03 апреля 2021, 23:12

Басаа Валера Саяан уулын энгэртэ

САЯАН УУЛЫН ЭНГЭРТЭ

(табан үйлэтэй драма)

Цырен-Дондок Хамаевай «Эрмэг дээрэ» гэжэ

туужын удхаар  зохёогдобо

 

Наадаха нюурнууд:

ЗАЯАХАН, хори наһаяа гэшхэжэ ябаһан, шуудан зөөгшэ, почтальон

ГЭНДЭН, Заяаханай нүхэр хүбүүн

ГЭПЭЛМАА, Заяаханай нүхэр басаган, Гэндэнэй эгэшэ

ТААБАЙ, Заяаханай хүгшэн аба

ДУГАРМАА ТЕЭБИИ, дайнда ошоһон ори ганса хүбүүнһээ мэдээ хүлеэдэг хүгшөө

ГЭМАА ХҮГШЭН, Заяаханай түрэлэй хүгшөө

ТҮРҮҮЛЭГШЭ, колхозой түрүүлэгшэ, наһажаал хүн

ПОЧТО ДААГША, аймагай түбэй почто даагша эхэнэр

ДУНДАЙ, Заяаханай эсэгэ

БАДМА ТИБЕШКЕЕВИЧ, аймагай гүйсэдхэхэ комитедэй түрүүлэгшэ

ДАМБИИ, дайнай газарһаа тэрьелжэ ерэһэн бодхуул

 

 

ОРОЛТО

Үүлэ зураһан үндэрһөө үзүүргүй холые химгадан, үдэрэй нарантай, одо мүшэдтэй, саhан һалхинтайл хөөрөөгөө дэлгэдэг, саһан дуулгаяа зунай шатамадашье хууладаггүй Саяан уулын шобхо орьёлнууд.

Шуудан зөөгшэ почтальоной зээрдэ морин үндэр эрьетэй тохойрон гoдирһон голой мүльһэн дээгүүр шаргаяа хүнгэхэнөөр шахинуулна. Арһан сумаа соо бэшэг, газетэ-һонинуудые хэжэ, лаб һандайлһан залуухан эхэнэр нюдэ шабгадаһан шэмэрүүн жабарһаа дахынгаа захаар нюураа бүтүүлжэ, хажуу тээшээ хаража hуушоод, мундаргануудай саагуур мухарин унажа ябаhан наран руу нюдэеэ ониилгон татажа шэртэнхэй, шэлүүһэн дотортой бүд бээлэйгээрээ шэмжэгэнэһэн улаан хасараа үрөөд абана.

Гэнтын аюулһаа боложо нүхэрөө алдаһан, хоёртойхон үхибүүтэй үлэһэн Гэпэлмаатай Заяахан хоюулан зуугаад толгой һарлагуудые харууһалхаяа анханда даажа абаһан юм. Дайнай эхилхэдэ арбан долоогоо гэшхэжэ ябаһан залуухан почтальон хүбүүнэй албанда мордоходонь үбэл тээ түрүүлэгшэ Заяаханда почтo зөөлсэхэ болобош, шамһаа ондоо хүн үгы гэжэ баадхаһан юм. Бодожо үзэхэдэ, нээрээшье, түбэгтэй тэрэ холо руу харгылжа, почто шэрэмээр ондоо залуу хүн һанагдаагүй һэн. Тиин почтальон хүбүүнэйхиһээ гушан хоёр калибрай дробовик буу, үнгэгдэжэ хуушаршаһан арһан сумаа хоёрые Заяахан гэртээ асараа һэн.

Саяан уулын тэгэн хабшалда оршоһон hуурин тосхонууд hүүлшын һонинуудые соносохо радиотой үшөө болоогүй, дайнай газартахи тэмсэлтэ үйлэ хэрэгүүдые гансал газетэ һонинһоо, бэшэгүүдһээ дуулаха арга боломжотой тула тэсэ ядан почтальониие хүлеэдэг, тиимэһээ Заяахан тэдээндэ һанаха байха хүндэтэй хүниинь болоһон.

Почто асархы аймаг ородог харгы үбэлдөө гансахан голоороол шахуу шаргалдаг. Харин хабарһаа эхилээд, орой намар болотор эрьеэ зайһан уйтахан, аргамжатан һунаһан тиишэ ошоһон зүргэ дээгүүр оро сагаагаар гү, али эмээл морёор лэ ябамаар. Хажуу тээшээ халта буруу гэшхээ hаа, хабсагайһаа халижа, харьялан хөөһэтэһэн горхон руу толгойгоороо зоогдожо, мантан томо шулуунуудые ёборһон мушхарма урасхал соонь амиды үлэхэнь гайтай, мэдэгдэхэгүй.

Нарин зүргын хабсагайда шахагдахада, хоёр — гурбан газараар горхоной гүйхэниие шэлэжэ hэтэлдэг гарсаханууд бии.

Эдэ бүгэдэ бэрхэшээлнүүдые мэдэхэ болоһон Заяаханда хуушан сумаа соогоо эдиxэ хоолоо хэжэ ганзагалаад, хаа-яа харгыда хонохо ушарай гарахада, унаандань шононуудай уланхатадаг тулада буугаа абаад, галгиха газартань мориёо галгюулжа, соёруулха газартань соёруулжа, нютагайхидтаа баяртайшье, баяргүйшье мэдээнүүдые асардаг хүниинь болобо.

Энээндээ Заяахан нэгэ тaлahaa oмoгoрходог, нүгөө талаhаа сэдьхэлээ зобоодог: фронтһоо ерэһэн хойшолуулашагүй хүндэ мэдээсэлнүүд тулгаруулдаг. Тиимэһээ аймаг ошохо бүхэндөө зүрхэниинь шэмшэржэ, муу мэдээcэл бү байhай даа гэжэ зальбархаһаа нааша хүлгэжэ эхилшэдэг.

Почта зөөдэг болоһоншье һаа, Заяахан Гэндэнэйнгээ эгэшэ Гэпэлмаадаа ото туһалалсадаг.

 

Фронтһоо Гэндэнһэйнь ерэһэн бэшэг Заяахан уншана:

«Удаан бэшээгүйдэм, хүлисэ намаяа, Хэрмэхэмни! Арбаад хоног дайсанай бүһэлэлгэдэ байгаабди. Нилээхэн шанга тулалдаан болоо. Олохон нохосуудай нюдэ анюулааб. Өөрөө һаймби. Намда зобохо юумэгүй. Гансал орон нютагаа, эгэшэеэ, шамаяа ехэтэ һананам. Бүхы болоһон һонинуудаа дуhал үлөөнгүй дуулгажа байгыш, Хэрмэхэмни. Амаршалан үлэгшэ Гэндэн. Хахад час болоод, тулалдаанда гарахамни». (Бодолгото болон аман соогоо) яаража hуужа бэшэһэн бэшэг янзатай. “Хэрмэхэмни”… Дайнда мордохынгоо урда, хахасажа байхадаа намаяа шангаар тэбэрижэ, налгайханаар, сэдьхэлээ доһолгон “хэрмэхэмни” гэжэ эгээ түрүүшынхиеэ нэрлээ һэн.  Минии нюдэнэй уhанай баригдангүй мэлмэршэхэдэ, хасартамни хасараа няажа, Гэндэмни хэлээ бэлэй: “Уйлалдажа хахасаhанай хэрэггүй. Бэеэ бари даа” Тиигээд эгээ түрүүшынхиеэ намаяа үнэдөө һэн…

Хэдыш бэеэ баринаб гэхэдээ, һэтэ, соо харбаhан гашуудал досоомни орьёлжо, зүрхэмни хөөрэжэ, хүлни һулараад, толгоймни манархадал гэжэ, нюдэнэймни уһан баригдаагүй бэлэй. Юундэ? Яаhанаа һүүлдэньшье ойлгохо хабагүй байгааб. “Дайсанаа заатагүй дараад, бусахаб. Гансал хүлеэгээрэй!” – гээд, гарhаа алдуурһан шубуундал һэрд гэжэ, шарга дээрэ шахасалдажа hуугаад, хүлеэжэ байһан нүхэд тээшээ гүйшэхэдэнь, би хойноһоонь даб гээл бэлэйб. Тиин далла даллаһаар, далда ороторнь хараһан зандаа зогсоо һэм. (Һанаа алдаад) тэрэ гэhээр гурбан жэл үнгэршэбэ…

 

НЭГЭДЭХИ ҮЙЛЭ

Шарга мориной абяа абаад, хэншьеб Заяаханиие угтажа гараба.

ГЭПЭЛМАА (ябуудтаа пулаадаа уяжа, ойронь ерээд):  Хүлеэһэн гээшэмнай… Заяахан, даараа хүрөө хаш даа. Гэртээ оро, би морииеш мулталаад эдеэллүүжэм.

ЗАЯАХАН (Гэпэлмаагай асуухаяа байһыень бараглаад, үгэлбэ): Гэндэнhээ намда бэшэг ерээ Һайн ябана.

Шаргаһаа бодожо, сумаагаа, буугаа абажа, түерһөөр гэртэ ороно.

Ушаагай амһарта шала дээрэ хүршэ хоёр хүгшэдынь үбдэглэжэ һуушоод, хүхэ утаан болотор тамхиланхай, хүлеэжэ байhанаа , ёо — хай бололдон үндыбэ.

ЗАЯАХАН (дахаяа тайлажа орон дээрэ хаяад, пэниигээ һугалжа байхадаа): Дугармаа теэбии, одоол танда бэшэг асарааб.

ДУГАРМАА ТЕЭБИИ (угаа баярлаад, столдо дүтэлнэ. Халуу оруулжа, сай уухынь хүлеэхэ тэсэлгүй): Яагаа һайн юм. Содбом юу бэшэнэб даа. Энэ доро уншажа асыш бултыень, мухам.

Үдэрһөө үдэртэ дайсанай үй бута сохюулан, сухарижа байһан һониниие Заяахан бултанда дуулгаад, ямар айлнуудта бэшэгүүдээ ерэһыень хэлэбэ. Таабайнь стол дээрэ бэлэн эдеэ табиба. Заяахан Дугармаа хүгшэнэй хүбүүнэй гурба нугалжа хушууртуулһан бэшэг задалжа, уншаба. Тэндэнь олон юумэн бэшээтэй бэшэ. Һайн ябаhанаа мэдүүлээд, нютагайнгаа һонинине дуулгажа, бэшэг бэшүүлжэ байхыень гуйгаа.

Дугармаа теэбии баяртай, һанаагаа дүүрэнги нүгөөдэтэеэ гаража ошобо.

ТААБАЙ (зуухын баруун тээхи модон орон дээрээ дабшалһан һуугаад): Эсэгэhээш юумэн дуулданагүй гү?

ЗАЯАХАН: Үгы.

Лапшаатай халуун шүлэ халбагадажа үрдеэд һуутарнь, Гэпэлмаа оробо.

ГЭПЭЛМАА: Морииеш мориной хашаан соо амархыень табибаб. Зуурандаа уһалааб. Үшөө һонин юумэ Гэндэн юу бэшэнэб?

ЗАЯАХАН: Шамаяа һананаб гэнэ, мэндые хүргэнэ.

ГЭПЭЛМАА: Хөөрхым даа. Амиды ябаал хадаа болоо гүб даа.

ТААБАЙ (үлүү үгэдэ дурaгүй, абяагүй һуудагшье һаа, зэмэрхэбэ): Гэндэнhээ бэшэг бии гэжэ намда юундэ хэлээгүйбши ?

Заяахан аягүйрхэһэндөө улайгаад, харюусаха үгэеэ олобогүй. Гэпэлмаагай һууд гэжэ сай уулсаад, гаража ошоhoнoй удаа дулаан даха доогуураа шургаһаар лэ унташаба.

 

Энэ һүни Заяахан Гэндэнтэеэ агнууриhаа бусажа ябаhаар зүүдэлбэ.

Саhан дээгүүр мүр гарган, урдаханань Гэндэн гэшхэлнэ. Хоюулан үбсүү дүүрэн хэрмэтэй, хоёр булгатай. Гэндэн гэдэргээ эрьежэ хэлэнэ: “Хэрмэхэн, шангалал даа. (Заяахан гүйдэлөөр ошожо зэргэшэнэ). Шамайе булга хэрмээр хубсалуулхаб гэһыем haнана гүш? (Арһануудые Заяаханда һарбайгаад) эдэ бүгэдэ шинии. Улаан — Үдэеэ ошоходоо үмдэхэ булган захатай дэгэл, малгай оюулжа үмдөөрэйш”. Заяахан ехэ баяртай гэртээ ерээд, таабайнгаа урда Гэндэнэй бэлэг табижа харуулжа байтараа һэришэбэ.

Тиигээд бодомжолжо, шэбшэнэ: “Һайтай зүүдэн гү, али муутай гү? Хубсаһа барижа, үмдэжэ зүүдэлхэдэ үхэлһөө холуур бэшэ гэжэ таабаймни хэлээ һэн. Теэд би хубсаһа үмдөөгүй, оюулха болобо хэбэртэй ха юмбиб… Яабашье дан һайтай бэшэ ха даа. Байза, Гэпэлмааһаа һуралтай ха.

Ульһатайгаар жэгнэһэн даха дороһоо һэрд үндыбэ.

 

Бодожо, нюураа угаагаад, һүтэй сай уужа, хүдэһэн дэгэлээ хөөргэн һагад бүһэлөөд газаашаа гараба. Гэпэлмаагай һарлагуудые хоройһоонь гаргажа, һарьдаг өөдэ шэглүүлээд, морёо эмээллэбэ. Буугаа абажа, һомонуудаа үбэртэлөөд, ябахаяа түxеэрээд байхадань, хэрэлсы дээрэ Гэпэлмаа бии болооод, ооголобо.

ГЭПЭЛМАА: Заяахан, һарлагуудаа дан холо бү абаашаарайл даа. Гурбан һарлагынь тугаллаха болошоо гү гэжэ һанаа hэм.

ЗАЯАХАН (эмээл дээрээ хүнгэхэнөөр hуужа, морёо нэшээд): Ойлгооб, ойлгооб.

Адуулгандаа гараба.

Гэпэлмаагай хөөрэһые һанана. Тэрэнэй адуулжа ябахада нэтэрүү нэгэ шоно буугүйень мэдэхэдээ, гэдэһэн дээрээ мүлхижэ, өөртэнь добтолхоор дүтэ орожо ерээ. Галзуу нюдэниинь мэxэтэй. Адаглахада, хүгшэн шоно хэбэртэй. Зайлахагүйeнь тухайлхадаа Гэпэлмаа морёороо гэдэргээ гүйлгэжэ ошоод, гал түлиһэн газарhаа утаатай шиидамуудые асаржа, нэгээрнь урдаһаань шэдэхэдэнь лэ шоно гэдэргээ боложо ошоо һэн.

Һарлагууд таража бэлшэхэ дуратай тула хоёр — гурбаараа ой руу буляалдан тэгүүлнэ. Тэдэниие нюдэнhөө холо табижа болохогүй, Заяахан мориёо тэрээ руу залана.

Гэнтэ тэдэнэйнь бурхиралдаха, мөөрэлдэхэ дуулдаад, харахадань, хүл хөөрсэг бололдожо, иишэ тиишээ гүйлдэжэ байба.

Зүүн захын дүрбэн һарлагые нэгэ шоно ээрээд, эжэл тээшэнь тaбинагүй, хоёр тээшээ ондого сондого урдуурнь һүрэcэгөөнэ. Заяахан хашхарба. Шонын зогсожо, Заяахан тээшэ харахалаар ээрэгдэһэн һарлагууд һуга һүрэбэ. Шоно намнажа, нэгэнэйнь хойноһоо аһалдаад, гэдэргээ hуушатарнь угзаржархиба. Буруун һарлаг бүдэрэн унаһанаа собхогошон өөдөө бодоод, саашаа харайшаба. Хашха xуугай табиһан Заяаханиие хараад, шоно намнабагүй, зогсобо. Моритой хүнэй дүтэлхэдэ дурата дурагүй саашаа хатараад, холо ошонгүй бэеэ үрингеэр хондолой дээрээ hууба. Моринһоо буугаад, бүүргэ дороһоо шонодо харуулхагүйе оролдон һомолоотой буугаа абахаданьшье арьятан хүдэлбэгүй, үшөө хэбтээд, урдаhаань хуумайжа мүлхид гээд абаба. Моринайнь айгаад үргэхэдэ, Заяахан ута жолооһоонь бариба. Урдаһаань һүрэн орохоёо байһандал шоно бэеэ зэһэнги хүдэлнэгүй. Тиибэшье муу юумэнэй болохые тухайлаад, шоно яарангүй үндыбэ. Дала багаарнь хараагаа ниилүүлжэ, Заяаханай шабхаяа даражархихада, шоно шанха дээшээ собхороод, доошоо зурыса гүйшэбэ. Арбаад  алха харайгаад, жалга руу орожо, үгы болошобо.

Буугаа дахин hомолоод, шонын мүртэ ороходонь, улаан шуһа хаяжа, холошье ошоһон юумэгүй, хушуугаараа саhа хадхажа унашоод хэбтэбэ.

Заяаханай морёо унажа, хайнагуудайнгаа хойноһоо ерэхэдэнь тэдэнь хотондоо хүрэхэ болонтоод ябана.

Хөөрcэгэнэлдэһэн хайнагуудаа хараад, Гэрэлмаа угтан гүйжэ гараба. Хошхоногоо һуга татуулһан буруу харахадаа юунэй болоһые гансата ойлгоо һэн. Таабай ерэбэ.

ТААБАЙ: Шонодо татуулhан мал юу мал болохоб даа. Зобоожо байнxаар гаргаха хэрэгтэй. (Хорой соо оруулжа, буруун һарлагые зүб болгоод, үбшэбэ).

ГЭПЭЛМАА: Тэрэл даа, тэрэл шоно байха. Шогнойһон яярые алаһаншни болоо. Дан баһамар, үлүүсэ гараһан юумэн тиихэдэ ябаа һэн. Хоёр нюдынь хирээ тоншог.

Хотон соо тэрэ доро бурууе татаһан шоные Заяаханай алаһан тухай дуулдажа, түрүүлэгшэ ерээд, мяхыень айлнуудта тэгшээр хубаажа үгэгты гэжэ захираад, ябаа һэн.

ЗАЯАХАН (өөрөө өөртөө): Гэндэниие зүүдэндээ хаража хоноhомни миин бэшэ, шоно алаха гэһэн удхатай байгаа гээшэ гү.

 

ХОЁРДОХИ ҮЙЛЭ

Заяаханай почтоёо асарха бүхэндэнь Дугармаа теэбии гэртэнь угтажа һуудаг болоһон.

ДУГАРМАА ТЕЭБИИ: Бэшэг үгы гү? Ай, зайлуул даа, хүбүүмни амидыл юм гээбы даа. Хоёр һараһаа үлүү бэшэг ерэнэгүй. (Һанаа алдаад) Шадалтай һаа, өөрөө поезддо hуужа, уулзахаяа ябaшaха һэм.

ЗАЯАХАН (һанааень тэгшэлхэеэ оролдон): Һанаагаа бү зобогты. Содботнай дайн байлдаанда ха юм даа. Сүлөөнь болоногүй. Удахагүй иигээд бэшэг ерэхэл байха, би гурбан бэшэг танай зүгһөө бэшэжэ табяа hэм.

Зүгөөр, хэсүү мэдээн удаарбагүй: “… Дайсанда бүһэлүүлээд, удаан тэмсэжэ, баатарай ёһоор унаа”. Заяахан гэдэргээ унашан алдаба. Нюдэндөө этигэнгүй, хэдэн удаа уншаад, почтo cooһoo гаража, зайжа зайжа ерээд, аймагай түбһөө нютаг руугаа мордобо.

ДУГАРМАА ТЕЭБИИ: (нюдэнһөө нёлбоһо гүйлгэжэ, торожо байжа Заяаханай арай гэжэ удааран уншаһанайнь удаа орилон уйланшьегүй): Юу хэлэнэш даа, муха!..

Хүгшөө толгойгоо тэбэреэд, орон дээрээ лаг hyyшаба. Удаан удаан хүндөөр ёолохонь лэ дуулдана…

 

Һэрхэгэр зөөлэн саhатай харгыгаар оронь жэгдэхэнээр хүлөө татан бүмбэрнэ. Заяахан «һы ! һы!» гэжэ ороёо яаруулна. Хүтэл дабаад, доошоо буухадань голой тохойтоһон эрье харагдаад, уhанай хүүехэнь дуулдана. Гол дээгүүр табигдаһан хүүргэ дээгүүр саада бэедэнь гараба.

Тэндэнь Заяаханай харгыдаа амараад, гал түлижэ, сай эдеэшүүлжэ уугаад саашаа гарадаг гэрхэн. Гэрһээ утаанай сорголжо байхые обёорходоо, Заяахан гайхажа, ороёо аалидуулба. Юун байха бэлэй? Малшанай зуһаландаа бууха сагынь үды ха юм. Харгы замда ябаһан хүн сайлажа гарахаяа, дулаасажа амархаяа бодоо гү? Гэртэ туласа шахуу ерэһэн хойнонь хэншьеб сонхоор шагаагаад, үгы болошобо. Танил хүн угтажа гарахань  гү гэжэ хүлеэһэниинь, ороёо табижа гэр тээшэ ошоторнь хүн гэрһээ угтажа гарабагүй. Саһан соогуур газаа rapahaн мүр, унаанайнь мориншье дүтэ нааша үзэгдэбэгүй. Агнуушан гэхэдэ, мүнөө энэ хирэдэ хэн юу агнаха ёһотой юм һэм. Буугаа газаа, хэрэлсы доро газарта табяад, тулам соохи хүнэһэеэ һугабшалаад, Заяахан һонирхолдо абтанхай, үүдэ татажажа оробо.

Модон наар дээрэ һахал үһэндөө даруулшаһан, тогтууригүйшэгөөр монсолзоһон нюдэтэй, урдань үзэгдөөгүй эрэ хүн һууба. Хүнэй гэртэ ороһондол гэнтэ аягүй болошоо һэн. Ороһон хүн түрүүн мэндэшэлдэг гуримтай.

ЗАЯАХАН (дохибо): Сайн.

Заяаханай сайгаа шанадаг шэрэм горшоог coohoo шанагдаһан мяханай хангалтайхан үнэр гутана. Туламаа үүдэнэй хажуудахи эргэнэг дээрэ орхёод, хүүртигээ тайлажа, үлгэдэг гуримараа үлгэсэдэ үлгэбэ. Энэ һамбаандаа арадаа тас гэхэ абяа дуулаад, эрьелдэжэ хараба. Мүнөөхи хүниннь хаанаһаашьеб буугаа абаад, хамгаалдаг оньһон дээрэнь затвороо табиба. Тиигээд юунһээшьеб сүлөөрһэн юумэндэл дороһоо һанаа алдажа, буугаа тулгалаад, хүл дээрээ бодобо.

ДАМБИИ (дорьбогүйгөөр): Сайн. (Барбагар хара нидхэеэ зангидаад, шэлүүһэн нюдэеэ хурсадхан, айхабтар шухала юумэ һанажа ядаһандал) Танине хаана xapahaнaa һанажа ядалсажа байнаб.

ЗАЯАХАН (хёрхолжо, нюурыень адаглаад, үзэһэн хараһаиай тэмдэг олобогүй): Би танине хараагүй байнаб.

ДАМБИИ (буугаа буланда түшүүлээд): Заа, тиигэбэл сайгаа уужа хөөрэлдэһөөр танилсана аабзабди даа. Холо зорижо ябана гүт?

ЗАЯАХАН: Аймаг орохом даа.

ДАМБИИ: Хэрэгээр гүт?

ЗАЯАХАН: Почтоёо асархам.

ДАМБИИ: А-а, одоо ойлгосотой. Тиигэбэл танилсая. (Хүхэ эреэн, ypraшahaн утанууд хюмһатай, дааритажа дагадха болошоһон гараа һарбайгаад) Дамби-и.

ЗАЯАХАН (гарыень барингүй): Заяахан.

ДАМБИИ: О-о, одотой заяатай, һайн хүнтэй уулзаа байнаб. Халуу оруулжа, эдеэ бариит даа. Тэрэ танай сайгаа шанадаг горшоог гү? Хари, тиигэжэл тухайлааб. Тэрээн соотнай мяха шанажархёоб. Хүлисөөрэйгты.

ЗАЯАХАН: Бараг ааб даа.

ДАМБИИ: Үсэгэлдэр шулгалһан гурөөһэнэй мяхан. Эдихэ гүт?

ЗАЯАХАН: Һайн даа. Би өөрөө эдихэ эдеэтэйб.

ДАМБИИ: Яһала шүлэтэй. Дэмыл арсанат даа.

Заяахан харюу үгэнгүй, тулам coohoo хоолоо гаргажа, стол дээрэ табиба.

ДАМБИИ: Өөһэд өөһэдынгөө эдеэ эдихэ болоо аабзабди даа.

Дамби хүүртигээ тайлажа, улхан соо уурал haбahaн мяхаяа гаргажа, баһал стол дээрэ табиба.

ЗАЯАХАН (дурагүйлхэнги, юундэ ан алаабши гэһэншэг): Хабарай туранхай гурөөһэнэй мяханда юун байгаадхиха һэм даа.

ДАМБИИ (уршыжа, жажалһан мяхаяа залгяад): Һэ. Гэдэһэеэ үлдэхэдөө хүн юушье эдигшэ даа. Дайнай газарта ошожо үзэһэн haa, амаа хабшад гэхэ һэнши.

ЗАЯАХАН (уухаяа бэлдэһэн сайтай аягаяа стол дээрэ табяад, үндэгэд гэшэбэ): Ай, тиихэдээ та фронтовик гүт?

ДАМБИИ (эрхын тухай мяха ама руугаа хаяад): Тиимэ.

ЗАЯАХАН: Шархатаа гүт?.. Али табилгада ерээ гүт?

ДАМБИИ: Һэ, һонюушархуу байнаш…

ЗАЯАХАН: Үнэхөөрөө фронтһоо haa, һониноо хөөрыт.

ДАМБИИ (енгэрхэһэндэл xoohoop эльгэ хатаба): Нэгэ эдеэнһээ эдеэлхэ дурагүй хүнтэй хөөрэлдэһэнэйшье даа.

ЗАЯАХАН: Хүлисэгты намай… танихагүй аад, аягүй байгаа. Гэртэ оронгүй саашаа ябашахашье аад, ехээр сайлахаяа һанаһан аад, үлөө һэм.

ДАМБИИ: Хөөрэхэ болоо haa, унжагайхан хэрэг даа… Хонон үнжэн шагнаха болохот…

Сэхэ бүхэеэ хэлэхэ дурагүй, холуур тойруулха барихадань, Заяахан дайн байлдаае бэеэрээ үзэжэ, зүрхэеэ эдиһэн хүн юм аалам, юрэдөө, баалаад яахамниб гэжэ бодоод, һонирхолоо дараба.

ДАМБИИ: Аба, ахайнарш фронтодо ошоһон гү?

ЗАЯАХАН (үг-маг гэбэ): Oшohoн… Абамни…

ДАМБИИ: Үшөө хэн биб? Түрэл гаралш, нүхэрш?

ЗАЯАХАН: Нютагһаамнай олон хүн ошонхой.

ДАМБИИ (угшалаад һалабагүй): Нүхэр үгы гүт?

Заяахан юун гэжэ хэлэхэеэ маргашаба. Гэндэн зүрхэнэйнь инаг хайрата нүхэршье haa, түрэеэ наадажа, һамга хэжэ үрдеэгүй ха юм.

ЗАЯАХАН: Нүхэсэдэг хүбүүмни албанда.

ДАМБИИ: Ямар нютагайб? Нэрэнь хэн бэ?

ЗАЯАХАН: Байсатай Үбэрэй. Гэндэн.

ДАМБИИ (бодолдо абтан): Гэндэн… Гэндэн… Байза, сугтаа бидэ мордоо һэн хабди. Ахынхид Эрхүү хүрэтэр поезд соо хөөрэлдэжэ танилсажа ошоод, хайша хайшаа таһараа һэмди. Тиихэдэ ши Улаан Ахын сээнтр хүргэхэеэ ерээ һэн хаш. Удаан һалажа ядажа байһыетнай одоол һанаандаа оруулбаб.

ЗАЯАХАН (зугаатай, дуутай болоод): Тиимэ, тиимэ. Мартаагүй байнат, Дамби-и…

Дамби эдеэлхэеэшье болинхой, баярай энеэбхилэлээр халиһан Заяаханай нюдэ руу обтонги хомхойгоор шэртэжэ һууд гээд.

ДАМБИИ: Эли һананам… Тиихэдэ хамаг басагад coohoo намда сэбэрхэнээр харагдаа һэнши. Мүнөө бүришье haa сэбэр болошоһон шэнги байнаш.

ЗАЯАХАН (хөөрэлдөөгөө бэеһээ зайлуулхые оролдобо): Тиимэ юумэ бү хэлыт даа. Дайнай һониниие хөөрэгты.

ДАМБИИ (хоолойнь хухаржа): Үнэниинь хэлэнэб. (Энхэргэн болоодхибо) Тон сэбэрхэн байнаш!

Бодоод, Заяаханда туласа ерэшэбэ. Оройдоошье һанагдаагүй юумэн болошобо: һуужа байһан Заяаханиие  хоёр rap дээрээ абажа, хүнгэхэнөөр үргөөд, наар дээрэ абаашажа, дараад унашаба.

ЗАЯАХАН (мэгдээд, ухаа алдажархиба. Бүхы шадалаараа эсэргүүсэн)): Таби гэнэм! Таби! Үгы һааш, нюурыш таһа хазахаб!

Заяахан хүсөөрөө мулталһан гарайнгаа хюмһаар хасарыень бажуужа, шулга нюлга маажаба.

ДАМБИИ: Аниргүй бай! Яаш табихагүйб!

Дамби хүсэтэйгөөр хоёр гарыень хуха нуга мушхажа, үргэн доогуурнъ хоолойдонь тулгажа хашаад, харата һанаашалгаяа хэжэ һалаба.

Заяаханай мэдээ ороходо, гэртэ хүн үгы, бэень сохюулжархиһандал хүндүлхэй, энгэрыиь шуу татагдажа, сэлигдэнхэй байба.

ЗАЯАХАН (уйлаганан хараагаад, шуухиран): Нохой даһаа. Арилаа… Ямар зайгуул амитан ябааб? Иимэ хүн яашье фронтовик бэшэ. Нэгэ дайралдахал байхабди даа, зольбо нохой!.. Гэндэн, Гэндэмни, хүсэгүйдэжэ мухардаһандам хулисөөрэй…

Үүдэ сэлижэ, газаашаа гарахадань, үнөөхинь хоройн ойро орыень хүллэжэрхёод, һуугаад ябахаяа түхеэржэ байба. Заяахан хэрэлсы доро табиһан бууга абаадхиба. Энеэбхилжэ, юушьеб хэлэхэ һанаатай зогсоһон Дамби Заяаханиие урдаһаань буу шагаажархиха юм гэжэ угтаашье хүлеэгээгүй дээрэһээ сошобо.

ЗАЯАХАН (шэрүүн болошоһон өөрынгөө шэшэрэнгн хоолой танибагүй): А-һаа! Нохойн годон, бү хүдэлэ!

Хоройн һаднагта ооһорһоонь үлгэжэрхиһэн таба һүрдэгөө Дамбиин ошоод абаха гэхэдэнь тэрэнь холо. Хүлеэтэй юумэндэл зогсошобо.

ДАМБИИ: Шамда унааеыш бэлдэжэ байгаа һэм… Аялхаяа һанаагүйб.

ЗАЯАХАН: Анираа хата, нохой! Намайе мэхэлжэ, фронтовик болохо haнаатай байгаабшы!

Дамби нэгэ Заяахан тээшэ, нэгэ буу тээшээ хилам гэжэ хараад, яахашье мүрөө оложо ядаба.

ЗАЯАХАН: Бү хүдэлэ! Хадын басагад бууда дүршэлтэй, буудахадаа алдадаггүй гэжэ мэдэхэ байхаш! Хүдэлбэлшни шамайе хайра гамгүй байра дээрэш буудажа алахаб! (Буугаа бэлэн бариһан зандаа дүтэлжэ) Хажуу тээшээ ороһоом зайла!

Үгэ соонь байгаагүйдэ Дамбида ондоо аргань үгы. Заяахан һаднагта үлгөөтэй бууень абажа, доронь хэбтэһэн рюкзагынь досоохитойнь үдьхэлжэ үгэбэ.

ЗАЯАХАН: Намда унаа бэлдэжэ байгаабши-и! Рюкзагаа аба! Саашаа боло! Харгыгар яба!

Рюкзагынь өөртэнь үргэлүүлээд, бууень эмээлдээ бүхэлжэ уяад, дробовигоо бэлэн барижа, ородоо мордоод, харгыгаар аймагай түб тээшэ Дамбиие урдаа тууба.

Дамбида үгэгүй албадуулхаһаа ондоо юумэн улэбэгүй. Дайсанда плендэ орожо туулгаагүй аад, нютагаа ерэжэ, ахирхан эхэнэрэй гарта ороод, аймаг абаашуулжа ябаһанаа мэдэхэдээ, һүхиржэрхихэ дураниинь хүрэнэ. Яаха ёһотойб? Тэрьедээд, мүр ганса буудуулаад, нэгэ тээшээ хараа haa дээрэ гү? Али аргадаад үзэлтэй гү? Эхэнэр хүн эльгэ нимгэнтэй. Магад, зүрхэеэ хайлажа, хүлисэнэшье аалам. Үгы haa, һалахамнил даа. Милициин таһагта тушаагдабал хамаг юумэн дүүрээ. Тэрьелхэ! Тэрьелжэ боломоор боломжотой газар нюдэниинь бэдэржэ эхилбэ. Хойноһоом хэр харана хаб гэжа эрьеэд хараба. Заяаханай бухажа шэрбэһэн нюдэн ялас гэбэ. Буунь баруун гартань бэлэн баряатай.

ЗАЯАХАН (зандарба): Гэдэргээ бү хара!

ДАМБИИ: Намайе хүлисыш даа, Заяахан. Би нюдэеэ аняад, шамаар һамга хэхэб… Табииш даа…

ЗАЯАХАН: Шонын гүлгэн нохой бологшогүй. Шамай шагнахаш дурамгүй. Абяагүй яба.

ДАМБИИ (досоогоо): Гайтайл басаган байна. Шуһааршье уйла – үрэ гарахагүй ха. Тэрьелжэл үзэхэ хэрэгтэй. Тэрэгүйдэ аргагүй. Яагаад, яагаад?

Харгын зүүн талын эгсэ эрье руу һүрэжэ буугаад, уһанай эрьеэр харайжа. зугадан ошохо хэрэгтэй.  Энээнһээ таатай газар дүтэ нааша үгы. Харгын годирхой дутэлжэ эхилхэ тумаа ябадалаа түргэдхэбэ. Заяахан һэримжэтэй болоодхибо. Дамби агшан хирэдэ гүйжэ ошоод, эрье руу һүрэшэбэ. Буудажа үрдеэгүй Заяахан ороһоо дэбхэржэ бууба.

ЗАЯАХАН (хашхарба): Бай! Буудахам! Холо ошохогүйш!

Дамби тээ саадахи жалга руу оробол хүсэгдэхэеэ болихо. Заяахан толгойдонь хараагаа шэнгээһэн аад, орхижо, доошонь буулгажа, тахинаг багаарнь асараад, шабхаяа даражархпба. Дамби хүлөө алдан, доошоо мухаряад, газар тэбэреэд, зэрлиг муухайгаар ори хуугай табижа, нюдаргаа зангидаба.

Заяахан буудаһан хүеэ ошожо харабагүй. Шадал соогоо аймаг хүрэжэ, болоһон үйлэ хэрэг тухай милициин таһагта дуулгаад, тэрэ һүниндөө өөрөө унан дуһан халуурба. Тэрэниие больницада оруулба.

 

Гэмаа хүгшэн болзортоо ерэдэг Заяаханиие хүлеэжэ ядаад, газаа гаража хараашалба, шагнаархаба. Тэсэжэ ядахадаа почтодо хүдэлдэг һамганайда һалирһаар ошобо. Юунэй тохёолдоһые дуулаад, Гэмаа хүгшэн халаг хүхы болон, больница хүрэһэнөө мэдэнгүй хүрэбэ. Танил эмшэн эхэнэр һамааруулхые оролдобо.

ГЭМАА ХҮГШЭН (торожо үгэбэгүй): Өөрөө орожо үзөөгүйдэм һанаам амархагүй.

Удаахан улуураад, тарилга абахадаа, амаржа унташahaн Заяаханай нара гараагүй, үшөө бүрэнхы байхада һэрихэдэнь, ойронь һахижа xoнohoн Гэмаа хүгшэн һуужа байба.

ГЭМАА ХҮГШЭН: Ямар абши даа, мухам? (Һэри һэриһээр үсэгэлдэрэйнгөө уршаг зүрхэндөө һэргээһэн Заяаханда харюу үгэ олдобогүй. Энээнииень ойлгоһон хүгшэн баалангүй, аргадан) Һанаата бү боло. Сай халуун хонуулаа һэм. Шэрэм дээрэһээ асаржа үгэхэм. (Хүгшэн бүмбэрэн ошоод, сай асаржа) Уулши.

ЗАЯАХАН (нэгэ аяга сайень гудамхяад): Та гэртээ харижа амарагты даа, бү зобогты. Би бараг болобо хэбэртэйб, энэ үдэртөө гарахаяа оролдохоб.

Хүгшэнэй гараһан хойно милициин таһагай хүн ерэжэ, шангаар гарыень баряад, бэеынь тамир һураһанай һүүлдэ: — Бэрхэш, Заяахан! Бодхуул болоһон Дагбын Дамбиие баряаш. Манда үни тэрьелһэн тухайнь мэдээсэл ороод, бэдэрэлгэ хэжэ эхилһэн байгаабди. Танда тусхай шагнал барюулхабди.

ЗАЯАХАН (яаралтай мэтэ, шэшэрһэн хоолойгоор): Үгы, намда юуш хэрэггүй! Тэрэ Дамбииетнай нюдэ амандааш хараха дурамгүй, намда бү үзүүлэгты!..

Милиционер Заяханай хурсадаһан нюдэ хараад, ондоо юумэ һурабагүй, хэлэбэгүй. Һайниие үшөө дахин хүргөөд, түргэн алхадалаар гаража ошобо.

Хоёр хоног больницада хэбтээд, Заяахан гараба. Залхуурма дулаанаар жэгнэһэн хабарай нара игаажа, өөрынгөө бодолдо эзэлэгдэн һууһан Гэмаа хүгшэн Заяаханай хоройн үүдээр орохые обёороодхибо.

ГЭМАА ХҮГШЭН (угтаад): Гараба гүш? Ерэхэнь лэ аабза гэжэ хүлеэгээ һэм. Юрэдөө, болоо. Орошни һайн эдеэндэ байжа, бэеэ заһаа.

ЗАЯАХАН: Һайн даа.

Yгэ дэлгэжэ хөөрэлдэхэһөө байтагай хүнэй нюуршье харахань тэрээндэ аягүй: заһаршагүй алдуу хэһэн хүндэл уруу дуруу боложо, зүрхэнэй үбшэндэ химэлүүлэн ябаһаниинь эли харагдана. Хүгшэн боһон баалангүй, яһанай хурса шүлэ аягалжа, эдеэ табижа үгэбэ.

ГЭМАА ХҮГШЭН: Гэртэхинш үгылжэ байна ёһотой даа.

ЗАЯАХАН (хэды еды шүлэ һоросогоогоод): Почтоёо абаһаар лэ ябахам.

Яаралтай тэбдүү бодожо, ороёо эмээллэхэеэ гарахадань, Гэмаа хүгшэн басагаа хайрлаад, толгойгоо һэжэржэ, абяатай хүндөөр һанаа алдаба.  

 

Түбэй почтын хөөрүү дуутай дарга орожо ерэһэн Заяаханай түлгүү шарай адаглаад, газетэ, бэшэгүүдые абажа үгөөд: – Хүсэд һайн болоо гүш даа? – Болоо,— гэжэ Заяахан аман дороо гүбэрбэ.

 

Ородоо мордоод, хэн нэгэндэ намнуулһан юумэндэл хатарган, аймагай түбһөө гараба. Досоогоо бодомжолно: “Харгыдаа танихагүй ямаршье эрэ хүнтэй уулзабал жолоогоо татажа, хушуу холбохоёо болёоб, хүндэ найдалгүй болоо юм байна. Зариманай хайрлангүй шуһаяа адхажа байхада, нүгөөдүүлынь хара амияа абаржа, бодхуул зайгуул болошоод, муу хэрэг үйлэдзжэ ябаха. Тиихэдэ лаб бодхуул гэжэ мэдэһэн haa, буугайнгаа хараа толгойһоонь зайлуулаад орхихогүй, тэгүүлһэн хара нүхэ руунь шарбуулжархиха һэн хаб”.

Сайлалга хэдэг газартаа хүрэхэдөө, тэрээ руу дахин шагааха хүсэн Заяаханда байбагүй. Хамаг юумэн хара дараһан зүүдэн мэтэ үзэгдэбэ. “Тю-уу!”, – гэжэ Дамбиин нюурта нёлбоһондол гэр худар нёлбоод,  заб үгэнгүй ороёо баалажа, саашадаа ото хатар соёроон соонь гэр хүрэтэрөө ябуулба.

Газаагаа ерэжэ, эмээл, сумаагаа абажа, хэрэлсы дээрээ табяад байтарнь, таабайнь бии болоно.

ТААБАЙ: Юундэ үгы болошоош?

ЗАЯАХАН (сэхэеэ хэлэхэ дурагүй): Үбдөөб.

Таабайнь нюурыень адаглангяар хараад, нээрээшье сурхигар, зобоһон шэгтэй байхадань, буу сумаа хоёрыень гэртээ өөрөө абаад оробо. Заяахан сай уугаад, толгойм үбдэнэ гээд, хэбтэшэбэ.

Үдэшэлэн Гэпэлмаа ажалһаа ерээд бэшэгүүдые стол дээрэ гаргажа, дэнгэй онигор гэрэлдэ нэгэ нэгээр хаража һуутараа, Гэндэнэй Заяаханда бэшэһэн бэшэг оложорхёод, задалагдаагүй байхадань, ехэтэ гайхаба.

ГЭПЭЛМАА: Заяахаан, энэ бэшэгээ хараагүй гээшэ гүш даа?

ЗАЯАХАН: Асаржа орхихоһоо бэшэ, шагаагаашьегүй һэм.

ГЭПЭЛМАА (ядарһыень ойлгоод, баярлуулхаяа): Гэндэнһээ шамда бэшэг байна.

ЗАЯАХАН (оронһоо бодон): Алим? Аса даа, наашань…

Нюдэниинь ялас гэжэ, бэлэн юумэндэ нугардаггуй анханайнгаа түхэлдэ ороодхёо һэн. Гэпэлмаа һарбайгаад, столдо нэмһэгээр гүйжэ ерээд, гурба нугалжа шушууртуулһан бэшэгынь задалжа байхадань, тэрлигыень асаржа хэдэрүүлбэ. Хаяахан ехэ түргэн нюдэеэ гуйлгэн уншаба. Һүүлдэнь үгэгүй һарбайгаад, хүнжэл дороо орожо һугшашаба.

ГЭПЭЛМАА (гайхан маргаад): Юун болооб? Яагааш?

Муу мэдээн байба гэжэ һанаад, бэшэгыень абажа, мүн лэ яаралтай уншаба. Тиигээд муу юумэнэй үзүүр олохогүйдөө гайхана. 

ГЭПЭЛМАА: Яагаабши даа, Заяахан? (Тэрэнь абяагүй. Хэлэхэ дурагүй юумые баадхаад яахамниб гэжэ бодоод) Дүүмни мэндэ ябаа юм ха юм даа. Дайсанаа дараад, бусаха сагыньшье дүтэлжэ байгаа юм байна. Сэдьхэлээ ехээр бү хүлгэ, Заяахан. Би энэ һүниндөө харюу үгэхэб.

Сумааень абаад, почтыень айлаар тараажа үгэхэеэ газаашаа гарана.

Нюдэнэйнь нёлбоһоной ха­тажа хүсэд үрдеэгүйдэ, ямаан һахалтай, шодогор набтархан, наһажаал болоһоншье һаа, хүнгэн гэшхэдэлтэй түрүүлэгшэ ороод, мэндэеэ хэлэжэ, стул дээрэ лаб һууһгаадхиба:

ТҮРҮҮЛЭГШЭ: Би аймагһаа һаяхаи срэбэб. Ши нэгэ бага түрүүлжэ гарашаһан байгааш. Колхозой эдэбхитэдэй суглаан болоһон аад, тиишэдэ ошоо һэм.

Заяахан бодо­жо хубсалаад, һүлэмхи сог болоһон пеэшэн руугаа түлеэ хаяба. Түрүлэгшэ нэрэһэн тамхияа гааһанда хэжэ носоогоод, хоолойгоо заһаба.

ТҮРҮҮЛЭГШЭ: Заяахан, шинии юунтэй оройлдоһыеш аймагай түрүлэгшэһээ дуулааб. Шамайе магтана. Иимэ басагатай байһамнай болоо гэнэ һэн. Тэрэ яндан Дамбии гэдэгш аяар намараар ерэжэ, олохон газарһаа мори унаа хулууһан, милисүүдтэ баригдажа үгэдэггүй, гурба дахин урдаһаань буудажа, тэрьелжэ шадаһан байна.

ЗАЯАХАН: Орхиит даа тэрээнээ. Дуулахаш дурамгүй…

ТҮРҮҮЛЭГШЭ (өөрынгөө бодолһоо хобхорхо дурагүй): Үгы, үгы. Тиимэ бэшэ, басаган. Наадан бэшэ, ехэ үйлэ хэрэг гээшэ. Бодхуул бо­лоһон хүнэй хүниишье алахань юумэн бэшэ ха юм. (Байд гээд) Тиимэ даа. Тиимэ. Дамби гэдэгш Табхарай хүбүүн юм. Би мэдэхэб. Эсэгэнь ангиин дайсан боложо, гушан ондо тушаагдаһан юм. Хартаабхаһаа хартаабха гэдэгтэл – хүбүүнииньшье холо ошоогүй, бодхуултажа һүүлгүй шоно болонхой, мори унаа хулгайлхаһаа гадна, колхо­зой хонидыс хулуужа эдиһэн, һүүлдэ хулгайлһан морёороо отогто орожо ябатараа, милисүүдтэй уулзажа, баригдаха болоходоо хаяжа, ой руу тэрьедэһэп, буудалдаһан, нэгэнэйнь гарые шархатуулһан байна. Гурбадахи хоногтоо шамтай уулзаад, бари мэлшэ гарташ ороо. Шадааш, Заяахан.

Түрүүлэгшэ бодобо.

ЗАЯАХАН (хүндэхэн һанаанда абтажа зобоһон янзатай, хүлеэгдээгүй арсалта гэнтэ гаргаба): Тэрэ хүниие һанаха дуран намда үгы, огто һонирхуулнагүй. Тиигээдшье… тиигээдшье почто зөөхэ аргам һалаа!

ТҮРҮҮЛЭГШЭ (дуулахашье дурагүй): Муха, тиимэ һонин гэжэ байхагүй. (Байд гээд) Бн шамда энээнииеш шагнахаяа ороогүй һэм. Шамайе дэмжэхэеэ, олондо аюултай хүниие бариһыеш ойлгуулхаяа һанаа һэм. Харин почто гэбэл, мүнөө дээрээ шамһаа бэшэ тэрэниие шэрэхэ хүн манда үгы! Һанаашалһанайшье хэрэггүй. Иимэ хүшэр сагта хэдэг ажалаа бүри һайнаар хэхые оролдохо ёһотойш!..

Түрүүлэгшэ гаража ошобо.

Гэндэнэйнгээ урда яашагүй ехэ нүгэл хэһэндэл болооод, энэ һүни Заяаханай нойр орой болотор хүрэжэ үгэбэгүй.

 

ГУРБАДАХИ ҮЙЛЭ

Һаянай бүхэли гараг соо почто асарха сүлөө забда олдоогүй. Гансата Гэпэлмаагай хүбүүн шэргэнээтэжэ, тэрэнээ һахиха баатай болоходонь, Заяахан ото һарлагуудыень адуулжа хаража байгаа. Мүнөө одоол почтодоо ошобо.

Почто даадаг эхэнэр юушьеб бэшэжэ һууһанаа, үүдэ тэбдэн татажа opohoн Заяаханиие хараад, ручкаяа хажуу тээшэпь табижа, мүр дээгүүрээ хэдэрһэн пулаадаа абажа, бодошобо.

ЗАЯАХАН (гайхаһан, тэбдэһэн янзатай шэнги байхадань өөрынхеэрээ бодоод)): Тэндэмнай мал харууһалалсаха гэнтын хэрэг гараад, һаянай огто ерэжэ шадабагүйб. Мүнөө почтоёо абаад, удаарангүй энэ дороо бусахам. Ехэ яаралтайб.

ПОЧТО ДААГША: Ойлгооб,  ойлгооб,   Заяахан. (Хоолойгоо шадалаараа  зөөлэн  болгожо) Наашаа   орожо, эндэхэнэ һуул даа.

Эмээл дээрэ һуужа шалаһан Заяахан хүл дээрээ байхам гээд, буланда cyглаphaн обоо отог газетэ, бэ­шэгүүдые хараад, бултыеиь хаана хэжэ абаашахаяа һанаата болоно. Энээниинь почто даагша мэдэнэл даа, теэд тэрээндэ мүнөө хэлэхэ тон шухала ондоо юумэн бии гү даа.

ПОЧТО ДААГША (яажа, юунһээ эхилхэеэ халажа яданги, дахин дабтаба): Һуу даа, Заяахан (баруун гарайнгаа хургануудаар стол тоншосогоод, Заяханай  нюдэ руунь сэхэ  хараба).

ЗАЯАХАН (урдань иигэжэ харадаггүйдэнь гайхаад, стул дээрэ сүмөөхэн һууба): Юун бэ?

ПОЧТО ДААГША: Заяахан, би шамайе Гэндэнтэй нүхэсэдэг гэжэ мэдэхэ ха юмбиб даа.

ЗАЯАХАН (омогоор): Юунэй нюуса байха һэм, хөөрэгшэ, хэлэгшэл һэн гүби…

ПОЧТО ДААГША: Зүб даа. Тиимэ. Хүн бүхэндэ һайхан зүрхэнэй нүхэр байдаг.

ЗАЯАХАН (бодхуул Дамбии тухай хэлэхэ гэнэ гү гэжэ һанаад, яаража байһан тула): Бү годируулагты, тойруулагтыл даа. Хэлэхэ гэһэнээ сэхынь хэлэгты.

ПОЧТО ДААГША: Гашуудалта мэдээнэй айл тойрон захагүй ерэжэ байхада, ши ойлгохо ёһотойш…

ЗАЯАХАН (һэргылшэбэ): Яагааб? Гэндэн тухай тиимэ мэдээн бии гү?! Алим бэ?..

Почто даагша хажуудахи данса дороо гурбан хоногой даража байһан сошордомо мэдээ һарбайжа, гартань барюулба. Тэндэхи үсөөхэн үгэнүүд Заяаханай зүрхынь сүм харбашаба. «Тон харюусалгатай хэрэг дүүргээд, баатарай үхэлөөр унаба». Заяаханай нюдэн уһатаад, үүдэ үдьхэлэн, гүйжэ гараба. Почто даагша хойноһоонь үгэшье хэлэжэ үрдибэгүй.

Айлай гэрнүүдэй хоорондуур гүй гүйһөөр ерэжэ, Гэмаа хугшэнэйдэ ороод, орон дээгүүрнь уруугаа харан шарбажа, забда зайгүй һугшашаба.

Тугаар хада ямаршьегуй гаража ошоһон басаганай иимэ болоод орожо срэхэдэнь хүгшэн гайхажа, гэрэйнгээ хоорондуур миил бүмбэрхэ юм.

ГЭМАА ХҮГШЭН: Юун болобоб?  Яабаш?!

Заяахан һарлаг буруугай зоходоһондол хоолойгоо шахажа, гэрэй дорьбосо уйлана.

ГЭМАА ХҮГШЭН: Үбдөө гүш? Хайшан гэбэш?..

Хүгшэн хажуудань һуугаад, обогошоһон дала мүрыень болюулхаяа хүсэһэндэл тэбэрибэ.

ЗАЯАХАН: Гэндэн,   Гэндэн!..

Юунэй болоһые хүгшэн сэдьхэлээрээ тааба хэбэртэй.

ГЭМАА ХҮГШЭН: Ай даа!..

Хүгшэн һуушаба. Заяаханиие һамааруулхаяа ондоо оролдоногүй. Уйлажа, доторойнгоо гомдол уйдхар шабхаг лэ даа. Дээрэшье болоно аалам…

Хүгшэнэй газаашаа гараад, нэгэ үртэһэ үйлсөөр миил ябаһанаа ороходонь, Заяахан байбагүй. Унаһан ороньшье газаань үгы, таахада, нютагаа бусаа хэбэртэй.

 

Энэ үедэ Заяахан почто даадаг һамганай xoйноһоонь хүгшэнэйдэ асаржа үгэһэн бэшэг, газетэнүүдые ганзагалаад, нютаг руугаа зурыһан харгыгаар хүл мэдүлэн табилуулжа, нюдэнһөө yha гоожуулан ябана. Хэды соо ябажа ерэһэнээшье ойлгобогүй.

Гэртээ тэбэри түлеэ оруулжа ябаһан таабайнь унааень угтажа абахаяа яараба.

ТААБАЙ (эсэшэһэн басагаяа хараад, хайрланги хоолойгоор): Гэртээ оро даа. Эдеэлэ. (Орынь жолоое дүнгэбэ. Заяахан досоогоо тэсэнгүй тэбэршэбэ.  Таабайнь толгойень  эльбээд, дээрээ дээрэһээнь асууба) Юун болооб? Юун болооб?

ЗАЯАХАН: Би ондоо ошохогүйб! Хүрөө! (Газарта дэбхэржэ буугаад, хэрэлсы дээрээ  унажа, абяатай шангаар һугшарба).

Хүршэ Гэпэлмаань гүйжэ ерэбэ.

ГЭПЭЛМАА: Заяахан, яабаш? Үбдөө гүш? (Дүмүүхэнээр тэбэрижэ) Бодо даа. Гэртэ ороё, хүйтэ абашуужаш.

ЗАЯАХАН (шал нойтон нюураа хасартань няагаад, уйлаан соогоо): Эгэшэмни!.. Гэндэндэмнай…

ГЭПЭЛМАА: Юу?!..

Саашань һураба асуубашьегүй, зүрхэеэ барижа, доошоо һууба.

 

Заяахан хайнагуудаа харюулжа, хабшал байсын эрмэгтэ һууна. Бодолгото болон байсын нүхэ руу шулуу хаяхадань, аяар доро ошожо, барьягар шулуунуудые абяатайгаар сохин унана. Үдэшэ ерэхэдэнь таабайнь аманһаа һалгадаггүй гааһаяа hoросогообо.

ТААБАЙ: Yxиh, үгыдэш хүнүүд ерээд лэ ошоно. Почтоёо асараа гү гэлдэхэ юм. Хэзээ ошохоёо байгаа хүмши?

ЗАЯАХАН: Болёоб гэжэ хэлээ бэшэ һэн гүб. Ондоо хүн шэрэг.

ТААБАЙ (бадараад): Бү тэнэглэ! (Гaahaнайнгаа үнэһэ стул дээрэ сухалтайгаар тоншороод) Тиихэдээ хэниие ошог гээбши? Гэпэлмаагай үхибүүн яһала бараг болоо. Шамгүйгөөр эндэ аргань олдогдохо.

 

Заяахан байсын захада һуугаад, бодомжолно:  Инаг хайрата   Гэндэниинь  эрьежэ  ерэхэеэ  болёо… Нюдэеэ энэл аниһан зандаа байса руу халишаха… Тиигээд лэ хамаг юумэн нэгэ доро дүүрээ. Ондоо бэеэ зобоохогүйб, Гэндэнтэеэ адли зүрхэниинь  газараа  тэбэрин  хэбтэхэл… (Һo-ho-o! – гэһэн оог хашхараан шэхэндэнь һулаханаар дуулдахадал гэбэ, шагнаархаад). Али һалхин шууяна гү? (Дахин абяан гарахадаа – хүн). Заяахан шэбшэһэн бодолһоо сүлөөржэ, нюдэеэ нээбэ. Тээ доронь ябаган хүнэй мориндонь дүтэлжэ ябахань харагдаба.

ГЭПЭЛМАА (тэбдэһэндэл  һүхирбэ): Ха-анабши-ы?

ЗАЯАХАН (һууриһаа үндыгөөд): Эндэ-э!

ГЭПЭЛМАА: Би  шамайе  халахаяа  ерээб. Таабайш  эльгээгээ.  Үхибүүмни  бага дээрэ болоо. Халууниинь доошоо буугаа. Эдеэндээшье оробо. Һайнши даа, Заяахан. Дайн ха юм даа, дайн… Хүшэр сагта бэе бэеэ бү орхилсоё…

ЗАЯАХАН (һанаа алдажа): Минии һай хэжэрхиһэн юумэн юу байхаб даа.

ГЭПЭЛМАА (дүтэлжэ, шангаар хүзүүдээд, хасарыень таалаба): Би шамайе Гэндэнэйнгээ орондо дүүмни гэжэ һанажа ябахаб.

Заяахан гунигтайгаар орилшоно.

ГЭПЭЛМАА (хоёр мүрыенпь гараараа барижа): Бэеэ бари, Заяахан! Хүн бүхэндэ хэсүү саг тудаддаад байна гээшэ. Бидэнэр дайсанай урда торожо үгэхэгүйбди! Гансал һайнаар лэ хүдэлэе. Зон хүлеэжэ байна. Ши почтоёо асархаяа ошохо ёһотойш.

Нютаг зонойиь хулеэнги шарайнууд урдань бодожо, саашадаа уулзабал яажа тэдэнэй урдаһаа харахаяа зүрхэсэхэ байһанаа һанахадаа, Заяахан

ЗАЯАХАН (толгойгоо дохёод): Эгэшэ, бү зобо.

Заяахан гэр руугаа алхалшаба. Эгсэ һарьдагай зүргэнуудые дамжаһаар доошоо буужа, гэртээ хүрэтэрнь түрүүшын бороон шэдэрээд, һүүлээрнь нойтон caһaap бадхаба.

ДҮРБЭДЭХИ ҮЙЛЭ

Гэмаа хүгшэн түлеэнэйигээ модон дээрэ нара игаажа һуушоод, шагабша татана. Зүүн хойто зүг руу шэхэеэ һоноршолон табинхай. Ямар нэгэн абяа абаһаар лэ толгойгоо үргэжэ, харгы руу хараашална. Гурбадахи үдэрөө нойрынь таһалданхай. Юундэ Заяахан ерэнэгүйб?

Үсэгэлдэр үдэшэ Заяаханай эсэгэ Дундай орожо ерээ. Үүдыень хүн тоншоошьегүй, үдьхэлһэн янзатай болоо һэн. Наһаараашьс шэбхэдэдэггүй аад, бага гайхан татаад, нюдэжэ hyyhaн сайгаа хажуу тээшэнь болгожо табяад, юрэдөө, холын хүн ябаал үгы юм гээбы даа гэжэ бодоод, үүдэеэ нээгээ һэн. Дундайн нюурай харагдашахада, сошожо абаба. Этигэл ядахадаа, дүхыжэ, үшөө дахин лаблажа абаа һэн. Шүдэнүүдынь ялагад гээд, бэеэ барижа шадангүй эльгэ хаташахадань, мэндэ сайнаашье мартанхай:

ГЭМАА ХҮГШЭН: Үнэхөөрөө Дундай гүш? Орыш! Орыш! Үүдэндэ юундэ байшабаш?  (гарһаань татажа оруулха гэхэдэнь, миил һула хамсы шүүрэгдэшоо бэлэй).

Гэмаа хүгшэн Заяа­ханиие хүлеэнгээ шагабшаяа татахаяа газаа гараад, энэ һуужа байхадаа:  “Дундайн амиды бусаһаниинь болоо, нэгэ тээ үхэжэ хэбтээ һаань, юушье бусаахын аргагүй һааб даа.  Гарнууд үгышье һаа, яаба хээбэшье амиды бусаал даа. Болоо…”

Зүүн урда, Аха голой шааяха зайгүйгөөр адхарһан аадартал дуулдана. Энэ абяан соогуур таб-таб гэһэн хүнгэхэн гэшхэсэ соностожо, хүгшэнэй толгойгоо үргэхэдэнь, Заяахан дүтэ орожо ерэнхэй ябаба. Хүг­шэн үтэр шагабшаяа хажуу тээшэнь болгоод, хоройн үүдэ бүгдэгэшэн ошожо нээбэ.

ГЭМАА ХҮГШЭН: Шамайгаа хүлеэһэн гээшэм даа. Одоошье ерэбэ ха юмши даа, мухам. Хүлеэгээ ёһотой гэжэ Заяахан тухайлаад ябаһан ту­ла ушар шалтагаанаа сэхэ хэлэнгүй:

ЗАЯАХАН: Apгагүйдөөб даа.

ГЭМАА ХҮГШЭН: Буул даа,  мухам.  Шамайгаа    баярлуулхам.

Заяаханай соггүй нюдэд тэрэл шэгтээ, эдэ үгэнүүдыень шэхэнэйнгээ хажуугаар үнгэргэжэрхиһэндэл байһан аад, нэгэ юумэ ойлгожорхиһондол зүрхэниинь дээшээ хөөрэжэ, түргэн моринһоо буугаад, hyra һүрэн, гүйдэлөөр тооной ябажархиба. Гэмаа хүгшэн моринойнъ жолоо баринхай байрадаа үлэбэ.

ЗАЯАХАН: Аба! Аба-а!

ДУНДАЙ (бүхэ нойрой зүүдэндэ үлгыдүүлһэн хүн нюдэеэ нээжэ ядан): : И-ы.

Өөдөө хаража хэбтэһэн эсэгэеэ тэбэрижэ, Заяахан мээхэйгээр үндэн таалашаба.

ДУНДАЙ (хушууень озоод, тохоноголдон бодожо, орон дээрэ һуугаад, хоёр гараа дээшэнь үргэжэ): Абашни иимэ болошоод ерээлби даа, басагам. (Хүхюунээр) Уйдаха юумэгүй-й. Би хүн зондоо туһатай юумэ үшөө хэхэ-беэ. Харахаш!

Заяахан гайхабагүй. Гарыеньшье анхаржа харабагүй. Харин нюур, нюдэ руунь сэхэ гэтэн, эдэ үсөөхэн жэлнүүдтэ эсэгынгээ үбгэржэ, хэды зүдэршэһыень химгадаба.

ЗАЯАХАН: Үһэтнай сайшоол, аба.

ДУНДАЙ: О-о, үһэн байгаа юм ааб даа. За-а, басагам, һайн байна гүт?

ЗАЯАХАН (дала  мүрөө хабшалзуулаад, энеэбхилхые оролдон): Ямар гэхэ юм даа… Шадалаараа байналди даа.

ДУНДАЙ: Таабайн бэе хэрэб?

ЗАЯАХАН: Түлеэ, уһаяа acaphaap…

ДУНДАЙ: Манайш таабай хатуу бэетэй хүн даа. Зуу хүрэхэдөө болохо. Шам тухайм Гэмаа хүгшэн хөөрөө һэн. Ехэл хүлеэгээ даа.

ЗАЯАХАН: Гэпэлмаагай үхибүн үбдөөд, би һарлагуудынь харалсаа һэм. А-а, тиигээд лэ удаарааб.

ДУНДАЙ: Хэр байнаб даа, хөөрхыш? Гэндэн тухайнь дуулаа һэм. Тархиш даа, ehoop бэрхэ хүбүүн һэн даа. Теэд яахыншье аргагүй, дайн боложо байна ха юм даа. Хүнэй ямархан, ухаатай, хэсуу бэрхэ хүбүүд һалана гэжэ һананаш даа. (Дороһоо һанаа алдаба) Да-а, бү хэлэ. Би хэдэ дахин шархатааб. Долоон голтой хүн гээшэ гүб. Толгойгүй haa, бусахагүй һаабзаб. Һүүлэй һүүлдэ хоёр гарни минэдэ хиргүүлжа, мухар болоходонь бусаагаа. Тэрэгүй һаа, би һүүлшынгээ амин хүрэтэр туласалдахал байгааб. «Нүхэр лейтенант, гэртээ туһатай байжа болохош. Харихал хэрэг гарабал даа» гэжэ командирни хэлээд, Улаан Тугай орден үбсүүндэм хадаа һэн.

Заяахан гимнастёркыень стул дээрэһээ абаба. Олон тоото орден альга ташалдаһан юумэдтэл хангиралдашаба.

ЗАЯАХАН (эльбэжэ үзөөд, досоогоо бодобо): Гэндэмни баһал иимэ олон ордентой ябаһан байгаа ёһотой.

ДУНДАЙ: Гэртээ туһатай байнгүй яахабиб. Һарлагуудые шамһаа дутуу харууһалха гэжэ һанаа гүш?! Адуушье харюулжа шадахаб. Нэгэ хэды хоног урда хүрэжэ ерэһэн байгаа һаам, мүнөө болотор почтошни хэбтэхэгүй, үни галаб хада абаашаһан байха һэмби.

ГЭМАА ХҮГШЭН: (газааһаа ороод): Моринойш үргэн доро үбһэ хаяжа үгөөб даа. Һамбаанда гэдэһэеэ дүүргэжэ байг. (Галаа түлихэеэ түхеэржэ  байхадаа): — Дундай унтажа  садаба  гүш?

ДУНДАЙ: Садаа. Орой һэреэгүйб… Басагантаяа мүнөөдэртөө иигээд хариха хэрэг гарабал даа.

ГЭМАА ХҮГШЭН: Юунэй яарал юм. Нэгэ хэды хоноод ошыт.

ДУНДАЙ:  Хэхэ ажалаа олоод һуунам. Гэпэлмаагай һарлагуудые хараха болоо ха, ябаагүйдэ аргамгүй. (Эрид шиидэһэн хүнэй хэбэр үзүүлэн) Ургада opoһон дайсанаа гэдэргэнь унатар таталсахаб.

Эсэгэ басаган хоёр сугларһан почтоёо хоёр сумаагаар шахажа байжа хээд, замаа хороохоёо яараба. Энэ үедэ һургуулиии нahaнaй шаби гүйжэ оробо.

ШАБИ (Дундайн нюдые шэртэжэ, үбсүүндэхи орденуудтань хорхойтоһон шэнги): Фронтһоо бусаһан хүн та гүт?

ДУНДАЙ:  Тиимэ.

ШАБИ: Танине айком бушуу ерэгты гэнэ.

ДУНДАЙ:  Хэн?

ШАБИ: Түрүүлэгшэ.

ДУНДАЙ:  Ябахаяа байхадамнай юун болоод дуудуулба гээшэб? Халта хүлеэ. Ошоод ерэһүү.

Дундай ута утаар алхалан, гэрэй саагуур орошобо.

Айкомой түрүүлэгшэ таһаг соогоо хоёр эхэнэртэй һууба. Урданайнь танил Бадма Тибешкеевич үүдэ ороһон Дундайе xapahaap, яаралтай өөдөө үндыжэ, энеэбхилэн урдаһаань ерэжэ тэбэрибэ.

БАДМА ТИБЕШКЕЕВИЧ: Һуу, һуу… Зай, фронтынгоо һониниие хөөрыш даа.

ДУНДАЙ (оло юумэ хөөрэлдэхэ  сүлөө үгыб  гэсэ):  Үлүү  хөөрөөдхихэ юун намда байхаб даа. Үдэр  бүхэн газетэ дээрэ бэшэжэл байна ха юм.

БАДМА ТИБЕШКЕЕВИЧ (үнинэй танилайнгаа хоёр гаргүй боложо бусаһандань голхоронги, нэгэш гарынь бүтэн үлэхэеэ яагааб гэжэ досоогоо бодоод): Тиимэ даа. Зүб. (Нэгэ бага болдомжолоод) Бэе хэрэб?

ДУНДАЙ (хоёр сарбуугаа ээлжэлүүлэн сохёод, омог хүхюугээр): Энэ xoephoo бэшэ зобохо юумэм үгы. Улаан зүрхэм зандаа.

БАДМА ТИБЕШКЕЕВИЧ: Үнөөхи хүхюун заншни огто хубилаагүй байна. Һайн лэ гээшэ. Эндээ хэды хонохот?

ДУНДАЙ: Юу хонохо гэжэ… Ябахаяа байһыем барижа абаат.

БАДМА ТИБЕШКЕЕВИЧ: За-а, тиигэбэл фронтынгоо һонинуудые хожом зугаалаарай. Нэгэ иимэ дурадхал байна. Ши, нүхэр Дундай Галсанович, колхозоо хүтэлбэрилхэ болоо хаш. Үбгэжөөлнай наһатай болоо, ядаралдана. Һургуули һударшье, бэшэг тамгашье үгы, орлохо хүнэй үгыдэ боро мүрэй барһамнай хэдэн жэл түрүүлэгшэ ябаа. Өөрынгөө хаба соо хүдэлбэ, зоноо хүтэлбэ ха юм даа.

ДУНДАЙ (хооһон хамсыгаа һэжэрбэ): Иимэ аад гү?

БАДМА ТИБЕШКЕЕВИЧ (сохоёо заажа): Толгойш яагаа юм теэд.

ДУНДАЙ: Таарахагүй ха даа.

БАДМА ТИБЕШКЕЕВИЧ (баадхаба): Бү зобо, шадахаш, коммунист Галсанович.

ДУНДАЙ: Би хэхэ ажалаа олоод ябаа һэм.

БАДМА ТИБЕШКЕЕВИЧ (һонирхобо): Ямар  ажал?

ДУНДАЙ: Хайнаг, һарлагуудые харууһалха.

БАДМА ТИБЕШКЕЕВИЧ: Ши, фронтовик, партийна хүн  аад, эндүүрнэш. Партиин зааһан тээшэ ошохо ёһотойш.

ДУНДАЙ (һууд гэжэ бодожо үзөөд): Туршаад үзэхэл болобо аабзаб даа.

8

Һүни орой хүрэһэн тэдэниие хэншье угтабагүй. Ехэнхи зайе ябагаар ябажа, тулама эсэшэһэн Заяа­хан эдеэлхэеэшье, унтахаяашье уйгаргүй һанашаихай, гэртээ тулаһаар лэ хэрэлсы дээрээ лаг һуушаба. Абань эмээл дээрэһээ буужа, түрэһэн тоонтынгоо агаар шуухирса һоробо.

ДУНДАЙ: (өөртэеэ өөрөө хөөрэлдэһэндэл): Иимэ нангин уула хадатай иютагта дайсад яашье хүрэжэ ерэжэ шадахагүй!

Таабайнь түерһөөр гараба.

ТААБАЙ: Заяахан хэнтэйбши? (Абамни харюусаг гэжэ Заяахан бодоһон байгаа. Харюу абахагүйдөө): Баһа юун болобоб? Үбшэлөө гүш?

ДУНДАЙ (хүхюунээр): Бидэ хоёрбди даа.

ТААБАЙ: Бидэ? Һэ… (Сухалтайшагаар) Үгы, ши хэмши даа?

ДУНДАЙ (шогтойгоор): Сагтаа орохобди. Орожо байгты. Гэрэлдэ гэртэ танилсахабд.

ТААБАЙ: Ши иихэдээ Дундай мүн бэшэ бэзэш?

ДУНДАЙ: Тиимэлби даа. (Хэрэлсы өөдэ гара­жа): Гэртээ орожо, мэндэеэ хэлсэжэ, һониноо хөөрэлдэе даа.

ТААБАЙ: О-о, яагаа һайн юм бэ-э. Ерээ ха юмши даа. (Гэдэргээ оробо).

Дундайтанай шэнэһэн гэр уни бутарса түлигдэжэ, шараһан мяханай, зутараантай сайн үнэр аятайханаар анхилан, эсэгэ хүбүүн хоёрой зугаае бүри бадаргана. Заяахан дуулгаа ха, удангүй Гэпэлмаа гүйжэ оробо.

ГЭПЭЛМАА: Дундай-хай, амиды бусаа ха юмта даа… (Саашань үгэеэ хэлэжэ дүүргэнгүй, хүзүүдээд уйлашана).

ДУНДАЙ (хүхюугээр): Баярлаһан хирээ бархирха гэлсэгшэ гү? (Гэндэнииень һанажа, шүдөө хам зуушаба) Хоёр хүлөө шэрэжэ ерээл хүн бэзэб. Хэды шархатажа, гаршьегүй болоо һаа, туһатай байхал байхаб… Гэпэлмаа, бэеэ бари. Хэзээдэшье үзэгдөөгүй хүшэр хүндэ саг гээшэ. Илалтамнай дүтэлөө. Бүхы арга боломжоороо фронтдоо туһалха ёһотойбди. Энээнииел ойлгооройт. Битнай дайнай дүлэн coohoo гаража ерэһэн хүн гээшэ гүби даа. (Гэпэлмаагай уярһан сэдьхэлэй орьёлоо бага номгорбо. Дундай бодоод, гэр соогуураа ябасагааһанайнгаа һүүлдэ) Бидэ тэсэхэ, тэмсэхэл ёһотойбди!

ГЭПЭЛМАА (олон орденииень хаража, омогорхон һууһан): Манай хотон соо бусажа ерэһэн түрүүшын хүн та болонот.

ДУНДАЙ: Энээн тухай мэдээд һуунаб. Гэртээ амиды бусаһандаа, баярлаха юумэмни оройдоо үгы. Нюур нюураараа дайсадтай тэмсэжэ ябахадаа хабаяа үзэгшэ һэм. Үхэхэ үйлэгүй һэн хойноо   яахабши?   Үлөөлби   даа. Энэмшье болоо гү гэжэ һананам. Эндээшье байгаад, дайсадтаа амар заяа үзүүлхэгүйб. (Стул дээрэ һуужа, мухар сарбуугаараа стол тоншоходонь, дэнгэй гэрэл ониб-аниб гээд абаба. Таһархай гарайнгаа саһан дээрэ хэбтэхые, хадын түргэн горхон шэнгеэр шуһанайнгаа шэдэлхые, залуухан санитар басаганай мэдээ табижа байхадань, дээрэнь ерэһэниинь элихэн һанагдажа, шүдэеэ хабирба). Үдэр намай аймагта айком дуудажа, колхозой түрүүлэгшын уялга даажа абахыем дурадхаа.

ГЭПЭЛМАА (түргэн): Теэд юун гээбта?

ДУНДАЙ: Партиин заабари дүүргэхэ ушартай болоболби даа.

ГЭПЭЛМАА: Тиимэ  ааб  даа. Колхозоо хүтэлбэрилхэ болоһонтнай һайн гээшэ. Һураггүй урагшатай байха гэжэ бил бодоноб.

ЗАЯАХАН (стол дээрэ шараһан мяха, зутараантай сай, табаг дүүрэн талха табиба): За-а, эдеэлэе даа. Эдеэмнай болоо.

Буланда байһан таабайнь уудалаад, томохон түйсэтэй юумэ гаргажа, хоёр гараараа хүбүүндээ һарбайба.

ТААБАЙ: Бусажа ерэһэнэйщ түлөө. Юу байгааш даа, ба­ри. Бари. Намар хада тогоо нэрээ һэм.

Дундай үндыжэ, хоёр сарбуудаа үни хада өөрынгөө хэһэн түйсэ хабшажа абаад, басагандаа тайлуулжа, аягалхыень үгэбэ.

ДУНДАЙ: Гуурһаа гударшоод һуухагүй, урданайш зон зөөриншэ нарин байдаг байна. Һайн даа. Мүнөө уулзаһанайнгаа түлөө, илалтын түлөө ууя. (Дүүрэн аяга хундагаяа үргэбэ. Амталжа үзөөд) О-о, одоо хатуу даа. Дараанай юумэн хадаа ондоо байна даа.

Нэгэ амяар хүнтэрүүлжэрхибэ.

ТААБАЙ: Яашахань һэм. Хоёр дахин нэрэгдэһэп байха.

Шэмэжэ уугаад, уршыжа, толгойгоо һэжэрбэ. Заяахан абынгаа аманда хэдэн халбага мяха хэжэ үгэбэ.  

ДУНДАЙ: (амташаан жажалжа, ам-там эдеэд байхадаа): Манай һарлагай мяхан яахадаа шэмэтэй ондоохон гээшэб. Урдань мэдэгшэгүй һэм. Холо ябахадаал ойлгодог болооб.

ТААБАЙ: Ганса мяханиинь бэшэ, һүниинь ямаанай һүнһөө үдхэн хурса ха юм. (Сайгаа һорожо оробо).

ДУНДАЙ: Иимэ мяхаи, һүн фронтдо сэгнэшэгүй хэрэгтэй болодог. Малаа гарзалуулангүй олоор үдхэхые, һү тоһо хаба соогоо абажа, ехээр гүрэндөө тушаахые оролдохо болонобди, нүхэд. Үглөөдэрһөө би уялгаяа дүүргэжэ эхилхэб. Эндэм айкомой зүгһөө бэшэг байна. (Зүрхэи тушаагаа заагаад) Үглөө үдэшэндөө зоноо суглуулжа, суглаа хэхэбди. Зай, нүхэд, амарха сагнайш тулашаба ха даа.

ЗАЯАХАН (эсэжэ, арай бэеэ барижа һууһан): Амарая, амарая. (Унтари тээшээ ошобо).

Гэпэлмаагай ябаха дээрэ Дундай шинелеэ хэдэржэ, хойноһоонь гаралсаба. Одо мүшэд Саяанай үндэрнүүдээр үлгөөтэй юумэдтэл шобшоролдоно.  Хон-жэнхэн.

ДУНДАЙ (Өөртөө хэлэһэндэл): Ямар гоё һайхан нютагтай гээшэбибди. Мүшэдөөр элбэг хабарай һүниньшье ондоохон, үльгэр шэнги үзэгдэл түрүүлнэ. Иимэ онсо һайхан орон шотагаа дайсадта буляалгахаар аал! (Бодолгото боложо байд гээд, Дундай Гэпэлмаада туласа ойронь ерэжэ, мүр дээрэнь мухар сарбуугаа табиба) Гэпэлмаа, би шинии байдал хуу мэдэнэб. Ганса бэе эхэнэртэ хэзээш хүшэр байдаг. Гансаардаһан эрэ хүндэшьс һайн юумэн үгы юм.

ГЭПЭЛМАА (хэлэһыень ойлгожо ядан маргажа, нилээн түдэгэсэжэ байһанаа һанаһанаа сэхэ руунь хэлэхэ гэжэ бодобо) Би хүбүүтэйб, та басагатайт. Балай гансаарда­baн юумэн харагданагүй. (Харанхы соо Дундайн нюдэ хараха гэхэдэнь, обёорогдобогүй).

ДУНДАЙ: Гэпэлмаа, мүнөөш ойлгоогүй һаа, хожом ойлгохош. За-а, би хүргөөд үгэһүү даа. Тиигээд ерэжэ амар­хам.

ГЭПЭЛМАА (гэр хүрэтэрөө ерэһэн хойноо): Гэртэ орыт.

ДУНДАЙ: Хожом ябуужаб даа. (Шалтаг бариба) эсээб.

Дундай гэртээ орожо, дэрэдэ толгойгоо хүргэжэ, нюдэеэ анихатайгаа адли унташаба.

 

ТАБАДАХИ ҮЙЛЭ

Май һарын тэн. Заяахан эр­тэ бодоод, галаа түлижэ, сайгаа табижархёод, мориёо барижа асарба. Гэртээ ороходонь эсэгэнь стол дээрэ caapha табинхай, мухар гараараа шанаагаа туланхай һанаанда хатанги һууба.

ДУНДАЙ (уриханаар):Заяаха-ан. Мүнөө почтоёо асархаяа ошохош гү?

ЗАЯАХАН: Сайгаа  уугаад  ябахам.

ДУНДАЙ: Бү яаралши. Һyy наашаа. Ерэһээр нилээд болошобоб. Нүхэдтөө гансаш үгэ бэшээгүйб. Шим намдаа туһалха болоолши даа. Бэхэ, ryyphaa гаргажа, минии хэлэһэн соо бэшэг бэшэл даа. Абаашажа табихаш. Адресынь энэ байна. Командирайм нэрээр. (Заяахан багшынгаа урда партын саана һуудагтал бэхэ, ручкаяа урдаа табижа, стул һандайлба). Нүхэдни уншаад, харыш, энэмнай дахяад нэгэдэхи класста һуража эхилээ байна гэлсэжэ, хүхюутэйгээр энеэлдэхэ даа.

Заяахан гэнтэ “и-иг!” гэһэн ёолоо гаргаад, гэдэһэеэ тэбэрижэ, доошоо һуушаба.

Сошоһон абань басагаяа тэбэреэд, өөдэнь татасагаана.

ДУНДАЙ (мэгдэбэ): Муха,  яабаш?  Яабаш?..

Энээхэн саг соо хүлэржэ үрдеэд, үбшэнэйнгөө табигдахада, сүлөөтэйгөөр амилһан Заяахан юунэй болоһые өөрөөшье ойлгожо ядаба.

ЗАЯАХАН: Мэдэнэгүйб… Доторым урбуулжархиһандал бо­лобо. Бараг ха даа.

Үндыжэ, стул дээрэ һуугаад байтарнь, досоонь юуншьеб хүдэлхэдэл гэшэбэ.

Заяахан нюдэеэ анижа шагнаархаад, үхибүүтэй болохо болоһоноо тухайлхадаа, ордоһотойгоор бархираад, орон дээгүүрээ ошожо мухаришаба.

ДУНДАЙ (юуеыньшье ойлгожо ядашаһан): Фельдшертэ ошохом гү? Досоош муу гү?

ЗАЯАХАН: Хэншье хэрэггүй,  аба…

ДУНДАЙ: Үбдэнэ гүш? Сэхынь хэлыш.

ЗАЯАХАН (шүдэнэйнгөө забһараар): Үгы!..

Заяаханай хоолой шэшэржэ, уралнуудынь дарьбагашаба. Хүл дээрээ бодошоһон таабайнь шэхэеэ һонороор табижархинхай, яаһыень мэдэхэ хүсэлэнтэй.

ДУНДАЙ (боһоод һалахаар бэшэ): Юун болоо гэжэ шамайе ойлгохо болонобибди?..

ЗАЯАХАН (юуншьс гэхэ аргагүйдөө): Газаа гарахам. Агаар дутана.

Хүнэй дуугархын сүлөөгүй гаража ябашаба.

ТААБАЙ: Энэмнай яаба гээшэб? Иигэдэг үгы юм хамнай.

ДУНДАЙ: Үбдөө гээшэ ааб даа. Хэлэхэеэ яанаб. Үбшэнөө нюуһан хүн эдэгээ һайжараагүй юм. (Хойноһоонь гарахадань, басаганиинь Гэпэлмаагайда ошожо ябаба. Дундай һөөprөө гэртээ оробо). Иигэжэ үбдэжэ байгаа haa, мүнөөдэр почтодо ошоһонойнь хэрэггүй. Харгыдаа таталдажа унаа һаань, хэн абахаб?

Дундай һуужа сайлаба. Теэд хоолойдонь эдеэн мүртэй орожо үгэбэгүй.

ДУНДАЙ: Дахажа ошохо болоо гү…

Гэпэлмаа ерээд, ондоо хүн үгы аабза гэжэ лаблаха гэһэндэл иишэ тиишээ хараад абаба.

ДУНДАЙ: Заяахан ерэбэ гү? (Өөртөө: эдэнэрэй хоорондо нэгэл юумэн бии).

ГЭПЭЛМАА: Бү зобогты, манайда һууна. (Дундайе газаашань дуудаба).

Эхэнэрнүүд яагаа олон зантай агшаб гэжэ Дун­дай дураа гутаадхина.

ГЭПЭЛМАА (һанаа алдаһан аад, энеэбхилээд): Болоһон ушараа Заяахан намда хуу хөөрөө. Тандаа хэлэхэеэ эшэнэ… Залуу ха юм даа. Үнэндөө өөрөө оройдоошье зэмэтэй бэшэ…

Тойруугаар эхилээд, үбэлэй тэрэ нэгэ үдэр бодхуул Дамбитай уулзаһан уршагта ябадалыень Заяаханай хэлэһэн соонь дуулгаад, яахашье мүрөө оложо ядаад байһандань һанаата  болобо.

Дундай Дамбиие һулагүй таниха һэн. Өөрөө тиихэдэ байгаа һаа, хоёр гараараа хоолойень бажууха байгаал даа. Харин мүнөө болошоһон хойно яахабши. Юушье хэхын аргагүй.

ДУНДАЙ (гэнтэ яаража): Гүлмэр хүн иимэ байдалда ороходоо бэеэш хорложо болохо. Ошоё. Би өөрөө хөөрэлдэһүүб.

Хүхэ сагаан болошоһон Заяахан эсэгэмии юун гэхэнь гээшэб гэжэ хүлеэшоод, орон дээрэ уруугаа харан һуухадаа, xapcarahaa хороһон шубуухайдал болошоод байба.

ДУНДАЙ (басаганайнгаа толгой эльбээд,эрхэлүүлэнги,аргаданги  хоолойгоор): Муха, шинии зобохо юумэ үгы. Дайнда унаһан Гэндэнэйнгээ урда, энэ ерээд ябаһан минииш урда бэеэ бү зэмэлэ. Гэмтэй бэшэш. Хээлитэй болоһоноо хойшо түрэхэ ёһотойш. Өөрөөш бү тэжээгээрэй. Би ехэ болгоод, дахуулжа ябахаб. Хүбүүн түрө һaa, хоёр гарни боложо үгүүжэн. Басагамни, эсэгэш үнэн зурхэнһөө гуйнаб. Ши намда үгэеэ үгэ. Тэрэгүйдэш заяандааш һанаагаа амархагүйб.

ЗАЯАХАН (бодожо, эсэгынгзэ сээжэдэ толгойгоо няагаад, нюдэнһөө yha дуһалуулан, һугшараан соогоо): Аба, үгыетнай дуулахаб.

ДУНДАЙ (һанаагаа амаран, ябаха дээрээ): Үбдэжэ байгаад, мүнөөдэр аймаг ошоһонойш хэрэггүй. Амара. Үглөө болго.

 

Заяахан эсэгынгээ үгөөр болобогүй. Саяанай орьёлнууд дээрэ наранай наадан байхада, бэеынгээ тамирай барагтайе мэдэрээд, аяндаа зорёо һэн.

Досоогоо бодоно: “Үхибүүн? Бодхуулһаа? Ухаанайнгааш оёорто оруулаагүй ябааб”.

Манарһан нюдөөр байсата үндэрэй хабсагай хараад зогсоно.

Эсэгынь хэлэһэн үгэ шэхэндэнь элихэн соностобо: “Гэмтэй бэшэш… Хүбүүн түрөө haa, хоёр гарни болуужан”. Абамни үнэхөөрөө ашаяа хажуудаа дахуулжа ябаха хаям.

Досоонь энэ зунай эхинэй сэнхир огторгой шэнги сүлөө уудам болоходол гэбэ.

Аха голой гарасада ерээд, морёо амгайбшалжа yhaлаад, ногоондо табижа, шүдэ ташама хүйтэн уһаарнь нюураа угаагаад, эрьедэнь һууба. Энээхэн гарасада Аха гол һалаатажа, харайн мушхарһан уһаниинь аалидаад орхидог.

Гэрэл шэнги тунга yhaн соонь Заяахан дүрэ шарайгаа тэрэ зандань хараба. Эдэ жэлнүүдтэ Аха голдол тогтонгүй хүдэлөө, ябаал даа.

Баруун тээ арилшаһан наран тээшэ Заяахан эрьежэ хараад, өөдөө үндыжэ, үдэшэ багта хүрэжэ, үглөөгүүр эртэ бодоод, нютагаа ерэхэб гэжэ бодоно.

Гараса гаража, хангил хабсагайн хаяагаар аһалдаһан зүргэ харгы өөдэ морёо урдаа табяад, хойноһоопь хэрмэн шэнги хүнгэхэнөөр дүүлин ябахадаа, толгой эрьемэ үндэрһөө доошоо хаража, Аха голой сагаалхин, шулуу сохин урдахадань, ажабайдалай байрадаа тогтодоггүй жама eho тухай  удхалжа  үзэнэ.

“Арад зомнай дайсанайнгаа хатуу нюдаралгые хамха сохин, уһа голдол тогтонгүй урагшаа жүдхэнэ. Би нютагайхидайнгаа сэдьхэлэй хүлеэлтые хүргэхын тула баһал энэ үндэрнүүдые торонгүй дабажа гаранам. Хуу юумые дабаха хэрэгтэй. Дабаха. Тэрэнэй түлөө хүн түрэнэ,  ажаһууна. Эгээл тиимэһээнь абамни бэрхэшээлдэ тородоггүй, хододоо согтой залитай ябана. Гэндэмниш тиимэ һэн. Би сухарингүй, хүн түрэһэн уялгаяа дүүргэхэ ёһотойб”,— гэжэ шзбшэхэдэнь, наран энеэбхилһэндэл, хүтэл үндэрынь хүнгэнөөр дабагдаһандал болоно.

Саяанай шобхо оройнуудай саһан дуулганууд мүнгэтэн ялалзана. Заяаханай мэдэхын иимэ байгаа. Хэтэ мүнхэдөөшье иимэ байха ха.

“Саг ошохо, дайсан дарагдаха, одоо тиихэдэ жаргалаа түбхинүүлһэн хүн зоной байдал һайжарха, иимэ зоболонтойгоор холо газарһаа почтоёошьс зөөхэеэ болихо, машинын харгы хэгдэхэ гү, үгышьс һаа, самолёдоор асардаг болохо. Би тиихэдэ хүгшэршэнхэй, шүдэ амаяа унажа, нюдэеэ муудашанхай, дайнай хүшэр үеын почто зөөлгэн тухай залуу үетэндэ хөөрэхэб. Тиихэдэм этигэхэ гү? Хай даа, зариманиинь этигэхэгүйдөөш болохо. Хөөрэхэб, хөөрэхэб, тиихэдэмни зариман үльгэршьс гэжэ һануужан, хамаагүй. Байһан юумые байһан соонь хөөрэхэб. Баран бэрхэшээлнуудые дабажа, ерээдүйе дүтэлуулэлсээ һэм гэхэдэм, нюуртай, үгэ бүхэмни үнэтэй сэнтэй байха ха юм”.

Хангил хабсагайн оройдо гараад, мориниинь байшаба. Эндэһээ тойроод холо хүрэтэр харагдана. Уһанай саада тээхи Барисатыи хүтэлшье үзэгдэбэ. Гэндэнэй “хэрмэхэн” гэһэниинь элихэн досоонь оробо. “Хэрмэхэншни хангил хабсагайһаа халингүй үлөө. Хэрмэхэндээ бусаагүйлши даа, хайрата гансамни”.

Аха голоо шэртэн, удаан даа бодолгото болон hyyraa һэн.

ТҮГЭСХЭЛ

  1. 28.03 – 3.04

Поделиться:

Автор:

comments powered by HyperComments