04 декабря 2018, 20:45

Басаа Валера. Инаглал. Зүжэг

 

Поэзиин маягаар бэшэгдэһэн дүрбэн хубитай зохёолһоо хэһэг

ЭНДЭ:

Костя – Константин Рокоссовский, Улаан Сэрэгэй хорооной залуу дарга;

Юля – Бармын басаган, Хяагтын багшанарай гимназиие мүнөө жэл дүүргэһэн.

                                    НЭГЭДЭХИ ХУБИИН ТҮГЭСХЭЛ

Хадамда гарахы зүбшөөлөө басагандаа үгэхэ ушартай болоһон хойноо (түрүүшээр хадаг табижа ерэхэдэнь тогтоожо абангүй бусаагаа һэмнай даа, тиихэдэнь басаган Костяһоо ондоо хэндэшье, хэзээдэшье хадамда гарахагүйгөө эрид шууд дуулгаа һэн) эсэгэ эхэ хоёр хайшан гээд эрэ хүниие шангаар гартаа баряад байхаб, ямараар өөрыгөө абаад ябахаб, ажабайдалаа хайшан гээд эхилхэб гэхэ мэтэ һургаалай үгэнүүдые удаа дараа захина, ойлгоһыень һурана.

Тиин нэгэдэхи хуби иигээд дүүрэнэ:

“… Юу Юля шагнахаб даа һураһыень, юу ойлгохоб даа хэлэһыень – толгойгоол басаган дохихоёо мэдэбэ, түргэхэн газаашаа гүйжэ гараба: «Жаргал ерэхэнь! Жаргал ерэхэнь! Һанаамни тэгшэрбэ, һанаһан юумэмни һайнаар дүүрэбэ! Эжымни намайгаа үршөөбэ!”.

Дали ургуулһандал басаган хиидэнэ, дурлаһан инагаа баярлуулхаяа яарана. “Би шинииб! Би шинииб!”…

 

ХОЁРДОХИ ХУБИҺАА ХЭҺЭГ

1923 он. Апрелиин 30. Хяагта. Гэрлэлгы баталдаг газарта Костя Юля хоёр гэршэлэгдэбэ. “Үбгэ, һамган” гэгдэбэ, хотын дансада бэшэгдэбэ.

 

Юлиин гэртэхин яахань һэм, юуншье гэхын аргагүй һэн. Түрын ёһолол хэхэ ушартай болобо, түрэл түхэмүүдээ уриба, Олоншье бэшэ, үсөөхэнии хэлэбэ. Юлиин талаһаа нүхэд басагадынь ерэбэ, худын талаһаа Владислав Полинатаяа һууба.

Хүргэн хүбүүнэйнь юун хүн байһаниинь мэдэгдэшэгүй, юрэдөө удамынь огто ойлгосогүй, тэрэ мүртөө даншье һонин – тэндэхи улаан сэрэгэй ноён. Тиимэһээ Бармынхи аалиханаар, тойрогоор дуулгангүй, суугүйхэнөөр түрэеэ үнгэргэхы һэдээ һэн сүмөөхэнөөр. Тиибэшье, мэдээжэ бэд даа, түрэ хадаа түрэл гүбэ даа: гармонистые уриба, дууша хүбүүд, басагадшье бууба, тэрэнэй хоёр тээ томоотойгоор һууба.

Аалихан түрэшье эхилбэ, айлшадтаа бэриеэ гаргажа харуулба. Анхан эхынь өөрынгөө түрэдэ үмдэһэн торгон сагаан платитай, толгойдоо һөөлжүүлэн хүбөөлүүлһэн, торгооор хээһэн тойробшотой, тэндэнь угалзатуулан сэсэгүүд оёотой – тиимэ юумэн Юля гаража ерэбэ.

Һамгаяа хараад, Костя тэбдээд абаба, һаргама хубсаһатай дангинаяа түрүүнхеэ үзэбэ. Тэдэ хоёрые зэргэлүүлээд, столдо һуулгаба.

Эсэгэ – үгэ дуугүй. Эсэшэ сусашагүй басагад лэ тэсэлгүй, “Гашуун! Гашуун” гээд лэ һаланагүй. Хуу юумэн өөрын гуримаар ябаба, хөөрсэг, хөөрүү түрынхид байтараа болобо.

Эхэнэрнүүд халажа эхилнэ, аягануудаа мүргэлдүүлнэ, өөһэдын хуримууды һанан нёлбоһоо дуһаана, аза жаргал залуу бүлэдэ хүсэнэ. Эшэд гэһэн бэрил доошоо харанхай, этигэжэ ядан гүнзэгы бодолдо абтанхай.

Бэридэ аягална, болор хундага барюулна. Юля барижа ядад гэнэ, юундэшьеб гарынь шэшэрэд гэнэ. Арайхан хүртэбэ архиһаа, алимай жэмэстэй хуушуурһаа амталаад, эдижэ шаданагүй, амтатай эдеэн хотодонь ороногүй, аабагар гарыньшье хүсэгүй. “Абарагша бурхамни, туһалыш, абарал хайрымни шагныш: би “энээнэй” болобо гээшэ гүб, бүхы наһаараа гээшээр гү? Одоо һүни юуниинь бологшо юм бэ, о… ох.., охо.., намайе тиихэ гү, тиихэдэнь яахабиб, тэсэхэ гү?”.

Басаган улайна, сайна. Баринхай айлшад обёороод, бүришье тэрээнии эшээнэ, Хурса хэлэтэн үтэр ойлгоод, хошон үгэнүүдээр шоглоно, халуухан һүниин ерэхые дурдана, хүхюун бултанай энеэдэн болоно.

Хурим үргэлжэлнэ, хоёрдохи үйлэнь эхилнэ. Халаһан айлшад үгэ дуугаар олошорно, хэниинь хэнээ шагнахань хэсүү болоно.

Гэрлэһэн сагһаа һарын туршада гадуур аяншалхын ёһон байдаг: “балын һара” гэдэг ородууд, “бурман һара” гэдэг монголшууд. Аянда ошоһоноо зариман һанаад, хөөрэнэ, аянайнгаа “дүршэлы” залуу бүлэдэ дурадхана, “аяншад” хүхюугээр эльгэ хатан энеэлдэнэ.

“Колбасааша” хүршын архин халта үлүүдээд, хэтэрхээ забдаба гү, хоёр гарнуудаа дэлгээд – харамта гашуудалаа бэридэ тохохы һэдээд (хүбүүндээ абхуулхы, худанар болохы эсэгэтэйнь хөөрэлдөө һэмнай даа). Зүгөөр тэрээнии хундагаар даруулаадхиба, зали абажа, газаашань тэлэрхынь гаргаба. Һанаагаа зобод гэһэн Юляхэн хараадхиба Костя тээшэ һэмээхэн. Харин тэрэнь үмэдшье гэнгүй һууһаараа, һанаа амархан энеэдэ наадатай байһаараа. Түрын ябадал Костяда һайшаагдаһан хэбэртэй, талархал түрүүлжэ, сэдьхэлынь ханаһан янзатай, хаа яахан даа, мэхэтэйгээр һамгандаа миһэрнэ, хургануудыень тэрээнэйнгээ үбдэг дээрэнь бэдэрнэ.

Хэды болотор Юля жаргалдаа этигэхэгүй һэм, хадамда үнэхөөрөө гараба хаям. “Ай бурхан, айлшадаа ябуулһан бэеэрээ бидэл хоёрхон таһалга соогоо, орон дээрээ ори гансаарханаа үлэхэ хүнүүд гүбди? Тиигээд яахабибди, юу хэхэбибди… Озолдохо, таалалдаха гүбди?”. Тиигээд, тиигээд… бидэ “тиигэлдэхэ” хүнүүд гүбди?

Юля эшэнэ, зүрхэ алдана, юушье мэдэхэгүй байһандаа айна. “Үбгэнэймни” баһа мэдэхэгүй байбал яахаб? Үгы даа, эрэ хүн хаям, юу хэхэеэ мэдэхэ байха…”.

Айлшадшье һубаряад, гаража эхилбэ, абиртаһан басаган уһа нюдэн болобо. Эхэнь Костяда юушьеб шэбэнэбэ, эрэнь һамгаяа таһалга руу үргөөд, орошобо. Һуладаһан бэеыень орон дээрэ табина, һурангүй дүмүүхэн хубсаһынь тайлаха гэнэ. “Би өөрөө, би өөрөө…”, – басаган эшэнэ. “Низа даражархихагүй юм бэзэ”, – айна.

Нимгэн самсаханиинь үргэгдөөд, шэдэгдэшэнэ, нюсэгэн бэень халуун таалалгада баригдашана. Үхэһэнииньшье, амидыньшье ойлгосогүй болоод, үнжэгэн бэень зөөлэдөөд, уян, оромгой болошоно. Орониинь шииганаба, эрэнь дүлөөр бадарба: “Ори гансахамни, дуратайб, дурланхайб, одоо һанахын ехээр шамаяа һананхайб…”

 

Үглөө болоно.

Юунэй болоһые басаган гайхан ойлгоно. Бүхэ гарнуудаар тэбэрюулээд байһандаа эшэнэ, бухахаяа түргэхэн хүнжэл руугаа оролдоно…

 

Зарлиг ерэбэ. Костиие хороондонь дуудаба: дайсад хилые гаталба…

Басаа Валера

Уран хүн

 

 

Поделиться:

Автор:

comments powered by HyperComments