17 марта 2021, 01:34

Дашинима Халхаров. Үхибүүдтэ зорюулhан шүлэгүүд

 

ЗАНТУУ
Хэмнай мүнɵɵ
Хэшээлдээ үгыб?
Залхуугай үбшэнтэй
Зантуухай гүбэ!
Толгойнь ходо
Түшэгэнэhэн байха.
Еохой ходо
Еолууртай уршыха.
Хүл гарынь
Хүшэлдэһэн гэмэтэй.
Хүгшэн эжынь
hэрюулээгүй зэмэтэй.
Үмдэхэ гэхэдэнь,
Yмдэниинь соорхой.
Үдэшэ норгоhон
Гуталынь нойтон.
Гэхэ мэтээр
Олон табые
Гэмэрэн тоолохо,
Гэмэгүйдэл Зантуухай.
Зантуудал зариман
Заhаран хожомоо,
Зэмэтэйнүүд байбал
Залхуугаа үлдэгты!

ҺАЙХАН ХҮСЭЛ
Сог залитай,
Омог зантай
Сухал багатай,
Одоо башатай,
Үндэр бодолтой,
Үргэн далитай,
Үбсүү сэлеэтэй,
Yгcүү haналтай,
Үри хүүгэднай
Намгар байдалтай
Hahaяa эдлэжэ,
Нараяа угтажа,
Наадаяа эмхидхэжэ,
Налгай габшагай,
Нэрэтэй солотой,
Нэгэ амин
Тэгшэ жаргаhaй!
Һайхан һанал
Һагабшалан хүсэлһэй!
ЛЭГЛҮҮХЭЙ
Лаг-лаг лэглүүхэй
Лэгдэн угаа үһэрхүү
Юг-юг егэрүүхэй
Юндэн баһал тиимэрхүү.
Даг-даг дагдаахай
Дагдайн гар haаритай.
Дэб-дэб дэбхэрмэ ёохой —
Дабhатай уhанда дэбтээхэ.
Лэг-лэг лэглүүхэй
Лэгдэн үһэеэ абарыш даа.
Даг-даг дагдаахай
Дагдай гараа абарыш даа.
hамныш үһэеэ зутараахай,
haг-haг һаглаахай,
һаари гартай заглаахай.
hайнаар угаагыш залхуугүй.

ЭРДЭМ-ДАЛАЙ
Нам-нам найгалзуур
Намгар номоо үзыш даа.
Хаб-хаб хайбалзуур
Хайдаб адли болоо гүш?
Гун-гун гунхалзуур
Гунгар шагнаад һуугыш даа.
Ээб-ээб ээбэлдүүр
Эржэн ойлгоод абыш даа.
Урдатнай харгы олон даа
Уруудам, үгсэлүүр дүүрэн даа.
Эрхим хүнүүд болоболтнай,
Эжы абатнай — дүүрэн даа.

ХЭНДЭ ХЭРЭГТЭЙ?
Уур сухал
Ута хушуун.
Эрхэшүүл
Манай дунда
Байдаг байнал.
Заабари хэлэхэдэш
Заабол үhэрилдэн,
һɵɵргэдэн урдаhaaш
hүpхэйтэн бодохо.
hapмагшан шэнгеэр
һорилгохо нюураа.
Гахай гэхээр
Газар гэтэхэ.
Буридаг мориндол
Буруу һүрэхэ,
Урагшань заахадаш —
Гэдэргээ хараха.
Урмашуулан заhахадаш —
Ууртайгаар харюусаха.
Хэндээ хэрэгтэй
Хэрзэгы аашаб?

ХОЕР НЮУСА
Хан-хан
Харуулай нохой
Хон-хон
Xoohoop хусана.
Хан-хан
Харуулай суурга
Хон-хон
Хододоо дуугай.
Хониинь юутээ
Xapyyhaлдaг юм?
Хэниинь эзэндээ
Хэрэгтэй юм?
Хоер нюуса
Таабариие.
Хүүгэд ɵɵһэдɵɵ
Таагты!

***
Аарсын амтан
Айлдаа хоншуу.
Аша хүбүүн
Ааша ехэтэй.
Абын бүһын
Амтан үбшэнтэй.
***
Мoxo һoxo
Мохоо хажуур
Бутын орой
Бутарган ороо.
Татаад һɵɵргэнь
Тарба унаа.
Дахин бодоод
Далайн сабшаа.
Гашуун хүлһэн
Ажалай хүлhэн.
Халуун үдэр —
Ашатай хүдэлhэн.

ҮНЭН НҮХЭР

Сагаан хайлгана хонид
Садаад хаалгана хоногтоо.
Шамдаад эзэн бусана,
Шарбаад хоройшонь үлэнэ,
Эзэн хоройшодоо этигэнэ.
Эсээд амгалан унтана.
hүүлтэйш, хүлтэйш юумые
һүрэгтɵɵ тэрэнь табихагүйл.

ХУУМААН ШЭХЭТЭ

Ундаа хүрэhэн хурьган
Умдаа харяан дэхээ
Шарбан-шарбан hүүлээрээ,
Сасан, сасан жабжаараа
Сагаан hүмбэй хɵɵhэтүүлээ.
Хурьган садаад хɵɵрхы
Хургаа хоройн hүүдэртэ.
Хуһан хоройн холтоho
Хуулан хэбтээ-шүүдэртэ,
Хуумаан шэхэтэ шүдхэр мэтэ.

САГААН ҺАРААР
(үхибүүдэй дуун)
Сагаан сэдьхэл
Тандаа хүсɵɵд,
Сагаан hapaap
Сагаалганаар, —
Сагаан hapaap
Сагаалганаар.
Сэдьхэл дүүрэн
Сэнгүү золгооб.
Үргэн дэлхэйн
Үнгэ сагаан
Үбгэн баабайн
Үһэн зандаал.
Сагаан hapaap
Сагаалганаар,
Сэдьхэл дүүрэн
Сэнгүү золгооб.
Угсаатанайм
Баян хэшэг,
Үхэр малай
Булшан шангал.
Сагаан hapaap
Сагаалганаар,
Сэдьхэл дүүрэн
Сэнгүү золгооб.
Буряад зоной
Буян хэшэг.
Сагаан эдеэн
Салгидабал.
Сагаан hapaap
Сагаалганаар,
Сэдьхэл дүүрэн
Сэнгүү золгооб.
Һахал сагаан
Сагаан үбгэн
haмбай дээрэм
Сахин эльбээ.
Сагаан hapaap
Сагаалганаар,
Сэдьхэл дүүрэн
Сэнгүү золгооб.

ЭХИР ХОЕР
Үглɵɵгүүр эртэ
газаашалхадам
Улаагшамнай тугаллаад
байбал даа.
Үшɵɵ саашань
хараашалхадам
Yндэгэшэн мɵɵрэбэл
хоёрдохин.
Эхир хоер тугалхан
Эхэдээ дүтэлбэ мээмэрэн.
Энхэрэн тэдэнээ
улаагшан
Эблэн хүхүүлбэ мээхэйрэн.
Дэхэн гэхэдээ алдажа,
Дэрсэгэр шэхэтэйнь
унашалай.
Дэхээд нугɵɵдэнь
hалтаадажа,
Дээрэhээнь мухарин
буушалай.

ТААБАРЯАР БЭШЭГДЭhЭН
ТАЖАА ШҮЛЭГҮҮД

УҺАНАЙ ХҮРЭЛГЭ
Шэл доогуур
Шэбээлбэл,
Шэнгэн доогуур
Шэбэнэбэл,
Сүмэлэн гарахаар
Хүсэлбэл,
Сүхэрэн тиигээд
Номгоржо,
Шол-шолхон —
Шадалгүйдэн
Шулганабал.

НУУР

Хүдɵɵдэ —
Хүхэ тохом
Хабтайна.
Хүлɵɵ хэхэдэм —
Хүйтɵɵр хайрана.
Тэт-ты, тэт-ты
Тэхэрихэм хаяа.

УҺАН

Хүдɵɵ талаар
Хүлгүй гүйгɵɵшэ,
Хүдɵɵ талаар
Хүрзэгүй малтагша —

ГУРБАН ДОЛГИСООН
(волнушки)
Ойн захада шүүдэртэ
Гурбан мөөгэнүүд – долгисоон
Хоерынь- модон доро һүүдэртэ,
Хашуулһан нэгэниинь – добуун дээрэ.

ДҮРБЭН ГҮЛГЭД
Дүтымнай түрэлэйдэ үлэгшэн
Дүрбэн гүлгэ түрөө:
Хоерынь харанууд,
Хоерынь сагааханууд.
Хэрэгтэй байбал
Хэлээрэйт намда.

ТАБАН ПОРШООНХО
Талаар юрэл сүлөөгүй
Табан нүхэд зайгуултана:
Хоерынь- шабар соо,
Хүйхэр гурбаниинь хайрагүй,
Газарай хүрьһэ онгилно.

ЗУРГААН ТУГАЛНУУД
Зуһалан талаар хамтаран
Зургаан тугал бэлшэнхэй:
Хоёрынь – наадан мүргэлдэнэ,
Дүрбэниинь- хибэдһэлэн хэбтэнхэй.

ДОЛООН УНАГАД
Добые тойрон эрьюусэлдэн
Долоон унагад хайралдана.
Нэгэниинь тэдэнэй харуулшан,
Нүгөө зургааниинь тэрьелээшэд.

НАЙМАН ЭШЭГЭД
Ехэ бүлын бүхы эшэгэдые
Юрэдөө тоолохые оролдонобди
Хоерынь – һандали дээрэ
Гурбаниинь гэртэ. Хамта таба.
гар гарһаа хүтэрэлдөөд
Гурбаниинь эбтэй дүхэриглэнэ.
Табан дээрэ гурбые – бүхыдөө
Найман борохон эшэгэдүүд

ЮҺЭН ХУРЬГАД
Юһэн сагаан хурьгадууд
Юрэл хээгүүр бэлшэнэ:
Долоониинь – дээһэн дээгүүр һүрэлдэнэ,
Дүүтэн хоерынь – хараашад.

АРБАН ГАЛУУД
Арбан галууд
Амаргүйнүүд:
Табаниинь – айлшаар,
Табаниинь – зайһаар
Һэлгэлсэлдэнэд.

ХУРЬГАН
(барашек)
Хуудам талада унтабал,
Хурьган дэгэл дулаахан.
Ородоор хурьган-барашек,
Олоор нэрлэбэл-барашки.
Эбхэлеэтэһэн долгин мундуу
Эрье тээшээ солгеон.
Дэбхэншээһэн хурьган зүндөө
Дүтөөр энээндэл һанагданал.

ҮҮЛЭН
(облако)
Буряад үүлэтэрэй хонидтол
Буржагар үүлэдэй түхэл
Бухиндаата хурьгадтал
Байра һууригүй түргэн…

ЗУРАГ
Эреэн маряан балжан гарма
Эжын аягада зураатайл.
Гүсымнай газаа баһал сэсэгүүд…
Хүсыемнай шалгаһан амтан сайтайл.

БОРБООСГОЙ
Нарһан өөдэ баабгайхан
Нэтэрүү абирна борбоосгойдо.
Борбоосгойхон дабирхайлиг
Балын үнэртэйл – амтатайхан.

Таагты
Газаамнай шууяатай
Гангинана Нянгар.
Мэрэжэ байһан яһыень
Мэхэлээд абаа…
(Турлааг)
***
Хажуу бэень сайбар,
Хамагай урда һайбар.
Хорой соогуур дондордог
Хобто дуратай…
( Шаазгай)
***
Улайта шубуун
Улай дахадаг.
Үлэн шонодол
Үнэршэ. Энэ…
(Хирээ)

***
Һэргэг һууха манаанда,
Һэлгэн байраяа агнадаг
Һүниинь ой соо мануухай
Һөөлдэнги абяатай…
(Шара шубуун)

***
Бэе сагаантай,
Будаһандал улаан хүлтэй,
Бүхэли үдэрөөрөө
Баймал уһан соо
Бахануудые агнажа,
Барижа хооллодог,
Бахалуур уужамтай
Буянайө шубуун. Энэ…
(Хилэн)
***
Задарюун бэетэй,
Үбсүү улаан,
Үнгэ һайхан,
Томоотой. хүдэр,
Тэбдэжэ мэдэхэгүй,
Һайхан дуугаараа
Һэрюулдэг үбэлэй ой
Һайн зантай…
(Зана шубуухай)

Дашинима Халхаров

Уран хүн

Поделиться:

Автор:

comments powered by HyperComments