17 ноября 2018, 11:35

Заяабари.

Үдын наранай урда  хада гараха гэжэ,  ан амитадай  мүр дахан яаража, Буура баабай морео ташуурдан шогшуулна. Дабаанай эгсэ болоходонь модон соо мориёо  орхёод, дээшээ ябагална.

Хадын оройдо шобхойһон орьёл хабсагай боро-улаан, шара хагаар хушаатай. Тэрэнэй орой гараад, мүргэлэй  газар  шэлэбэлнь хэды һайн байгааб! Хабсагай  шулуун ехэ эгсэ, оройнь гарахань  хүшэр ха. Теэд шулуунай нүхэ, хонхор, ёдогорһоо барилсан, аргаахан мүлхижэ туршахаар  бэзэ.

Хабсагайн оройдо арбагар томо эбэртэй архар ямаан бии болоод, Бура тээшэ толгойгоо гунхылгана. Бурын гар эзэлүүдгүй мүр тээшээ һарбагад гэн,  номо һаадагаа шүүрэнэ. Шулуунуудай тоншорхонь  дуулдаад, архар  үгы болошоно.

Агнахаа ерээ бэшэ аад, юундэ дэмы сүсэгэнөөб! Үбгэн өөртөө сухалдан,  номо һаадагаа хуша модоной мүшэртэ үлгэжэ, гүрэмэл ташуураа бэһэдээ уяад, орьёл  өөдөө абирана.

Хабсагайн орой арай гэжэ гарахадань һалхин   галзууржа, Бура баабайн нюдэ руу саһа шэдэрээд, хүдэһэн дэгэлэйнь хормойе хүлхэлзүүлэн  угзара  татан,  доошонь  шэдэжэ хаяхаар аашалшана. Яаха аргагүйдэхэдөө, Бура нюрган дээрээ хэбтэһээр,   орьёлой нүгөө талаар  үтэр  доошоо  һолжорно,  хайноһоонь бага жэжэ шулуунууд  шарьян унана.

Тас-няс гэн, мүшэрнүүдэй хухарха  дуулдаад, зэрлиг ямаанууд шулуунһаа шулуун дээрэ собхорон  гүйлдэшэнэд,   хабсагайда бажуулдаһан  абар табар нарһадай саанаһаа һүрэг шубууд  пүршэгэнэн ниидэшэнэ. Бура үбгэн һолжорһоор буужа, хабсагай шулуунай эбэртэ, һалхинһаа халха,  хонхоршог газарта тогтожо,  амяа дарана.

Тэрэ хурса нюдэтэй, үндэр аад бүхэтэр нюргатай, барьягар гартай, эндэ тэндээ угзарһан хуушан  дэгэлтэй.  Үбдэг хүрэтэрөө ута, гүрөөһэнэй годоһон гуталтай. Хурьганай халзагай буржаахай арһаар оёгдоһон үмдэниинь гуя, сами дээгүүрээ бухын арһаар шэдэрүүлжэ бүхэлэгдэһэн, һолжорон унахадань хахараагүй, ээлтээ ха.

Байз, хаана, ямар тааруу газарта галаа носоохоб? Ямар газарта тшшджн табяад, тэнгэридээ,  оршон тойрондоо мүргэжэ, алтай хангай дайдаяа хүндэлхэб гэжэ, тэрэ  иишэ тиишээ хараашална.

Тэнгэриие  соо хадхахам гэжэ байһаар няжа хухалагдаһан  жадын эри мэтэ  годигор  хабсагай дээрэнь жэхымэ харлана.    Дайдын эзэд  һалхинда сохюулһан хүйтэн сэбдэг  шулуунай оройдо  тогтохо юм аал!   Юундэ сагаа эдижэ, заабол оройдонь гарахам гээд, тиишээ аһаба гээшэб! Тэнгэриин   эзэд халуун  голтой хүнүүдтэл адли,  һалхинһаа халха, налгай наруулиг  газарта игаажа  һууха дуратай юм  бэшэ аал? Үнэхөөр, һалхин намданхай,  оршон тойроод аалидажа, мүргэлдэ  юуншье һаата хэхэгүй хэбэртэй.

Үбгэн арһан туламаа нээжэ, түйсэтэй ааруул, һү, зөөхэй, туулмаг соохи будаа талхаяа, хатаамалаа шалгана.

Мүргэхэ газараа  һайнаар бэлдэхэ хэрэгтэй. Үбгэн хүл дорохи саһаа дэбһэжэ, жэгдэрүүлнэ. Хабтагар шулууунуудые түүжэ, дээрэ дээрэһээнь обоолжо захална. Шулуун дээрэ шулуу табижа, эри хаяануудынь жэгдээр  тааруулжа, бэһэдээ хүрэтэр үндэрөөр, тэнгэри , дайдаяа тайлгаха, хүндэлхэ  шулуун хүһөө бодхооно.

-Зүб хэнэ гүб, али буруу хэнэ гүб? –гэжэ һанаашархан, үбгэн шулуунуудые тойрон ябаад шалгана.  Эсээд, уухилһаар,  шулуу түшэн газарта һууна,  тиин байтараа  эзэлүүдгүй  дурд гэнэ.

Наранда ялас гэн,  һэлмын эри толгой дээгүүрнь шэрд гэжэ хирсаганаад, улаан манан гашуун утаагаар нюдыень хордохооно. “Хүбүүмни, һэри даа” –гэжэ эхынгээ абяа дуулаад,, Бура залд гээд, һэришэнэ.

Бээрэһэнээ мэдэрнэ.  Мүльһэн гар зүрхыень бажуужа байһан мэтэ досооһоонь  хүйтэ даалгана.  Дэлхэйдэ  гэнтэ  ори ганса үлэһэн мэтэ,  һэжэггүй зэбүүн мэдэрэл досоонь  түрэнэ. Юун гэжэ  энэ хүйтэндэ унтахаа һанаба гээшэб! Үтэлжэ, солоохойнь соорошоо аал?!

Үбгэн  хүл дээрээ үндын, хэтэ сахюураа эбэрһээ  гаргана. Туулмаг сооһоо хүбэндэл адли үмхирһэн  хатанхай модоной мөөг гаргаад, тэрэнээ хабтагар  үйһэн дээрэ адхаад, хэтэ сахюраа сохин  хабируулжа, ошо гаргана.  Үлеэхэдэнь  тэрэнь ууяажа, утаан гараад, гал носоно. Галаа  обоолһон шулуун дээрэ түргэн абаашаад, тулам сооһоо баглаа арса гарган,  галай ошондо сасахадань,  хэншүү һайхан үнэр тарашана.  Номо һаадагаа, амһартатай эдеэгээ, бултыень галай уняагаар арюудхана.

Заа, иигээд һанаһандаа хүрэжэ , бүриһэнээ бүтээхэ саг ерээ…

-Хэсүү сагта оршон дайдадаа, тэнгэридээ мүргөөрэй, хүбүүмни. Эгээн түрүүн һайхан үгэнүүдээр магтаарай, үреэлхын ехээр үреэгээрээ, һүүлээрнь өөртөө абарал эреэрээ, һүүлээрнь… —  гээд, хэлэжэ байһан эхынь абяан дуулдана.

Үбгэн түйсэтэй сагааяа түүдэгэй уняада арюудхана. Түүдэгөө тойрон,  галдаа  сагаа эдеэгээ үргэжэ эхилнэ.

-Заяабари ехэ заяабари,  хүб хүхэ тэнгэри, огторгойдом хушалта болон,  хэтын хэтэдэ мүнхэ бэлэйш, хэтын хэтэдэ һайхан бэлэйш, оршон тойроо  байгаалим, ороходомни оромни болоо бэлэйш, түрэхэдэмни тулга болоо бэлэйш,   орьёл үндэр  хадануудни, хайр шулуун хабсагайнуудни,  үлгэн ехэ дайдамни,  сарюун уһан булагуудни…

Түрүүшээр маргаһан Бура үбгэн хэлэхэ дуулаха бүреэ түргэдэнэ.  Һанаандань һанагдаа үзэгдөөгүй үгэнүүд орон, саанаһаа түлхюулһэн мэтээр гаражал, дурдагдажал байна. Эсэгэ тэнгэреэ, эхэ дайдаяа магтан түүрээн, һанаһанаа хэлэнэ, олон жэлнүүд соо хабһанайнгаа доро хабшаад ябаһан юумэеэ бултыень хэлэн, дуулан байжа,  абаралта туһа гүйна.

Хайрата ори ганса Хэсэ ашадаа агууехэ хүсэнһөө хайрын ехэ хайра эрин, гэмгүй эдир хүбүүн тухайгаа  хөөрэжэ эхилнэ.

Хүбүү бэриингээ хада гэртээ сагһаа урид ябашахадань гурбатайхан монсогор хүбүүнтэеэ Бура үлөө һэн. Тэрэнээ энхэрэн эбэртэлээд ябаһаар, гурбатайдань мориндо  һуулгаа. Табатайдаа тэрэнь мори урилдажа эхилээ. Найман наһандаа даагадые  һорижо захалаа, юһэн наһанда хүлэгэй гүйдэл соо гүрөөһэнэй нюдэ оножо, унаһан годлиёо гээнгүй ябадаг болоо, арбатайдаа агнуурида түрүүшын буга оножо асараа, арбан хоёртойдоо нүхэдөөрөөн хамта хэдэн үдэрөөр ой тайгаар  агнуурида гаража тэнэдэг, холын талаар  харайлдан зайдаг болоо-Бура нэгэтэшье  һанаагаа зобоогүй.

Харин тэрэ шорото  үдэр Хэсэ зэрлиг мори намнаад, бугуулида оруулан туужа асараа һэн. Собхоржо, хөөһэ бууража, сагаа эреэн нюдөөрөө хилайжа, хиирэжэ турьяжа байһан  мори хараад, Бура  дураа гутан, энэ бузарые таби сашаань, гэжэ зандаа. Теэд  хүбүүн урдаһаань энеэжэ, һалхин шэнги хурдан моритой болобоб гэжэ ямар ехээр  һаахараа һэм! Тэнгэри дооохонуур  ниидэдэг үльгэрэй хурдан  моритой болооб гэжэ, ямар ехээр хүхеэб! Булган гэжэ үшөө нэрлээ! Булган бэшэ, тэрэнь шолмос байгаал!

Тэрэнээ һундалаад ямар хиитэйгээр собхоруулан харайлгааб! Зэрлиг хадаа зэрлиг, алтай хангайн алтарма дайдаар тэгүүлдэг  үльгэр домогой далита  хүлэг мэтэ хурдан!     Хазаарта татуулаагүй, эмээлдэ даруулаагүй   амитан хэды  хүсэтэй байгааб!  Тэрэниие гартаа оруулха гэжэ яажа ашань оролдоо гээшэб!  Хэдэн үдэр һорижо, унан,  бодон, үсэд гэгшээр, шалза мэтээр дээрэнь аһалдаад лэ, номгоруулжа байтарнь,  ехэ  аюул болоод, Бурын һара наран хаагдашоо һэн .

Тиихэдэ Бура наранай урдаһаа һарабшалан, харайлгажа ябаһан хүбүүгээ хаража зогсоо һэн.

Зэрлиг мориндоо тиихэдэ одошье эмээл табижа һууһан хүбүүнэйнь  омог гээшэнь!  Жороолуулаад, мориёо,  айл дүтэлэн  байтарнь, урдаһаань гэнтэ нохойнууд  хусан гүйлдөөд,  морин  сошожо, хажуу тээшээ халба һүрэжэ, хүбүүень унагаагаа. Унабалш унаа, теэд, ямар зай боложо, хүбүүн хүлөөрөө  дүрөөдэ шагтагалдаад, бодожо үрдингүйб! Хиирэһэн мориндо хэды ехээр  шэрүүлэээб?!  Нүхэдынь бултадаа моридоо һундалан намнажа, шэбэртэ ой руу туужа,  тэрэ зэрлигыень тогтоогоо һэн.

Мориной таха табгайда  эльгэ хабһаа сохюулһан, шуһа мяхан бэеэрээ газар сохижо гэмтэһэн  мэдэрэлгүй хүбүүень   һэеы шэрдэг соо орёогоод гэртэнь  асараа һэн .

Тэрэ сагһаа хойшо ашань хэбтэриин болоо.

Ямар арга хэгдээгүйб!

Ямар олон бөөнэрые асаржа,  хэнгэрэг сохюулан  мүргүүлээб!

Ада шүдхэр, боориин боохолдой, хаяа хадхуул дахабари, сабдагтай заяануудтай бултыень дурдан , үлдэхыень үлдэн, хүндэлхыень хүндэлэн, ямар ехээр мүргөө гээшэб!

Мууень зайлуулжа, һайень, һүнэһэ заябаринь дуудагдаа, хони малааршье  мүргэгдөө. Адаһа малай уураг тархи, түүхэй эльгэ эдюулжэ, шарууһанай халуун шуһа, гүүнэй һү,  тараг, айраг  уулгажа, бэеынь тамир шангадуулаа,  үдэр бүри булагай уһаар угаажа арюудхаа.

Эмтэй домтой ногооной, хасуури, хужа, нарһанай эшэ бусалган, шүүһыень уулгажа, амидыруулха гэжэ оролдоо.

Хонёор жэн хэжэ, буга һогооной шуһата   эбэрэй эмээр ашаяа аргалжа,  тэнхээри оруулаа, эдеэлхэтэй болгоо.    Теэд, тэрэнь амидырхы амидыраашье һаа,  хүл дээрээ  ябаха аргагүй,  хэбтэриин,  хүдэһэн хүнжэл соо бөөһэнэй  эдеэн боложо хосоржо  байнал!

Байн байһаар һаар хажуугаарнь хон жэн болошоно.  Галшье нижаганахаа болёод, аниргүйхэн  уняартана,  һалхиншье  хужа нарһадай  һалаа соо шагтагалдан һажашоо юм гү, али, тэнгири, байгаалиин  эзэд, сахюусад хажуудань һуужа, хүндэдэнь  хүртэлсэжэ,  сагаа эдеэеынь амтархажа, дурдан дуулаһан Бурын түүхые шагнаа юм гү,   хайрлаа  юм гү, тойроод ехэ аалин намдуу болошонхой.

Ори ганса ашаяа дурдан, Бура дайда тэнгэриин эзэдһээ аршал хайра  гуйн, тамир һайтай болгожо,  хүл дээрэнь бодхоохынь гуйна. Хүбүүгээ һанан,  һанан,  зүрхөө шэмшэрүүлнэ.

Юунэй түлөө намайе тэнгэри  иигэжэ хэһээнэб, энэ мэнэ үхэшөө һаам үхибүүмни яахаб, амидыгаар үжэжэ үхэхэнь гү, гэжэ  һанаагаа ехэ зобоон, Бура үргэһэ нойргүй болошоо һэн.

Ойндонь үни заяанай юумэнүүд орожо,сэдьхэлыень  тамалжа захалаа.

Һэеы гэр соогоо эхынгээ  хүхэ хүхэжэ байһан өөрыгөө  хараа.  Эхэнь энеэн байжа, гэрэй хойморто һууһан хүндэ  юушьеб хөөрэнэ . Тэрэ хүн галай уняанай  саанаһаа һайн харагданагүй.  Лаб лэ хирбэгэр һахалтай. Тэрэ һахалта хажуужань ерээд,  нюур, гэдэһэ, самиень  таалажа, унхидажа гэжэгэнүүлхэдэнь эгшэтэрээ  энеэхэ.

Гэнтэл тэрэ жаргалынь  хосоршоо.  Гэнтэл жада һэлмэнүүдэй  сабшалдаан, хашхараан, бархираан дуулдаад,  Бура эрхы хургаа хүхэн, арай  гэжэ хүл дээрээ зогсоһоноо хараа.

Тэргын мөөрэй  хажууда жаахан хүбүүдые зогсоогоод, залуу сэрэгшэн һэлмэеэ һэнжэгэнүүлэн наадана.

Тэргын мөөрһөө дээшэ томохон хүбүүдэй толгойнууд монсогонолдон унажал байха юм.

Улаан шуһанай  сэсэрхэ гээшэнь.

Сэрэгшэн Бурые энгэрһээнь татажа, мөөрэй хажууда табяад, хярд гүүлэн толгой дээгүүрнь һэлмээрээ ябуулна, ташаганаса энеэһээр,   мэдэрэлгүй хэбтэһэн эхэ тээшэнь үдьхэлжэрхинэ.

Тии тииһээр  забдууригүй мориной табараан дуулдадаг болоо.

Хүдэһэн дэгэл соо эхынгээ  халуун гэдэһэндэ няалданхай,  агта хүлэг дээрэ ниидэжэ ябаһан зүүдэн ходо ерээд, зай забда үзүүлхээ болёо.  Хажуугаарынь моридой турьяан, үхибүүдэй бархираан, ооголоон дуулдаха,  түүдэгэй  утаанай, хүдэһэн дэгэлэй, хүлһэнэй гашуун үнэр гутаха.  Нэгэтэ хада  гараад, хабтагар шулуунуудые суглуулжа,  шулуун хүһөө бодхоожо,  дээрэнь  гал аһаажа, гүүнэйгээ һү дээшэнь үргэжэ  байһан эхэнь харагдашоо.  Энеэбхилэн, сагааяа галдаа сасан,  огторгой өөдэ  харан  мүргэжэ байгаа һэн. Түүдэг тойроод хэдэн һамгад,  үхибүүд, тээ саанань,   хадын бооридо моридай нюрган дээгүүрнь ууралтаһан сэнхир уняа…

 

Иимэ зүнтэй зүүдэнүүдые харахадаа Бура зүүдэн бэшэ, үнэхөөр болоһон юумэн эрьенэ гэжэ ойлгоо һэн. Дайсадһаа тэрьедээд, амиды үлэһэн хэдэн һамгад тиигэжэ, тэнгэри дайдадаа мүргэжэ, абарал эрижэ байгаал.

Бура тиихэдэ сошоо һэн. Хаанаһаа,  хэнһээ тэрьедэжэ, хохидожо ябаа  гээшэб гэжэ,  үхибүүд,  һамгадые тэрэ ехэ хайрлаа һэн.   “Хэсүү сагта  эсэгэ тэнгэридээ, эхэ дайдадаа мүргөөрэй, хүбүүмни”-гэжэ эхынь үгэнүүд шэхэндэнь сосностоо һэн.

Тэрэ зүнтэй зүүдэнүүдэй  һүүлээр Бура юу хэхэ,  яахаяа ойлгожо, хэндэшье хэлэнгүй,  айлайнгаа баруун хойно оршоһон хада махажа гараа ха юм.  Шулуун хүһөө обооруулжа,   тэнгэри-дайдаяа  арга соого хүндэлөөд, ашынгаа хүл дээрэ бодохын түлөө мүргэхын ехээр мүргөө ха юм.

Мүргэлэй һүүлээр Бура  эсэһэнээ  мэдэрнэ, теэд досоонь уни бусалжа байһан мэтэ халуу урьяна, сэдьхэлдэнь тэнигэр, сэлмэг болоно.

Амһартаа суглуулаад, дүрбэн тээшээ хаража доро дохёод,  Бура хадаһаа доошоо буун , хадын бооридо орхиһон мориндоо хүрэнэ.

Туламаа эмээлэйнгээ  хойгуур хүндэлэн хаяжа уяад, ан гүрөөһэнэй , адуу малай ябадаг мүр дахан,  айл тээшээ шогшуулна.

Айлдаа буухадань боро хараан боложо байба. Гани Бүхын айл гэжэ  нэгэ гарбалатанай һалаа тэрэ жэлдэ  Нарһата хадын эбэртэ сугтаа үбэлжөөндэ тогтоо һэн. Бэлшээридэ тараһан  тэмээд мэтэ  һэеы гэрнүүдынь эндэ тэндэ сүлөө таранхай. Айл хотондонь нохойнуудшье хусанагүй. Бүхы хүндыгөөр сууряа татан энеэлдэн наададаг үхибүүдшье гэр гэртээ хорожо, газаашаа табигданагүй ха.  Аниргүй болошоһон айл ехэ һонёор, сэбдэг хүйтэнөөр харагдана.

Агууехэ галша Гани Бүхэ зэгэтэ абын агнуурида гараад,бодон гахайн һоёодо дайруулжа ехээр шархатаа һэн. Шархань яра шара болон эдеэрлээд, Гани Бүхэ ехэ үбшэн, хэбтэриин болошонхой. Элдэб арга хүүлэжэ, адаһа морёор тайлга мүргэл хүүлээ. Теэд һайн болохогүйдөө тэрэ ехээр уурлаад байна гэлсээ һэн.

Бурын  турдаа (гэртээ) дүтэлхэдэ, бүүр түүр хөөрэлдөөн дуулдана. Хэсын нүхэд хүбүүд  ерээд,  галынь түлэжэ, газааһаа мүльһэ оруулаад тогоондонь мяха хээд,  шанажа байна ёһотой…

Турдаа ороходонь Хэсэ ашань зүүн ханын танхинай хажууда, тэбшэ табагуудые хонгируулжа зогсоно. Тогооной архиин амһартын хабхаг хаажа байна хэбэртэй. Тогоонойхиие нюсаар туршажа байһан золигууд гү?  Таһа шабхадуулхат  намда!

Байз!

Энэ юун боложо байнаб?!

Хэсэнь дээрэһээ унжыһан ооһорто һанжалдан, арай гэжэ һалганан, нэгэ хүл дээрээ зогсоно. Хүл дээрээ! Ашань хүл дээрээл! Хэбтэриин хүбүүн хүл дээрэ бодошоод байнал!

Бура уһа балгаһа мэтээр байра дээрэ байшаба, хажуугаарнь, гонзогод гэн, аягүйрхэһэн хэбэртэй  дархашан Балтын Һаажа хүбүүн, монсогор Багла хоёр гараад  ябашаба.

— Хэсэ, хубаа, — гээд, Бура бөөглэршэһэн хоолойгоор ашаяа дуудаба – бодоогши?

— Бодооб, баабай . Хаанаһаа ерээбта?

Араг яһа мэтэ туранхай бэе дээрээ шонын даха хэдэрһэн хүбүүн  модон таяг туланхай һалганана, ехэ һула хэбэртэй, гэбэшье хүл дээрээ, өөрынгөө хүл дээрэ!

— Ойһоо  ерэбэб, — гэжэ харюусаад, Бура ашадаа дүтэлжэ, духаараа духадань няалдаад,   газаашаа түргэн гарашаба.

Нюураараа саһатай газар малтан,  үбдэг дээрээ унашаба.

Һайн даа,оршон дайдамни!

Һайн даа, эсэгэ тэнгэримни!   Бура үбгэн торьдиһогүй уһа гоожуулшаһан нюдөө   нюдаргаараа нюхан, адха саһаар нюураа аршан үрэшэбэ.

Дээрэнь огторгой  одо мүшэдөө носооно, тэдэнь бултадаа шууяжа доошоо унаад, ёохорлошохоо байһа мэтээр ялаганалдана.  Хусын эбэр мэтэ годииһон  һара гэлынэ. Һайн даа…

— Баабай, Гани Бүхэдэ Харлуу бөө  ерээ.., — гээд үүдэнэй хушалтын забһараар Хэсын дуугархань дуулдана.

— Харлуу?! – гэжэ хашхараад, собхорон бодоһон Бурын зүрхэн түшэгэнэбэ.

Гэртээ гүйжэ ороод, сошоһон ашадаа хашхарна:

-Яагаад Харлуу гэжэ мэдээбши?!

— Һажа, Багла хоёр тиигэжэ хэлэ.  Харлуу бөө Гани Бүхые аргалхаа ерээ гэжэ хэлээ…

Харлуу бөө…

Харлуу хара бөө тухай суу үнинэй гаранхай. Тэрээн тухай мэдээ, дуулаагүй хүн үгы!

Һүнэһэ эдеэшэн, һүнэһэ урьхадаа оруулаашан, һүнэһэ андалдуулан үхэжэ байгаашые  амидыруулдаг,  гэжэ байжа бүхы тала тайгаар  суурхаһан Харлуу бөөе ямар уялгатай ерээб гэжэ Бура гансата таана.

Бура үбгэн ханын хойморто үлгөөтэй урданай хэһэнэг уудалжа, урдын уни сагай бухайр һур ном ном гарган, ашадаа барюулна.

-Бү унта! Дээшээ, тооно руу хараад бай! Тэрээгүүр юумэнэй шагаабалнь тэрэ дороо харба, юуншье байбалнь, хайрагүй харбажа тогтоо!

Бура үбгэн хүбүүнэйнгээ харюу хүлеэнгүй, дэгэлээ мүр дээрээ хаяад, газаашаа гараба. Нюдэ тэһэлмэ харанхы газаань буунхай. Огторгойн мүшэд үүлэнэй саана хоргодонхой,   газаагуур хэншьегүй,  хооһон. Гэбэшье, айлай хүнүүд унтанагүй гэжэ мэдэхэээр. Харанхы руу соробхилһон һулахан элшэнүүд гэрнүүдэй тооно  дээгүүр харагдана.

Тээ дээгүүр, хадын хормойдо байдаг Гани Бүхын гэр тээшэ үбгэн ошобо.   Гани Бүхын гэрэй дэргэдэ дүтэлөөд, ханадань шалза мэтээр бэеэ няан, абяагүй зогсошоно.

Бүдүүн хоолойтой эрэшүүлэй бүүр-түүр хөөрэлдэхэ дуулдана.  Гани Бүхын бүдэхи аад, һалганажа, уухилан, арай гэжэ  дуугархань дуулдана.

Сад-няд гэжэ тэнгэриин дуун шэнги лүжэгэнэһэн хоолой Харлуу бөөгэй ха  гэжэ Бура  таамаглана.

Хэнэй һүнэһэ буляагаад,  андалдан,  үтэлһэн Гани Бүхые амидыруулхань гээшэб гэжэ асуудал Бурын сэдьхэл  тамалаад,  үбэлэй хагсуу һалхинда даарахаашье болишоод тэрэ зогсоо һон.

Маряажа байһан  шэлүүһэн мэтэ шэмээгүй, гансал шэхэн болошонхой.

Юун тухай эдэ хоёр юу  хэлсэнэб?!

Шамбай бэрхэ залуушуулай нэрэнүүд зэдэлнэ, хэн таарахаб гэжэ хэлсэнэ ха.

Дүү, зээли,  абга, аха,  нагаса, зээ, үүри, анда, түрэл, түрэл, ехэнхинь Гани Бүхын түрэл гарбалнууд.

Гарбалнуудаа эдихэ-дайрахагүйб, гэнэ ха…

Тиигэжэ байтараа “Хэсэ” гэжэ өөрынгөө үриин  нэрэ дуулаад, Бура обогод гэн сошобо.

Хари һанаад лэ байгаа һэн!

-Аймаштай хүсэтэй хүбүүн. Мориндо шэрүүлээдш үхөөгүй,  шанга, хүл дээрээ бодоо. Залуу, юунһээшье айхагүй Хэсын һүһэнэн намда таараха, залуудаа би тимэл байгааб. Саанань үһээрхэхэ хүн үгы, тэрэ  ядуу  үбгэ эсэгэнь үглөө мүнөө тангайрха… –гэжэ байжа,  Гани Бүхын инсаглан аахилан  хэлэхэнь дуулдаба .

Бурын амин хөөрөөд, урьхада ороһон арьяатан мэтэ уухилшаба.

Хүбүүень, ори гансахан аша хүбүүнэйнь һүһэһэ буляагаад, үтэлһэн Гани Бүхын орондо үгтэхэ тухай хэлсээн боложо байба! Саанань аршалха үһөөрхэхэ хүнгүй, һүнэһыень эдихэдэ, хулуухада  бэлэн гэжэ хэлсэжэ байба!

Бурын уур сухал хурэжэ, барьягар нюдаргануудынь эзэлүүдгүй бажуулдаба.

Хэзээдэшье, хэзээдэшье шамда хубүүгээ эдюулхэгүйб! Хэзээдэшье шамда хүсэгдэхэгүйб!

Бузар хулгайшан Гани Бүхэ!  Ошохо сагай ерэхэдэ оноо оложо ошохогүй, үхэхэ сагай ерэхэдэ үтэлһэнөө мэдэхэгүй,  үжэһэн бэеэ амидыруулан, Бурын ори гансахан  аша хүбүүнэй һүнэһэ буляажа, амин голоо һэргээхэнь гү?!

Бура мэдэрэлгүй  турдаа(гэртээ) гүйжэ ерээд, уняартаһан галаа һэргээжэ, үндэһэтэй түгсүүл  газааһаа асаржа, галай  урдуур шэдэнэ.  Арһан хэһэнэгээ  үшөө дахин тайлажа, бүхы олон годлинуудые гаргана.

Зэн шэнхинүүртэй үдэтэй годли, гурбалжан шүбгэтэй годли, яһан зорхотой годли, түмэр шүбгэ зэбэтэй годли,  һэбэрэ годли, бахарган годли, гээд элдэб годлинуудые  гаргажа бэлдээд,  номо һаадагай хажууда табина.

Эдэ годлинуудай зариманиинь ехэ  хуушан, агнуурида хэрэглэгдэхээ болиһоншье һаа хадагалаатай байгаа. Ханада үлгөөтэй һухай улаан ташуур абажа,  хүбүүнэй гарта барюулна.

-Галаа унтаргаагүй носоогоод бай, тооноооршни юумэнэй аһаа, шагаагаа бол, хайрагүй харба! — гэжэ, бултыень ойлгоод абяагүй болошоһон хүбүүндээ хэлэнэ.

Бура бэһэдээ тэбхэр гүрлөө минаагаа уяад, танхан дээрээһээ түйсэтэй тогооной архи абаад,  арһан туулмаг  соо хадалгаатай тарбагай һүхэеэ баряад, газаашаа гарашана.

Һөөгэй урда дууража байһан мориёо һундалаад, ой тээшэ харайлгана. Ойн захада ерэһээр лэ, моринһоо буужа, асарһан тоогооной архи дуһаажа, хэдэн адха орооһо урагша хойшоо үргэнэ.

–Жаргалдаа дашуураад   ерээ бэшэб, ядахадаа ерээб, хүлисэл гунаб! — гээд, хүнэй шэнээн үндэртэй нарһанда дүтэлнэ.

-Миин ургаһан нарһан  бэшэш, Харлуу  хара бөө болоорой, миин ургаһан модон бэшэш, Харлуу хара бөө болоорой, —  гээд,  тэбхэр гүрлөө минаагараа эшэ намааень таһара ташуурдан, тарбагай һүхөөрөө модоной доогуурнь сохин отолжорхино.

– Нарһа отолоогүйб,  Харуул хара бөөе  отолооб, хүнии хорлоогүйб, үри хүбүүнэй амин голые аршалааб -гээд, тэрэ нарһаяа  захаһань  арһан уяагаар ооһорлон уяаад, тур тээшээ харайлгажа ошоно.

Гэртээ ороод, гурбалжан хүхэтэй  эдеэнэй тогоо галһаа холо болгожо, түмэр томо тогоо гал дээрээ табижа, газааһаа саһа оруулаад, тогоон соогоо хайлуулна.

Алшуур тамхяа гаргаад, бээрэжэ модохирһон хургануудаараа  арай гэжэ уялтыень тайлаад, гурбан хургандаа тамхи хабшан, галдаа хаяба. Шэмхэ тамхи хамарайнгаа нүхэ руу шиихана.  Байд гээд, бүхы бэеэрээ һалганан, урагша  хойшоо пад-няд хүүюулэн, найтаана.

-Эдихэгүйш хүбүүем,  алахагүйш ашыем, хүсэхэгүйш  Хэсыем!- гээд,  уур сухалдаа  диилдэжэ хёорсойшоһон нюдэтэй  Бура үбгэн тэрэ асарһан   нарһаа баряад,  үзүүрыень бусалжа эхилһэн тогоотой уһа руу шиихажархина.

Хэсэ ашань һурша номоо гартаа баринхай,  шүбгэтэ зэбэтэй годли хээд, татаад үзэнэ, һүүлээрнь бахарган зэбын гурбалжан эринүүдые хургаараа дайран , адаа хэбэртэй, шомшорон хургаа долёоно.

— Үһөөрхэжэ шадахагүй ядуу гээ гүш?! Үриеэ абаржа шадахагүй ахир  гээ гүш?! – гэжэ хашхараад, Бура  нарһанай үзүүрээр  тогоотой хара уһа нара буруу эрьюулжэ эхилнэ.

Бусалжа байһан уһан эрьюулгэ болон хөөрэлтэнэ. Бура халуудаад, нэмэрһэн хубсаһаа тайлажа хаяна. Барьягар гарнуудынь модондоо бажуулдан эрьюулжэл байна.

-Баабай, ямар томо болошообта? –гэжэ, Хэсын  гайхаһан хоолой дуулдана.

-Ябаашань ябаха тээшээ ябаг, ошоошонь ошохо тээшээ ошог! Залууда зай болохогүй, хүбүүндэм хүндэлэн хаяхагүй!  Хара уһанай бусалхада  Харлуугай толгой бусалуужан, нарһан модоной эрьелдэхэдэ, Харлуугай толгой эрьюужэн , – гэжэ,  Бура үбгэн тогтууригүй  шэбшэн, модоёо эрьелдүүлнэ.

— Ядуу гэжэ хүнии баһажа болохогүй, үлбэр гэжэ хүнии этэрэжэ болохогүй, үтэлөө гэжэ хүниие өөдэрхэжэ болохогүй, ганса гэжэ хүниие газаашалжа болохогүй! Зүрхэтэйн саана зүрхэтэн байха, хүсэтэйн саана хүсэтэн олдохо! Амидыда өөрын үри хайратай, уг залгаха үхибүүн хэрэгтэй! Алууршанһаа  абарал олдохо, эдимэрые  диилэхэ хүсэн олдохо! Зайе зайлуулха заяата  ехэ заяабари бии юм, түйе туйлахада тэнгэри ехэ эсэгэ бии, дайсании даралсаха  оршон дайда-үлгэнэхэ  бии! Амиды хүндэ   өөрын амин гол хэрэгтэй, Хэсэ хүбүүндэ өөрын һүнэһэн хэрэгтэй!

Хүл дээрээ тогтожо ядажа һалганаһан Хэсэ хүбүүн, хүлэржэ, үрзыжэ сүхэршэһэн Бура үбгэн хоёр үүр сайтар амин голоо абарнамди гэжэ, нойроо мартанхай нарһа модоороо тогоотой уһа эрьюулнэ.

Тэнгэриин хаяагай хүхэрэн сайжа байхада, Бура үбгэн арай гэжэ хубсалаад,  газаашаа гарана. Гани Бүхын гэрэй хажууһаа мори һундалһан хүн тээ саагуурнь  үнгэрөөд, үглөөнэй бүрэнхыдэ харлан, морин дээрээ мэдэрэлгүй һогтуу хүн мэтэ,  найга найгаһаар  ябаад, далда орошоно.

Бура тогоотой уһа газаашань гаргажа, далда орогшо Харлуугай хойноһоонь адхаад,  тэрэ нарһан модые таһа сабшажа,  этэрэн саашань  хаяад, гэртээ ороно.

-Баабай, Булган дахяад зэрлиг болохоо байна гэнэ, — гэжэ, ашань нойрмоглон дуугарба- Һаядаа бэдэрхээ ошохобди.Баруун хүтэлэй саагуур бэлшэнэ гэжэ Һажаа хэлэнэ.

-Хая,хая, тэрэ Булган гээшэеэ, ондоо хүлэгүүд олон бии!

-Баабай, Булган дээрэ һуугаад, һалхин шэнги тэнгэреэр ниидэнэб гэжэ зүүдэ үдэр бүри зүүдэлээб.  Мүнөөдэр лэ намайе гэрэйм хажууда асараад буулгаа. Бэдэрхээ ошохобди…

Унтаридаа ороһон ашань тэрэ дороо унташана…

Үргэлжэл һүүлдэ.

Баира Бальбурова

Уран хүн.

Зураг Даши Намдаковай.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Поделиться:

Автор:

comments powered by HyperComments