхэһэн хэбэртэй дархашан Балтын Һаажа хүбүүн, һанаа амар энеэсэгээһэн монсогор Багла хоёр гараад ябашаба.

— Хэсэ, хубаа, — гээд, Бура бөөглэршэһэн хоолойгоор ашаяа дуудаба – ямарбши?

— Бодооб, баабай. Хаагуур ябаабта?

— Хадаһааб. Ойгоор  ябаад  ерэбэб, — гэжэ харюусаад, Бура ашадаа дүтэлжэ, духаараа духадань няалдаад,   газаашаа түргэн гарашаба.

Һалд гэн, үбгэн газарта унаад, нюураараа саһатай газар малтан хүльбэрөөд, эрьелдэнэ.

Һайн даа, оршон дайдамни, һайн даа, эсэгэ тэнгэримни!

Лүнхыһэн огторгой одо мүшэдөө сүлөөгүй сасарган носоошонхой, тэдэнь бултадаа шууян шааяан доошоо унаад, ёохорлошохоо байһан мэтээр ялалзанад, шара һара хусын эбэр мэтээр годиин һаамайшанхай гэлынэ.

Убгэн өөдөө бодожо, торьдиһогүй уһа гоожуулшаһан нюдөө нюдаргаараа нюхан, адха саһаар нюураа үрэнэ.

Һайндаа, үндэр ехэ тэнгэрим, һайндаа, улгэн һайхан дайдам, һайндаа, абаралта сахюусадни…

— Баабай, Гани Бүхэдэ Харлуу бөө ерээ.., — гээд үүдэнэй хушалтын забһараар Хэсын дуугархань дуулдаба.

Үүдэнэй халха шэрдэг һалхинда һэжэрүүлэн, хаб — хас гээд доошоо унана.

— Харлуу?! – гэжэ шангаар хашхараад, Бура собхорон бодоод, гэртээ һүрэн оробо.

-Хаанһаа тэрэ ерээ гэжэ мэдээбши?

— Хүбүүд хараа. Ашаатай мори хүтэлһэн  тэрэ хүн Гани Бүхын сэргэдэ буужа байгаа гэжэ…

-Яагаад Харлуу гэжэ мэдээбши?!

— Һаажа, Багла хоёр тиигэжэ хэлэ. Харлуу бөө Гани Бүхые аргалхаа ерээ гэжэ хэлээ…

Харлуу бөө… Харлуу хара бөө тухай суу үнинэй гаранхай. Тэрээн тухай мэдээ, дуулаагүй хүн үгы! Һүнэһэ эдеэшэн, һүнэһэ урьхадаа оруулаашан, һүнэһэ андалдуулан үхэжэ байгаашые  амидыруулдаг гэжэ байжа бүхы тала тайгаар  суурхаһан Харлуу бөөе ямар уялгатай ерээб гэжэ Бура гансата тааба.

Бура үбгэнэй зүрхэн түшэгэнөөд,  хүбүүнэйнгээ дуугаржа дууһахые хүлеэнгүй, дэгэлээ мүр дээрээ хаяад, Гани Бүхын гэр тээшэ шармайба.

Нюдэ тэһэлмэ харанхы газаань буунхай.  Газаагуур хэншьегүй,  хооһон. Гэбэшье, айлай хүнүүд унтанагүй гэжэ мэдэхэээр.

Харанхы руу соробхилһон һулахан элшэнүүд гэрнүүдэй тооно  дээгүүр харагдана.

Бура үбгэн Гани Бүхын турай  дэргэдэ дүтэлөөд, ханадань шалза мэтээр бэеэ няан, абяагүй зогсошоно.

Бүдүүн хоолойтой эрэшүүлэй бүүр-түүр хөөрэлдэхэ дуулдана.  Гани Бүхын бүдэхи аад, һалганажа инсаглаһан, хүндөөр  уухилан, арай гэжэ  дуугархань дуулдана. Сад — няд гэжэ тэнгэриин дуун шэнги лүжэгэнэһэн хоолой Харлуу бөөгэй ха  гэжэ таамаглахаар.

Хэнэй, хэн хэнэй  һүнэһэ буляан абаад, үтэлһэн Гани Бүхын  арай арай ахир hула бологшо hунэhэнтэй андалдажа, тэрэниие амидуурылхань  гээшэб гэжэ асуудал Бурын сэдьхэл  тамалаад,  үбэлэй хагсуу һалхинда даарахаашье болишоод тэрэ зогсоо һон. Маряажа байһан  шэлүүһэн мэтэ шэмээгүй, гансал һонор шэхэн болошонхой.

Юун тухай эдэ хоёр хүсэтэйшүүл хэлсэнэб?

Шамбай бэрхэ залуушуулай нэрэнүүд дуулдана, хэн таарахаб гэжэ хэлсэнэ ха.  Дүү, зээли,  абга, аха,  нагаса, зээ, үүри, анда, түрэл,  түрэл, ехэнхинь Гани Бүхын түрэл гарбалнууд.  Гарбалнуудаа эдихэгүйб гэнэ ха… Тиигэжэ байтараа “Хэсэ” гэжэ өөрынгөө хүбүүнэй нэрэ дуулаад, Бура орбогод гэн сошобо. Хари һанаад лэ байгдаа һэн!

-Аймаштай хүсэтэй хүбүүн. Мориндо шэрүүлээдш үхөөгүй,  шанга, хүл дээрээ бодоо. Залуу, юунһээшье айхагүй Хэсын һүһэнэн намда таараха, саанань үһээрхэхэ хүн үгы, тэрэ ядуу  үбгэ эсэгэнь үглөө мүнөө тангайрхаа байна… ” –гэжэ байжа,  Гани Бүхын инсаглан аахилан  хэлэхэнь дуулдаба .

Бурын амин хөөрөөд, урьхада ороһон арьяатан мэтэ уухилшаба. Хүбүүень, ори гансахан аша хүбүүнэйнь һүһэһэ буляагаад, үтэлһэн Гани Бүхын орондо үгтэхэ тухай хэлсээн боложо байбал! Саанань аршалха үһөөрхэхэ хүнгүй,  һүнэһыень эдихэдэ, хулуухада   бэлэн гэжэ хэлсэжэ байба!

Бура убгэнэй  сухал хурэжэ, барьягар нюдаргануудынь эзэлүүдгүй бажуулдаба.

Хэзээдэшье, шамда хубүүгээ эдюулхэгүйб! Хэзээдэшье шамда хүсэгдэхэгүйб! Бузар хулгайшан Гани Бүхэ! Ошохо сагтаа оноо оложо ошохогүй, үхэхэ сагай ерэхэдэ үтэлһэнөө мэдэхэгүй,  үжэһэн бэеэ амидыруулан, Бурын ори гансахан  аша хүбүүнэй һүнэһэ буляажа, амин голоо һэргээхэнь гү?! Хэзээдэшье, шамда хубүүгээ эдюулхэгүйб.

Бура гэртээ гүйжэ ерээд, арай унитай  сог галаа үлеэн һэргээжэ, үндэһэтэй түгсүүл  газааһаа асаржа, галай  урдуур шэдэбэ.

Гэрэй баруун хойно ханада үлгөөтэй арһан хэһэнэг ханаһаа доошонь буулнгаба. Хажуу тээхи юһэн уялаень тайлажа, годлинуудые гаргаба. Арһан хэһэнэг Бурын һамганай заһалда ерэһэн юм. Досоохи урдын урданай годлинуудынь — үри хүүгэдэй һүнэһэн гэжэ удхатай бэлэй.

Зэн шэнхинүүр үдэтэй годли, гурбалжан шүбгэ годли, яһан зорхо годли, түмэр шүбгэ зэбэтэй годли, илтаһан зэбэтэй годли, сабшуур годли,саран годли,  һэбэрэ годли, бахарган годли, гээд элдэб годли гаргажа бэлдээд,  номо һаадагайгаа хажууда табиба.

Ханада үлгөөтэй һухай улаан ташуур абажа, хүбүүнэй гарта барюулба.

-Галаа унтаргаагүй носоогоод бай, тоонооршни юумэнэй аһаа, шагаагаа бол, хайрагүй харбахаш! — гэжэ, бултыень ойлгоод анир абяагүй болошоһон хүбүүндээ номо һаадагаа барюулба.

Бура бэһэдээ тэбхэр гүрлөө минаагаа уяад, танхан дээрээһээ түйсэтэй тогооной архи абаад,  арһан туулмаг  соо хадалгаатай тарбагай һүхэеэ баряад, газаашаа гарашаба.

Һөөгэй урдуур дууража байһан мориёо барижа һундалаад, ой тээшэ харайлгаба.

Ойн захада ерэһээр лэ, моринһоо буужа, асарһан тоогооной архи тойруулан дуһаажа, хэдэн адха орооһо хэдэн тээшэнь үргэбэ.

-Жаргахадаа  ерээ бэшэб, ядахадаа ерээб, хүлисөөрэйт, — гэжэ, хүнэй шэнээн үндэртэй нарһанда дүтэлбэ.

— Миин ургаһан нарһан  бэшэш, Харлуу  хара бөө болооройш, миин ургаһан модон бэшэш, Харлуу хара бөө болооройш, —  гээд,  тэбхэр гүрлөө минаагараа нарһанай эшэ намааень таһара ташуурдан шулажа, тарбагай һүхөөрөө доогуурнь наншан, отолжорхибо.

– Нарһа отолоогүйб,  Харлуу харые  отолооб, үри хүүгэнэй амин голые аршалааб — гээд, тэрэ нарһаяа  захаһаань арһан уяагаар уяаад, hөөргөө мориёо табилуулба.

Гэртээ ороод, гурбалжан хүхэтэй  тогоо галһаа холо болгожо, түмэр томо  тогоо гал дээрээ табижа, газааһаа саһа оруулаад, тогоон соогоо  хайлуулба.

Алшуур тамхяа гаргаад, бээрэжэ модохирһон хургануудаараа арай гэжэ уялтыень тайлаад, гурбан хургандаа тамхи хабшан, галдаа хаяба. Шэмхэ тамхи хамарайнгаа нүхэ руу шиихаба. Байд гээд, бүхы бэеэрээ һалганан, урагша  хойшоо пад-няд абяа хүүюулэн, найтааба.

— Эдихэгүйш хүбүүем, алахагүйш ашыем, хүсэхэгүйш Хэсыем!- гээд, уур сухалдаа диилдэжэ хёрсойшоһон нюдэтэй Бура үбгэн тэрэ асарһан нарһаа баряад, үзүүрыень бусалжа эхилһэн тогоотой уһа руу шиихажарба.

Хэсэ ашань һурша номоо гартаа баринхай, шүбгэтэ зэбэтэй годли хээд, татаад үзэнэ, һүүлээрнь бахарган зэбын гурбалжан эринүүдые хургаараа дайран , адаа хэбэртэй, шомшорон хургаа долёоно.

— Үһөөрхэжэ шадахагүй ядуу гээ гүш?! Үриеэ абаржа шадахагүй ахир гээ гүш?! – гэжэ хашхараад, Бура  нарһанай үзүүрээр тогоотой уһа эрьюулжэ эхилбэ.

Бусалжайһан уһан эрьюулгэ болон хөөрэлтэнэ. Бура халуудаад, нэмэрһэн хубсаһаа тайлажа хаяна. Барьягар гарнуудынь модондоо бажуулдан эрьюулжэл байна.

— Баабай, ямар томо болошообта? –гэжэ, Хэсын  гайхаһан хоолой дуулдана.

— Ябаашань ябаха тээшээ ябаг, ошоошонь ошохо тээшээ ошог! Залууда зай болохогүй, хүбүүндэм хүндэлэн хаяхагүй! Хара уһанай бусалхада Харлуугай толгой бусалуужан, нарһан модоной эрьелдэхэдэ, харын толгой эрьюужэн , – гэжэ, Бура үбгэн тогтууригүй  шэбшэн, модоёо эрьелдүүлнэ.

— Ядуу гэжэ хүнии баһажа болохогүй, үлбэр гэжэ хүнии этэрэжэ болохогүй, үтэлөө гэжэ хүндэ, өөдэрхэжэ болохогүй, ганса гэжэ хүниие газаашалжа болохогүй! Зүрхэтэйн саана зүрхэтэн байха, хүсэтэйн саана хүсэтэн олдохо! Амидыда өөрын үри хайратай, уг залгаха үхибүүн хэрэгтэй! Алууршанһаа  абарал олдохо, эдимэрые диилэхэ хүсэн олдохо, зайе зайлуулха заяабари ехэ заяабари бии юм, түйе туйлахада тэнгэри ехэ эсэгэ юм бии, дайсании даралсаха  оршон дайда — эхэ бии юм! Амиды хүндэ өөрын амин гол хэрэгтэй, Хэсэ хүбүүндэ өөрын һүнэһэн өөртэнь хэрэгтэй!

Хүл дээрээ тогтожо ядажа һалганаһан Хэсэ хүбүүн,  үрзыжэ сүхэршэһэн Бура үбгэн хоёр үүр сайтар амин голоо абарнамди гэжэ, нойроо мартанхай, хүлhэ hалһан нойтон зумбараанууд , нарһа модоороо тогоотой уһаа эрьюулбэ.

Тэнгэриин хаяа хүхэрхэ тээшээ болобо гү  гэхэлээр, Бура үбгэн эрьюулгэ модоо ашадаа барюулаад,  хубсаhаа хэдэрээд,  газаашаа гараба.

Харанхы hүни хойшолон хойшоложо, бүүр түүр, үүр сайха тээшээ боложа байна хэбэртэй.

Гани Бүхын гэрэй хажууһаа мори һундалһан хүн тээ саагуурнь  үнгэрөөд, үглөөнэй бүрэнхыдэ харлан, морин дээрээ мэдэрэлгүй һогтуу хүн мэтэ, найга найгаһаар ябаад, далда орошобо.

Бура тогоотой уһа газаашань гаргажа, далда орогшо Харлуугай хойноһоонь адхаад, тэрэ нарһан модые таһа сабшажа,  этэрэн саашань хаяад, гэртээ оробо.

Ашань унтаридаа хэбтэнхэй, арһан жолоогоо альганайнгаа хоорондуур эмируулэнэ.

-Булган…

-Яагааб теэд?! – гэжэ, Бура убгэн толгойгоо һэжэрэн, гэншэбэ. – ямар Булган, алааб тэрэнииеш, бү хэлэ, яахашниб тэрэ шолмосоор!

-Баабай, Булган Баруун хүтэлэй саагуур зэрлиг һурэгтэеэ бэлшэнэ гэжэ Һажаа хэлээ.

-Хая, хая, тэрэ Булган гэжэ шолмосоо, ондоо хүлэгүүд олон бии!

-Баабай, Булган дээрэ һуугаад, һалхин шэнги  тэнгэреэр ниидэнэб гэжэ зүүдэ үдэр бүри зүүдэлээб.  Мүнөөдэр лэ намайе гэрэйм хажууда асараад буулгаа. Бэдэрхээ ошохобди…

-Баабай, Булган дээрэ һуугаад тэнгэреэр ниидээб. Мүнөөдэр лэ намайе гэрэйм хажууда асараад буулгаа. Бэдэрхэб.., — гэжэ һүлэмхихэнөөр дуугараад, ашань хана руу эрьелдэнэ.

Сухалдажа урмаа хухараад, Буурал үбгэн гарайнгаа ташуур үбдэгтөө сохин хухалжархёод, унтаржа байһан гал уруу шэдэжэрхинэ.

Тэндэһээнь уняа гараад, гэрээр таража захална.

Хэсэ

…Ниидэ ниидэ, хүлэгни, газар хурьһэн дээгүүр, огторгой үүлэн доогуур, хада майлын оройгоор, ниидэ, ниидэ, хара һалхинтай урилдан, һара нара буляалдан, ниидэ, ниидэ…

Хэсэ Булган моринойнгоо нюрганда шалза мэтэ няалданхай, дэлһынь бүхөөр адханхай.

Тунгалаг агаар соо хүлэгэй туруунай табараан, турьяан, уухилааншье дуулданагуй, гансал Хэсын зүрхэнэй лугшахань дуулдана; луг-луг, луг-луг.

Тээ доогуурнь, хадын үбэрөөр зэрлиг морид һүрэглэн, бурэгэд-бүрэгэд гээд, далда ороно.

Хадын боорёор гүрөөһэд бэлшэнэ, нэгэ зариманиинь наранда игаан, газараар хэбтэн хүльбэрнэд.

Хадын ара талаар хүүеhэн нэлэнхы ехэ тайгын ногоон гээшэнь, арса хужынь үнэрэй хурса гээшэнь, арюун гээшэнь.

Тайга хүбшын оёороор буга һогоонууд тэнэнэ, улаан шуһаар дүүрэһэн шэнэхэн зөөлэн эбэрнүүдээ ехэ дүмэһэн мэтэ, яаралгүйнүүд.

Тээ саагуурнь, жалгын хэлтэгы захаһаа булаг нэбтэрэн, уһаниинь мэл-мэлхэн, жалгын оёороор нарин могой мэтэ годирон ошоно.   Хажуугаарнь -олон бодон гахайнууд.

Һарнагар хамарнуудынь газар малтан онгилно, модо бургааһанай үндэһэ унзаран, жажалан бэлшэнэд; хор-хор-хор, хур-хур-хур.

Аржа-баржа шулуудай хоорондуур унаһан модоной, шэбэртэ бургааһадай саанаһаа шонын пампагархан гүлгэд хойно хойноһоо гараад, газар шулуу унхидан, тарана; тяв-няв, тяв, р-р-р.

Тээ дээрэнь зэгэгшэн шоно һунажа хэбтээд, гулгэдөө анхаралтай ажаглана.

Зарим гулгэдынь эхынгээ орхиһон торхируу олоод, зулгаалдажа, буляалдан байжа эдижэ захалнад.

Нэгэ торшогор гүлгэн шулуун дээгүүр тэмтэрэн ябатараа халтиран, доошоо унаад, гэншэн гангинана.

— Абарыт, үбшэнтэйл! — гэжэ дуудаһан мэтэ, ехэ хайратай.

Зэгэгшэн эхэнь дээрэһээ халба һүрэн бууна.

Эрхирэн, ядуу гүлгэнэй хоолой угзара татан зуужа, толгойгоо зантагад гүүлэн, үхэһэн гүлгэеэ нүгөөдэ гүлгэд тээшэнь шэдэжэрхинэ.

-Юундэ?! Амиды голтон үриеэ абардаг юм бэшэ аал?!

— Абарааб. Ахир һула амидархагүй, бусадай эдеэн болохо… — гээд, шонын эрхирхэ дуулдана.

Хамараа уршылган эрхирхэдэнь hоёоһоонь улаан шуһан һабагшана .

Зүбүүн шара нюдэдэйнь хараса хүйтэн гээшэнь!

Хэсын нюргаарнь хүйтэ даан, жэхэгэд гээд һэришэнэ.

Тойроод хон жэн, үнөөхил хара боро гэрэйнгээ оёорто…

Хэсын дээрэһээ түхэреэн тооно сэнхиин, гэр байрыень бүүр-түүр гэрэлтүүлнэ.

Хүб хүхэ огторгойн соолгоһоо халижа унажа байһан мэтээр яаран хөөрсэгэнэн, хараасгайнууд урагша хойшоо ниидэнэд.

Уургайгаа шабажа эхилэнхэй ха, яарагты, яарагты…

Дээрэһээнь һанжалзаһан аргамжа Хэсэ өөр тээшээ татан дээшээ үндынэ.

Уялааһаа таталдан, хүл дээрээ бодохо гэн, һалаганаад, доошоо унан алдана.

Толгойнь эрьенэ.

Һөөргөө унтаридаа бухалдан ороод, хүнжэлдөө орёолдон хэбтэшэдэг һаа, унташадаг һаа.

Һэрингүй, унтаһаар унтаад…

Пис гээд, аргамжада аһалдаһан гар дээрэнь хараасгай бааһан унашана.

Хэсын дээгүүр ниидэһэн хараасгайнууд шулаганалдан уургайгаа хэжэл байһаар.

Ахир һула амидырхагүй, бусадай эдеэн болохо…

Хэсэ үшөө аһалдана, үсэдөөр аргамжадаа шагтагалдаад, үндынэ.

Нэгэ хүлынь газар тулаха аргатай болоһон мэтэ, нүгөөдэ хүлынь һальжиигаад, эзэгүй байһаараал…

Яагшаб теэд, юушье болоноб, нэгэшье хүлтэй һаа, мориндоол аһалдажа шадаа һаа…

Хэсэ уяагаа мүр доогуураа гульдируулжа шагтагалдан, һэнжэлзэн, ханада түшөөтэй таяг-тулгуур өөр тээшээ татана.

Ашамни өөдөө үндыбэ, ябаха тээшээ болобо гү гэхэдээ, Буура баабайнь голой эрьеын шугыһаа ута бургааһануудые отолжо асараа бэлэй.

Мэлиисэтэрнь тэдэнээ шулажа, эгээн дээрэнь, тэг дундань гээд богонёор отологдоһон модохонуудые хүндэлэн табижа, үзүүрнүүдтэнь нүхэ оноо түнхижэ, оноо оноодонь тааруулжа һуулгаад, гүрэмэл тамһаар орёон уяжа бүхэлөөд, һуга доогуураа хээд тулгажа ябахаар яһала тааруу зохид тулгуурнуудые хээ һэн.

Тэнхэгэд гэн, тулгуурнуудаа тулан, Хэсэ танхимдаа дүтэлнэ.

Ханада үлгөөтэй хатаһан годогор арһа, хутага хоёроо баряад, тогоон тээшээ алхам хэнэ…

Халуун сог бурма дээрэ табигдаһан тогооной һүн хөөрэнхэй.

Дээрэнь тогтоһон урмэн майлагар шара һара мэтэ түб түхэреэн.

Хэсэ тогоондо арай дүтэлэн, хутагын үзүүрээр тогооной хаяагаар зуража, зузааршаһан үрмэ хабтагар шэгтэнь хатанхай арһан дээрэ хээд, хэмхэлэн, бага хубииень өөрынгөө холтоһон аяга соо хэн эдинэ.

М-м, амтатай гээшэнь.

Хатанхай талхан болотор нюдүүлһэн үлир мойһо үрмэнтэй холижо, дээрэһээнь шэхэрэй талха хэжэ, амтатайрхан эдинэ.

Эдихэ бүреэ гэдэһэниинь ехэ үлдэһэн мэтэ болоод, үсэгэлдэр шанагдаһан бугын яһа шүрбэһэнэй шүлэ эдихэ гэжэ, ханын хаяада байһан шэрэм тогоо нээн, худхана.

Үдхэржэ, эдеэшэг болоһон шүлэн сооһоо яһа гарган, мэнгээрһыень жажална, сэмгыень, шэмэ шүүһыень амтатайрхан шомшорон байжа хүхэнэ, шүлөө эдинэ.

Хатаһан мангир һамарагдаад, шүлэн бүришье амта шэмэтэй болоһон хэбэртэй…

Ханын саагуур гэнтэ торшогоноон дуулдаад, үүдэнэй хушалта сэлигдэн, наранай элшэ һаргама туяаран, гурбан жаахан хүбүүд орожо ерэнэ.

Анда нүхэд Һаажа, Багла, Батайн дүүнэр гэжэ тэдэнэрые Хэсэ танин, энеэдэһэ алдана.

Шанга наран,  һалхин доро һааритаһан,  хүри улаан болоһон хасарнуудтай, эндэ тэндээ хахарһан, һарьмай үмдэ самсатай, гүжэгэр гэгшын баатарханууд ерээд, шэрд-шэрд нюһаа таталдан байна.

Жаахан Галзуу һааритай хүрин хургаяа хамартаа эзэлүүдгүй шэхэнэ, уухилха гээшэнь.

Түмэр, Һаажын дүү хүбүүн, Хэсэ тээшэ бэлтысэ харан, гайхаһан, маргаһан янзатай, унжыһан нюһаяа һороно: шэрд, ширд, халзархай годоһон гуталтай хүлөөрөө нүгөөдэ хүлөө дайран үрэнэ.

Батын дүү, мушхуу Соохор гүүлэдэг хүбүүн гартаа гүрэмэл ташуур баринхай.

Энэ жэл агнуурида гаража, гүрөөһэ түрүүшынхеэ оножо асарһан, үетэн нүхэд сооһоо бэеэр үндэр, гансал сула шүрбэһэн бэетэй, шуран шамбай хүбүүн.

— Унтаа Борые асараабди, -гээд, Соохор хүмэдхөө буулган Хэсые ажаглана.

— Юундэ Унтаа Борые?! Ондоо моридым асархаа яагаат?

— Бэеынш шангархада ондоо мориндо һуулгахабди гэжэ аха хэлээ.

— Булгании хараагта?

— Хараа…Зэрлиг адуунтаяа… Манайхид Хэрмэтын дабаан гараа, бидэ мүнөө тиишэ ошохомнай.

Хэсэ эрьелдээд, холтоһон амһарта нээжэ, альгаар дүүрэн хурһа гарган, хүүгэдтэ хубаана.

— Уи, танай хурһан манайхаһаа гашуун лэ, — гэжэ, Галзуу, нюдөө ониго-ониго гүүлэн байжа хурһа ташагаганаса хазан, жажалан, хүхэн, шомшорон байжа эдинэ, ехэл амтатайрхана хэбэртэй.

Хүүгэд Хэсэдэ гуталаа углахыень, самса дээрээ богони хормойтой һарьмай дэгэл умдэхыень туһалаад, хоёр тээһээнь зогсон тулгууринууд боложо, газаашаа гарахыень туһална.

Унтаа Боро

Хэсын сэргэдэ хүбүүдэй гурбан морид, хажуудань Унтаа Боро гэжэ номгон морин уяатайнууд.

Унтаа Боро һунжагар уралнуудаа жүлжылгэн һажашанхай. Ондоо моридой байжа ядан собхоролдон байхадань, тэрэ  атадш гэнэгүй, гансал шэхэнүүдээ хүдэлгэн, шууяанһаа залхуурһан янзатай һанаа алдана.

Хэсэ амиды голтой болон, үндыжэ байха боложо байха үедөө нүхэд хүбүүдтээ мори асарагты гэжэ захираа һэн, теэд, Булган мориниинь уни хада өөрынгөө зэрлиг адуунтай ниилэнхэй, холо талаар бэлшэжэ ошонхой байгаа. Ондоо унадаг моридынь баһал адуун соо бэлшэжэ таранхай, тиимэһээ хүл дээрээ һайн гаратараа номгон мори унажа, бэеэ шангаруула гэжэ нүхэдынь хэлээд, хүгшэржэ залхууршаһан, номгоной номгон мориие татажа асараа һэн. Буура байбайнгаа ой тайгаар агнахаяа гарахадань, тэрээндээ хэлэнгүй, нюсаар, мориндо һундалан унаад ябуулажа эхилээ.

Эгээн түрүүн мориео һундалха гэжэ аһалдаад, толгойгоо эрьен мэдээ алдахадань хажуудань байһан нүхэдынь тодон барижа харалсаа һэн. Тии тииһээр морин дээрээ тогтохотой болоторнь арбаад хоног үнгэрөө…

Гурбан хубүүд Хэсэдэ морёо һундалхыень туһална. Мориной дэлһэнһээ бажуулдаад, хүбүүдтэ түлхюулэн, Хэсэ мориной нюрганда аһан һундалжа, хүзүүн дээгүүрнь гонзойн хэбтэшэнэ.

Тулгуурыень гэрэйнь сэргын хажууда орхёод, Түмэр Унтаа Боро морииень хажуу тээһээнь морииень альгаараа сохин ябуулна: һэш-һэш-һэш.

— Дахаад ерээрэй, — гээд, мушхуу Соохор мориндоо һүрэжэ, гүйлгэшэнэ. Түмэр, Галзуу хоёр баһал яаралтай моридоо һундалан, һэшхэрэлдэн , гииганалдан хойноһоонь гүйлгэнэд.

Хэсын морин шогшохо һанаатай угзага-угзага дондорон гүйд гээд, аалидана уухилан. Хэсын нюдэн харанхалаад, унан алдана.

Ахир һула амидархагуй… Ахир һула амидархагуй… Арбан хургаараа мориной дэлһэнһээ бажуулдана, тонгойн, мориной хүзүүн дээгүүрнь хэбтэн, жолоогоо һуладхана.

Бу унта, унтаари Боро бү унта…

Номгон мориие һононууд гүнгинэлдэн дайлана, теэд Унтаа Боро атадш гэнэгүй. Толгойгоороо зантага-зантага гэн, һүүлээ шабхадана. Дабаанай бооридо дүтэлхэдэнь зумбараанай нүхэнүүд олошоржо, морин бүрил аалидаһан мэтэ.

Эндэ тэндэһээнь зумбараануудай эшхэрэлдэн, шомшороон, дээгүүрнь жэргэһэн жэргэмэлэй жэрьеэн, сохо таршаагай таршаганан собхоролдоон. Арбаад зумбараанууд нүхэнэйгөө хажууда сугларан, гүйхэ аргагүй аалин галгижа ябаһан моритой хүниие харан, хис-хяс энеэлдэһэн мэтэ.

Ядуу, ядуу, һүргүй, хүсэгүй….

Дабаанай саанаһаа гурбан хубууд һөөргөө гүйлгэжэ ерэнэд, Соохор морео собхоруулан арай гэжэ тогтоогоод:

Би адуу тогтоолсохоо ошохомни, шамайе Түмэр, Галзуу хоёр хараха!- гээд, морёо шабхадан, гүйлгэн далда ороно

Үргэлжэл һүүлдэ.

Баира Бальбурова

Зураг Даши Намдаковай.

Уран хүн

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Поделиться:

Автор:

comments powered by HyperComments