12 октября 2021, 23:29

Алексей Тенчой. МААНИ (МҮРГЭЛЭЛ)

МААНИ (МҮРГЭЛЭЛ)

 1 БҮЛЭГ.  ДАРМА ДОДИ-ЛАМЫН МҮРГЭЛЭЛ

Жениин  «девятка» машина  уулзадха дээрэ хаалтада орошобо. Машинын сонхо нээлтэтэй. Хэхэ юумэеэ оложо ядана, тэрэ оршон тойронхиие адаглажа эхилбэ— табан дабхар гэрэй ханада байһан кофеын соносхолой самбар, хажуугаар ябажа байһан автобус соо һуужа байһан зонууд.  Ябаган зоной гарадаг харгын уулзуур дээрэ  сайбар хубсаһатай басаган Жениин машинада дүтэхэнэ зогсоно. Тэрэнэй гайхамшаг сэбэр бэе суранзан мэтээр татаба. Өөрөөшье мэдэнгүй Женька басаганда гараараа даллаба.

— Магад, таниие хүргэхэм гү? — гэжэ тэрэ нээлтэтэй сонхоор басаганда хандаба.

Басаган энеэбхилээд, тархяа һэжэржэ, урда тогтоод байһан машинанууд руу зааба.

Үглөөдэрынь  Евгений тэрэл газартаа, тэрэл сагтаа үнөөхи басагые хүлеэбэ. Энэ удаа машинанууд хаалтада зогсобогүй, харгы сүлөө байба.

Женя харгыгаар аргаахан басаганай хойноһоо машинаа ябуулна. Басаган тэрэнэй машина обёоржо, ябадалаа түргэдүүлбэ. Женька дохёо үгэбэ, басаганай эрьелдэхэдэ,  хүргэхэм гү гэһэн тэмдэг үгэхэ гэхэдэнь, басагпн түргэдэжэ, хажуу тээшээ годирон, арка доогуур ороод ябашаба, тэрээ руу машинаар орохо аргагүй хаалта байхадань, Женька харгын тэгэн дунда машинаяа хаяха аргагүй байба.

Бүхэли үдэшэндөө Женя  басагантай танилсаха шалтаг һанажа ядаба. Хайшан гээд, хаана машинаяа орхёод, басагые хүсэжэ, хөөрэлдэхэ тухай түсэб бодомжолбо. Теэд яагаад уулзадаг болохо гэжэ дурадахахаб? Эгээл саг соогоо эжынь филармонида орохо хоёр билет асараа хаш даа. Жениин эжы хотын эмнэлгын газарта доктороор ажалладаг, үбшэнтэд тэрээндэ ходо сэсэг, конфеты, концерт, театрнуудта билет бэлэглэдэг.

Үглөөгүүр  Женя ехэ урматай һэрибэ. Юрын джинсэ, свитер хоёроо костюм үмдэжэ һэлгэбэ, филармони ошохоор хубсалха хэрэгтэй, энээниие хаража аптекада фармацевтээр хүдэлдэг хүбүүндээ эжынь гайхаба. Евгений  фармацевтическа институт  Хабаровске хотодо дүүргээд, эжыдээ, Улан-Удэ бусаад, заочно түхэлөөр аспирантура Хабаровскада һурана. Тэрэ мүнөө диссертаци хамгаалгандаа  бэлдэжэ байна. Машинаар хаяа таксигаар хүдэлжэ, хото соогуур хүнүүдые шэрэжэ, гэр абахын түлөө мүнгэ нөөсэлнэ.

Тэрэл харгын уулзуур дээрэ гурбадахияа тэрэ басага хараад, хойноһоонь ябаба. Машинаяа табяад, гүйжэ, басага хүсэжэ үрдибэ.

Амаршалгын үгэнүүдэй урдаһаа басаган тогтоод, хатуугаар асууба:

— Та юундэ намайе мүрдэнэбта?

— Магад, би гансаараа бэшэб. Нам шэнги иимэ мүрдэгшэд танда олон байгаа ёһотой? — гэжэ аягүйрхэн хүбүүн асууба.

— Магтажа хэлэһэн үгэнүүдтэ баярые хүргэнэб, — гэжэ энеэбхилээд, басаган сааша ябахаяа һанаба.

—  Намтай филармони  Брамсые шагнахаяа ошохо гүт? — гэжэ Женя асууба.

«Филармоня»  гэжэ үгэ басаганиие гайхуулба. Басаган нидхэеэ өөдэнь болгоод, асууба:

— Үглөөдэр Плетневта?

— Тиимэ.

— Теэд бүхы биледүүд худалдагданхай?

— Тон зүб!  Намда танда үгэхэ нэгэ билет бии.

— Хэдытэб? — гэжэ тэрэ асууба.

— Билет түлбэригүй, гансал концертдэ намайе хажуудаа тэсэхэл болохот, та арсаа үгы һаа.

Иигээд лэ  Евгений Лиза хоёрой харилсаан эхилээ. Лиза концерт, зүжэг наадануудта, музей, үзэсхэлэнгүүдтэ ошохо ехэ дуратай байшаба, гансал билет абажа үрдидэггүй. Тэрэ хотын түбтэ оршодог больнисада медсестрагаар ажалладаг, сүлөөгүй байгаа. Тиимэһээл үдэр бүри нэгэл харгы замаар ябадаг һэн. Харин Женя  Лизые ээлжээтэ биледээр баясуулхадаа жаргалтай байгаа.

Забһарай үедэ Лиза Евгенида иигэжэ хэлэбэ:

— Би шамда эдэ концертнуудай түлөө ехэ баяртайб. Би амиды хүгжэмдэ угаа дуратайб, яахыншье аргагүй. Би өөрөө Агаһаа уг гарбалтайб, тэндэмнай концерт,театрнууд үсөөн ерэдэг ха юм.

— Мүнөө шагнажа садахаш, — гэбэ хүбүүн.

— Шагнажа садахабди, — гэжэ Лиза заһаба. Эдэ үгэнүүд Евгениин сэдьхэл дулаасуулба.

Залуу хоёр оройдоол хоёр долоон хоног уулзажа байгаашье һаа, Женя дурлашаһанаа мэдэрбэ. Мүнөө басаган намда ямараар хандана хаб гэжэ мэдэхэеэ һанана. Тэрэ һанаагаа зобон бодомжолно — басаган тэрээнтэй ганса зүжэг наада, концертын биледүүдэй түлөө уулзана гү, али тэрээндэ һайшагдана гүб.  Женька энээниие шалгаха гэжэ шиидэбэ. Нааданай үедэ ойлгомторгүй басагай гар дээрэ гараа табиба, басаган альгаяа ташаха үйлэ хүрэтэр гараа мултаран абабагүй.  Энэнь Женидэ найдал зориг үгэжэ, хүбүүн басаганай хойноһоо  ябажа эхилбэ. Нэгэ удаа басаганай гар баряад, нааданай дүүрэтэр табяагүй. Концертын һүүлээр залуушуул Лизын байдаг гэр хүрэтэр сугтаа ошобо. Үүдэндэ дүтлөөд Евгений Лизые таалахаяа һанахадань, басаган зөөлэхэнөөр нюураа холодуулба.  Үглөөдэрынь тэрэ тюльпануудые болон филармонида шэнэ биледүүдые асарба .

— Тарасов Бетховенай гурбадахи концерт наадаха, — гэжэ тэрэ мэндэшэлээд хэлэбэ.

— Сэсэг тэрээндэ үгэхэ гүбди? — гэжэ асууба Лиза.

— Сэсэг шамда.

— Хэрбэеэ һайнаар наадааһаань, сэсэгээ тэрээндэ үгэхэбди. Хэлсэхэмнай гү?

Женя тэрээндэнь дураа гутабашье, толгойгоо дохибо.

Тарасов ехэ һайнаар наадаа. Лиза концертын һүүлээр Евгенида сэсэгээ һарбайгаад:

— Эдэ сэсэгүүдые тэрээндэ барюулыш даа, гуйнаб!

Евгений гуйлтыень дүүргэбэ. Һүүлдэнь Лазиин байдаг гэр руу ошожо ябатараа, машинаяа тогтоогоод, шэнэ баглаа сэсэг абажа, дахин һарбайба.

Басаган баглаа руунь хараад, нэгэ бага наада барингяар, асууба:

— Хэрбэеэ энээнииеш абаа һаа, шамтай таалалдаха болоно гүб?

Евгений басгандал адляар шоглон:

— Тиимэ даа! — гэжэ хэлээд, Лизые нэгэ гараараа тэбэерэд, бэедээ татаад, таалажархиба.

Баглаа сэсэгэй  хүбүүн таалаһанай удаа улайшаһан Лизада һарбайба:

— Үглөөдэр уулзахамнай гү?

Басаган зүрхэгүйгөөр сэсэгүүдые абаад, асууба:

— Таалангүй болохогүй байгаа гү?

Хүбүүн асуудалдань асуудалаар харюусаба:

—Би хайшан гээд таалалданабииб, шамда  муу байна гү?

Басаган нюдэеэ буулгаад, харюу үгэбэгүй. Женя гэр хүрэтэр басагые үдэшэбэ.

— Үглөөдэр болотор! — гэжэ дахин шэнэ уулзалгаяа  хүлеэн урмашан  хахасаад, гэр тээшээ ябаба.

Женя Лизын хойноһоо ябажал байгаа. Тэдэ хоёр хоюулаа филармониин бүхэли хабараа табиһан концертнуудта ходол ябаба.   Нэгэ иимэ үдэшэнүүдтэ концертын урда тээ хэн бэ даа Жениие ооголбо. Эрьелдээд харахадань, тэрээндэ залуу эхэнэр залуу бүһэтэй хүнтэй дүтэлбэ.  Эрэ хүниинь — шара улаан үһэтэй, сайбар шарайтай, бүдэнтэй, очки зүүһэн, твид костюм үмдэнхэй, харин эхэнэрынь — бэеэр жаахан зүүн зүгэй һайхан басаган, ута хара үһэтэй, нарин сэбэрхэн, ногоон торгон платитай.

Залуу эхэнэр Жени руу гараа даллаба, нэрэгүй хургандань бэһэлиг ялалзана.

— Бидэниие амаршала! Женька! Бидэ үсэгэлдэр гэрлээбди! — гэжэ амаршалхынгаа орондо  тэрэ барятайгаар хашхарба.

— Надя, Коля! Би таанарта хонходожо, Колиие диссертация хамгаалһанайн түлөө амаршалхаяа һанааб. Харин мүнөө та хоёрой дабхар һайндэр! Амаршалнаб!

— Бидэ энээниие Надиин түрэлэйдэ тэмдэглэхэбди. Шамайе. Таниие уринабди, — гээд Коля Лизада хандаба.

— Танилсагты, энэ Лиза! — гээд Евгений  танилсуулад, Елизавета руу хандажа, хэлэбэ:

— Эдэ минии нүхэд, Коля  Надя хоёр.

— Ехэ зохид байна, — гэжэ  Николай  харюусаад, нэмэбэ: — Мүнөө забһарта буфет соо уулзая. Манай һайндэр тэмдэглэе.

Женя  Лизатэй  концертна танхим соо өөрынгөө һуурида ошотороо, Надежда аспирантурада Женитай хамта һурана, харин үбгэниинь диссертаци хамгаалаа, мүнөө институдта фармакологи заана, гэжэ  хөөрэжэ үрдибэ. Аспирантурын урда тээ Женя  Надятай суг һураа. Тэдэнэй гэртэхин танил байгаа, харин Коля Надя хоёр хартаабха малтахаяа гарахадаа танилсаа юм — Коля тэрээнһээ хоёр жэлээр аха, һуралсалаа дүүргэнхэй, кафедрада багшалаа, бүхы фарминститут хартаабхада гараха заншалтай байгаа.

Антрактын үедэ нүхэд уулзаба.

Коля  буфетһөө шампанска, пирожнонуудые абажа үрдеэд байба. Шанга няран ташаан дуулдажа, бутылка нээгдэжэ, хөөһэтэһэн архи гоё хундага соо толоржо, хамар гэжэгэнүүлнэ.

— Амаршалнаб таанараа! Удаан жаргалтай ажаһуугты! — гэжэ Женя үреэл хэлэн хундагаяа үргэбэ.

— Мүн танилсаһанай түлөө, — гээд, Лиза руу ямар бэ даа удхатайгаар хараашалан, Коля хэлэбэ.

Коля  Женя хоёр Колиин эрдэмэй диссертаци тухай хөөрэлдэжэ байха үедэнь, Надя  Лизэһээ асууба:

— Та Анастасия Андреевнатайй танилсаа гүт?

— Хэн гээшэб? — гэжэ Лиза һонирхобо.

— Анастасия Андреевнае мэдэхэгүй хүн гүш?

Басаган буруушаажа тархяа һэжэрбэ.

— Энэ Жениин эжы, — гэжэ Надежда хэлэбэ.

— Юундэ би тэрээнтэй танил байха юм бииб?

Надежда  Лизиин хайша хэрэг хандасадань гайхаба, хүбүүнтэй нүхэсэжэ байһан басагадта энэл асуудал шухала байдаг үгы юм гү.

Энэ асуудал дэмы ауугдаагүй гэжэ хэлэлтэй. Юуб гэхэдэ, Евгениин эжы хүбүүнэйнгөө нүхэсэдэг басагадта угаа жүтөөрхэжэ хандадаг юм. Надежда энээниие ура һайн мэдэжэ байгаа. Жениие оло дахин басагадаар танилсуулха гэхэдэ, һүүлдэнь  Анастасия Андреевна хүбүүнэйнгөө хубиин хэрэгтэ ходол оролсодог байгаа. Нүхэсэһэн басагадтань хонходоод, хүбүүемни амар заяандань орхигты гэжэ эрилтэ табидаг һэн. Ондоо хотодо һуража байхадань, зорюута Улаан –Үдэһөө ерэжэ, хүбүүгээ шалгаад, ээлжээтэ харилсаан эрид таһаршадаг байгаа.

Надежда һанаа алдан, хэлэбэ:

— Юундэб гэхэдэ, тэрэ— Жениин эжы. Тэрэ эсэгэгүй.

— Би Женидэ хадамда гарахаяа байнагүйлби, тиимэһээ эжытэйнь танилсаха гээшэ минии түсэбтэ ороногүй.

— Тиигээ хадаа та хоёр юрын нүхэд гүт?

— Тиимэ, бидэ юрэл нүхэдбди, — гэжэ Лиза  харюусаад, улайшаба. Тэрэ машина соо таалалдаһаа һанажархиба.

Концертын һүүлээр Надя үбгэндөө хэлэбэ:

— Яһала зохидхон, теэд Женькада хадамда гарахаяа байнагүйб гэжэ хэлээл.

— Магад, энэнь дээрэ юм гү даа? Эжынь бүгэдые баһал тэхэрюүлхэл даа.

— Магад.

— Мүнөө тэрээндэ хонходоод, Лиза манай һанаанда таараа гэжэ хэлэе?

— Хонходо.

Николай  Женидэ гэртэнь хонходобо:

— Женьшень, мэндээ!  Мэдээ һаашни, бидэ шинии Лиза басаган манда ехэ һайшаагдаа, илангаяа Надяда,  трубка үгэхэб, өөрөө шамда юуб даа хэлэхэеэ һанана.

— Шинии Лиза дура буляама, һайхан даа. Гансал ши эжытэеэ танилсуула. Эртэшье, хоношье энээниие хэхэл ха юм ши. Хэрбэеэ, томоотой һаналтай байбал, тиигэ,  — гэжэ Надежда түргэн дуугаржа эхилбэ.

— Ши үлүү юумэ хэлэнэш! — Николай хэлээд, трубка гарһаань абаба.

—  Бүхыдөө, һайн олзотой, үгы, һайн нэмэлтэтэй, юун гэхээ һанаабииб даа, һайхасаантай болоһонойш түлөө амаршалнаб… — гэжэ Коля шашаба.

Тиигээд тэрэ дары нэмэбэ:

— Дахин бруу юумэ хэлэжэрхибэб…

—Мүнөөдэр ши яаанабши даа, шампанска тархидашни сохёо гү? — гэжэ Евгений шоглобо.

— Магадгүй. Бүхыдөө минии юун хэлэхэеэ һанаһые ши ойлгоош?

— Ойлгооб.

«Эжытэеэ танилсуула» гэжэ үгэнүүд Евгениие дайраба, нэгэ хэды бодод гээд, үнэхөөрөөшье, Лизые танилсуулха гэжэ шиидэнэ.

«Хэзээ нэгэтэ хүнүүд Лизы тухай эжыдэмни хөөрэжэшье болохо.  Ушарнуудые уридшалхада дээшэ…» — гэжэ Евгений бодоод, үглөөгүүр  Анастасия Андреевнада һонин хөөрэбэ:

—Амаралтын үдэр басагантай ерэхэб. Талаар бү ошоорой, гуйнаб. Би таанадые  танилсуулха дуратайб…

Эжынь ээмээ хабшаад, хэлэбэ:

— Туршуужаб.

Евгений эжы руу «Юун гэжэ ойлгохобииб?» гэжэ асуунгяар хараба.

Анастасия Андреевна  хүбүүгээ һанааень амаруулхаяа яаража:

— Би сырнигүүдые хүүжэб, — гэжэ тэрэ хэлэбэ.

Амаралтын үдэр Евгений  Лизые гэртээ асарба. Тэрэ  эжыдэнь баглаа сэсэг бэлэглэбэ. Анастасия Андреевна уриханаар энеэбхилбэ, эдеэлжэ байхадаа асууба:

— Танай бодото нэрэ — Лиза бэшэ гү? Та буряад ха юм та.

Айлшан сүүмхэ соогоо үнэмшэлгэеэ гаргажа, Анастасия Андреевнада харуулба.  «Елизавета Александровна Иволгина» гэжэ бэшээтэй.

—Минии бодото нэрэ, — гэжэ Лиза хэлээд, нэмэбэ:

— Үндэһэн яһатанай ушараар, та зүб хэлэнэт. Эсэгэмни ород, харин эжымни буряад.

Айлшан басаганай тоб гэмэ харюу гэрэй эзэн эхэнэрые  аягүйрхүүлбэ. Тэрэ хүлисэл гуйгаад, ажалдаа дары ошохом гэжэ хэлэбэ:

— Тэндэ хүшэр үбшэнтэн, тэрээниие үзэхэ хэрэгтэй.

Үнэхөөрөө, тэрээндэ хайшаашье ошохо хэрэггүй байгаа, юрэдөө нэгэ столой саана һуухаяа һанаагүй. Анастасия Андреевна гансаараа хүбүүгөө хүн болгоо. Тиимэһээ Жениин танилсуулһан лэ басагадта ходол жүтөөрхэдэг һэн. Гэрһээнь хүбүүень абаад, ондоо гэртэ абаашаха, хүбүүгээрынь зандарха, элдэбээ гараха гэжэ гансал бодол тэрэниие зобоодог һэн. Уулзалгада ошоһон хүбүүнэйнгөө хойноһоо мүрдэхэ. Уулзаха болзортонь зорюута үбшэн болоод хэбтэхэ. Тиихэдэнь хүбүүн эжыгээ хайрлаад ошохогүй. Евгений хадаа шанга эжыдээ дарагдажа диилдэһэн, урдаһаань һөөргэдэхэеэ айдаг һэн. Тиимэл хадаа мүнөө болотороо һамгагүй гансараал ябана ха юм.

Анастасия Андреевна гаража ошоходо, Лиза мэгдэнгеэр Жениһээ асууба:

— Би эжыншни һанаанда таараагүй гүб?

— Үгы, хаанаһаа абабаш?

— Энэшни бодото эхэнэрэй мэдэрэл.

— Бү юумэ бодо, —  Евгений буруушаан, Лизые таалаба.

Елизавета  тэрээнтэй таалалдажа байхадаа, бодомжолно: «Эжынь намда дурагүй юм байна, эндэ ерээдүй үгы хадаа…». Гэхэ зуура, тэрэ эндүүрээ. Ажаһуудал — багсаамжалагдахагүй юумэн: хаана азатайбши, хаана унахабши, мэдэхэгүйш.

Елизавета  Евгений хоёрой инаг дуранай харилсаан үргэлжэлһөөр байгаа, гансал Анастасия Андреевнаһаа нюусаар ушардаг болобо. Энэ Лизиин үүсхэл байгаа. Хэрбэеэ тэрэ Евгениин эжын һанаанда таараагүй хадаа, нэгэ талаар— һаалта, сүйд татаха бшуу. Нүгөө талаһаа —  Женя тэрээнһээ һалахагүй гэжэ һайн мэдэжэ байгаа. Тиигэд лэ, нюусаар уулзажа байха баатай болобод. Гэбэшье Елизаветада Евгений үнэхөөрөөшье ехээр һайшаагдаа. Тэрээнтэй тэрэ юрэ уулзажа байгаа бэшэ, үнэхөөрөөшье, үбгэн боложо магадгүй гэжэ һанадаг болоо.

Анастасия Андреевна өөрынхеэрээл бодомжолно. Тэрэ хүбүүмни Лизатай нүхэсэжэл байна, гэжэ мэдэжэ байгаа. Хүбүүниинь Лизатай уулзалгада ошоходоо, эжыдээ хаанашье ошоһоноо хэлэдэггүй һэн, теэд эхын зүрхэ мэхэлхэгүйш. Орой гэртээ ерэхэдэнь, хүбүүнэйнгээ жаргалтай нюдэдые харадаг һэн. Ямараар хубсалдаг болоһыень адаглажал байгаа. Анастасия Андреевна энэ харилсаа таһалан болигохо гэжэ бодобо — дары түргэн лэ, үгы һаань, хүбүүень гэрһээнь гаргаад, абаашажархиха ха юм.

Нэгэтэ хүбүүнэйнгөө телефон соо: «Үглөөдэр 5-да хуушан газартаа» гэжэ сахим бэшэг уншажархиба.  Одоо ехээр айшаба. Тэрэнэй бүхы муу багсаамжалганууд бүтэшэбэ. Тэрэ бэшэгдэһэн бэшэгэй дугаараар тэрэ хонходоод, хүбүүемни амар заяандань орхигты, гээд анхан хэлэдэгтэл, дахин тиигэн алдаба, гэхэ зуура, Анастасия Андреевна ондоогоор шиидэбэ.

Хотын захада байдаг эгэшэмни үбдөө, үглөөдэр тиишээ ошохобди, гэжэ хүбүүндээ хэлэбэ. Субботын үдэр байгаа.

Евгений уулзалгадаа үрдихэ гэжэ эртэхэн бодоод, ошоод ерэхэ гэжэ шиидээ. Харин Анастасия Андреевна зорюута удаанаар сугларжа, саг татажал байгаа.

Тэрэ эгэшэдээ үдын хоол багаар ерэхэдэнь, тэрэнь түлеэ хахалжа байба.

— Аня хээтэй үбшэн гэжэ юундэ худалаар хэлэхэ болообта? —гэжэ  Евгений, хүнгэхэнөөр түлеэ хахалжа байһан эхэнэр руу зааба.

— Энэшни нээрээ үбшэн байгаа. Мүнөө, һайн болоо хаш, — гэжэ харюусаад, машинаһаа бууба.

Эггшэнь түрэлэйнгөө айлшалжа ерэһэндэнь ехэ хүхижэ, блины шаража, элдэб эдеэгээр хүндэлбэ. Архишье табиба, харин Женя город руу һөөргөө яараба.

Бороо орошобо.

— Юун бороогоор хайшаа ошохобши даа? Үлыш даа? — гэжэ нагаса абгайнь асууба.

Эжынь баһа гуйлсажа эхилбэ.

— Эжы, үлэхөө һанаа һаа, үлыш даа, би үглөөдэр шада ерээд абаашахаб,  — гэжэ тэрэ Анастасии Андреевнада дурадхаба.

— Тэрэ эхэнэртээ яараа гүш? Таба болотор үрдихэеэ болёош! — гээд эхэнь эрид хэлэбэ.

Евгений эхынгээ анхан тэрэниие нүхэсэһэн басагадтай хахасуулха һэдэлхэ хэдэгээ, мүнөө дахин тиигэжэ байна, гэжэ ойлгожорхибо.

— Үрдихэб! — гэжэ ёрхогод гэбэ. Евгений сухалаа хүрөөд, гэрһээ гараад, яаран машинадаа һуугаад, байраһаа эрид гүйлгэшэбэ.

Эхын хэлэһэн үгэнүүд Жениин сухал хүргөөд, тэрэ СМС бэшэг уншаһыень ойлгожорхибо. Баһал тэрэнэй хубиин хэрэгтэ дахин оролсожо байһыень ойлгобо. Энэ ямаршье һайн юумэ асархагүй ха юм. Сэдьхэлэй муу байдал, муугаар харгы харагдалга, аадар бороо өрынгөө хэрэг хэжэрхибэл даа. Тэрэнэй машина  хужаадахи тала руу шэдэгдэжэ, тэрэнэй «девятка» машина самосвалтай мүргэлдэшэбэ. Евгениин машина  бажуугдаад, хажуу тээшэнь шэдэгдэшэбэ, харин өөрөө шанга сохилтоһоо хүндөөр шархаташаба.

Түргэн туһаламжа Жениие больниса руу абаашаба. Тэндэһээ Анастасия Андреевнада хонходожо, тохёолдоһон ушар тухай дуулгаба. Хоёр час үнгэрһэн хойно тэрэ хүбүүнэйнгээ ороной хажууда ерээд байба.

—  Гурбан газар хухараа, тэрэ тоодо хуйха уураг тархиин гэмтэлгэ. Мэдээень оруулжа ядажа байнабди. Боломжо бага, гэбэшье бүхы шадал соогоо оролдонобди,  — гэжэ эмшэн согсолбо.

— Мүнөө юу хэхэбта?

— Саашадаа бүхы арга боломжоороо комаһоо гаргахые оролдохобди.

Анастасия Андреевна өөрөө эмшэн хадаа, үнэхөөрөөшье арга боломжо бага гэжэ ойлгожо байгаа. Хэрбэеэ ехэ юумэ хэлээгүй һаа, арга боломжо огтолон үгы. Энэ ябадал өөрөө зохёожо һанаһандаа зуу дахин шаналба. «Иимэ юумэн болошохо гэжэ мэдэһэн һаа, гэртээл һууха һэм!!!» — гэжэ Анастасия Андреевна өөрыгөө зэмэлнэ. «Үгы, өөрөө тэрээнтэй ошолсохоо яаба гээшэбииб!» — гээд лэ өөртөө хэлэжэ, дахин дахин өөрыгөө зэмэлнэ.

Үглөөгүүр болобо.

Лиза ажалдаа ерэхэдээ, коридор соо Анастасия Андреевнае хараад гайхаба. Басаганай зүрхэн инаг нүхэртэйнь муу  юун бэ даа болоо гэжэ гансата мэдэрбэ.

Анастасия Андреевна абаһаар лэ тэрэниие зэмэлжэ эхилбэ:

— Энэ шинии түлөө болоо, шамда яаражал ябаа ха юм!

— Номгорогты, — гэжэ Лиза харюусаба. — Мүнөө хэн зэмэтэйб гэжэ бодохо хэрэггүй, харин хайшан гэжэ Жениие һайн болгохоб гэжэ бодохо шухала. Юун болооб, юун гэжэ эмшэд багсаамжалнаб?

— Тэрэ мэдэрэлгүй, комада. Ши энээндэ юу мэдхэбши даа, ши, врач гүш? — гээд Анастасия Андреевна бархиршаба.

Лизын уһа асараад, тэрэниие номгоруултар, Жениин эжы Лизиин туһа тэрээндэ хэрэгтэй гэжэ ойлгобо. Нэгэ хэды хоног үнгэрбэ. Үбшэнтэнэй дэргэдэ эжы болон дуратай басаганиинь бэе бэеэ һэлгүүлэн һахина.

Лиза,   һахижа байһанаа орой гэртэ бусахадаал, нулимсаяа барижа ядаад, шурхирса бархирба. Женя мэдээгээ ороногүй, хэр удаан комада байнаб, элүүр болохо арга боломжонь бага боложол байха, гэжэ эмшэдэй хөөрэлдэхые дуулажархёо. Басаганай зүрхэн айһандаа хахархаяа байна, Жениин эжын хажууда бэе шангаар барижа ходол байгаад, гэртээшье ерэхэдээ, бэеэ шангалха, харин үйлсэдэ газаал гарахадаа, тэрэ шурхирса бархиршаба. Иимэ уй хай болошоһон басагые тэрэнэй хүршэ- Баир-лама гэрэй үүдэндэ харажархиба. Тэрэ Лизын найжа лама байгаа, тэрэнэй гэртэхиниие һайн мэдэхэ.  Иимэ уйлажа байһан Лизые тэрэ түрүүшынхиеэ хараба, басаган ходол номгон, даруу байгаа бшуу. Һанаата болоһон Баир лама Лизые гэртээ дахуулан абаашаба.   Сай шэнээр бусалгажа, аяга соо анхилһан һайхан унда хээд, уйлажа байһан Лиза энэ болоһон ушараа хэндэшье хөөрэдэггүй аад, өөрынгөө жаргал, уйдхар тухай хубаалдаһандаа баяртай байба.

— Евгенишни комада хэдэн долоон хоного соо байһаниинь муул байна, дары түргэн аргалха шухала, — гэжэ Баир лама эрид хэлэбэ.

— Теэд докторнууд бүхы хэхэ аргаяа хэнэл даа, тэрэнь Женяда туһа болоногүй!

—  Би шамда туһалхаб, комаһаа мэдээ руунь оруулжа шадаха нэгэ лама бии.

Лиза  тиимэ юумэн байдаг юм гү гэжэ үнэншэнгүй, өөрынгөө найжа руу шэдитэ эльбэшэн мэтээр, тэрэ үнэхөөрөөшье, Женидэ туһалжа, аргалһан мэтээр хараба.

— Ши эртээнһээ бү баярла. Нэгэдэхеэр, Жениинш эжы зүбшэлөө үгэхэ ёһотой, хоёрдохёор,  Жениие аргалха ламые үшөө наашань асарха хэрэгтэй, — гэжэ Баир-лама һэргылбэ. Тиигээд басаганда шарлашаһан газедэй хуудаһа барюулба.

— Ши энээниие эжыдэнь харуула, һүүлдэнь намда ерээрэй, сугтаа ламада ошохобди, — гэжэ Лизада хэлэбэ.

Үглөөгүүр Лиза газетэ асараад, Анастасия Андреевнае дары уншахыень дурадхаба. Гайхаһан эхэнэр хуудаһа абаад эрьелдүүлэн хараба, дээрэнь «Буряад үнэн»  гэжэ бэшээтэй байхадань, буряадаар ойлгодоггүйб, гэжэ хэлэбэ. Тиихэдэнь Лиза толилолгын— «Лама возвращает из комы!» гэжэ гаршаг оршуулжа үгэбэ. Толилолго дээрэ бэшээтэй: «Ивалгын дасанай шэрээтэ Дарма Доди-лама комада байһан зониие ажаһуудалдань бусаажа шадабари бэлигээрээ суурхадаг. Үнгэрһэн долоон хоног соо манай Улаан – Үдэ хотын ажаһуугша Буратаева Анна Дмитриевнагай хүбүүн автомашинын оһолто гэнтын аюулда орожо, можын больнисын  реанимациин таһагта ороод байгаа. Эжынь ламые хүбүүень элүүр болгохыень ехэтэ гуйхадань,  Дарма Доди-лама хэрэг гартаа абажа, аргалжа эхилээ. Нэгэ хэды сагай удаа хүбүүн, сэхыень хэлэхэдэ, нүүгшэһэн зонуудай бэе хадагалдаг морг руу абаашахаяа байтарынь, тэрэнь гэнтэ нюдөө нээгээд, орон дээрэ һуушаба».

Энэ түүхэ һүүл хүрэтэр шагнаад, Анастасия Андреевна һууриһаа һүрэжэ бодоод хайшааб даа ябашаба. Нэгэ хэды болоод  багсаа мүнгэ абаад, Лизада барюулаад, иигэжэ хэлэбэ:

— Ошоод асара тэрэ ламые! Хэрэгтэй һаань, би үшөө мүнгэ олохоб, гансал асара! Бүхы хэрэгтэй юумыень үгэхэб, гансал асара!

—Мүнгэн хэрэггүй, өөрөө ламада үгөөрэйгты. Мүнөөдэр асархаб.

Тэрэл үдэшэлэн лама Евгениин хэбтэриин дэргэдэ байба. Удаан сагта уншалга үнгэргэһэнэй удаа, Евгений комаһоо гаража, һудаһаниинь һайжаржа, өөрөө хүдэлжэ эхилээ. Эмшэд уншалгын хүсэндэ ехэ гайхалдабад. Удаань  эм домтой тарилганууд туһаяа үгэжэ эхилээ. Анастасия Андреевна баясажа ханажа саданагүй, байд гээд хүбүүгээ тэбэринэ, таалана.  Лизада өөрынгөө хандаса ондоо болгоо. Элдэб аашалжа, харааһанайнгаа түлөө тэрэ хүлисэл гуйба. Улам саашаа өөрынгөө больнисада ажаллахыень Лизые уриба. Лиза зүбшэлөө үгэжэ, мүнөө тэдэ хоёр сугтаа ажалладаг болобо. Мүнөө эдэ хоёрой хоорондо арсаалдаан үгы боложо, уйдхар тэдэниие эблэрүүлжэ, хоорондонь байһан хэлэеэ ойлгосоогүйн, мээнэг жүтөөрхэлгын хана бута сохёо.

Гурба һара болоод Евгений аргын газарһаа гаража, эжыдээ, Лизадаа бусаба. Хабаровск хото дахин ошоходоо, эрдэмтэ хүтэлбэрилэгшэ Сорочантай уулзажа, диссертациингаа гаршаг һэлгүүлхыень гуйба.

—  Анхан гаршагшни шамда юундэ таарахаяа болёоб? Эгээл ябасатай гаршаг, Гурбан һара болоод лэ дид доктор болохо ха юм ши,  — гэжэ  профессор асууба.

— Энэ гаршаг мүнөө намда шухала бэшэ.

— Мүнөө юун шамда шухалаб?

— Хайшан гээд намайе аргалааб гэжэ.

Сорочан Евгениие хайшан гэжэ аргалһыень мэдэһэн байгаа. Бодолгото болоод, асууба:

— Ши иихэдээ, эльбэ шэди эрхилхэ гээ гүш?

— Эльбэ шэди бэшэ, харин бодото юумээр  шэнжэлэн ябуулхаб. Хайшан гээд бодото дээрэнь хүн эдэгэшэнэ гээшэб гэжэ онол арга шэнжэлхэеэ һананаб. Намда нэрэ зэргэ хэрэггүй. Бүхы хүн түрэлтэндэ, хүн зондо шухала юумэ хэхэеэ һананаб Магад энэ шангаар зэдэлнэ, теэд энэ хэрэг нэрэмжээрээшье бэшэ, үгөөршье бэшэ, харин хүнэй байгаалиин түхэлтэ нүлөөлэлгэһөө.

— Энээниие яагаад харанабши?

— Дарма Доди-ламын уншалга миндаһан дээрэ буулгаад комада байһан үбшэнтэдэй хажууда табихаб. Тиигэжэ шэнжэлгэ хээд, үрэ дүнгыень буулгажа абахаб. Хаража үзэел даа, юун болохоб.

—  Тэрэнээ юун гэжэ  үндэһэлэн баримталхабши?

— Һайн дүн гарабалынь, баримталхаб, ядалдаа һаамни, та туһалхат.

Профессор  энеэбхилбэ. Тэдэ хоёр ехэ удаан хөөрэлдэбэ, тоосолдобо, һүүлэй һүүлдэ Сорочан  Евгенидэ зүбшэлөө үгэжэ, Буряад орондо, уласай эмнэлгын газарта шэнжэлэлгэ хэхыень зүбшөөнэб гэһэн үнэмшэлгэ үгэбэ. Евгений  Ивалгын дасан ерээд, Дарма Доди-ламатай уулзаба.  Ерэһэн зорилгоёо ойлгуулжа, ламын уншалга буулгажа абаха зүбшөөл шэрээтэһээ эрибэ. Дарма Доди-лама энеэбхилээд, абяа буулгахыень зүбшөөбэ.

Уншалгын абяа буулгажа абаад лэ, бүхы хотын больнисанууд руу хонходожо, мэдэрэлгүй комада ороһон зон бии гү гэжэ элирүүлбэ.  Тиимэ үбшэнтэндэ ошоод, абяагаа табижа, тэдэнэй  бэеын тэнхээ шэнжэлжэ эхилбэ,  гол дүн баримтануудые тэмдэглэжэ, бэеын температура шалгана, кардиограмма буулгана. Видеокамерааршье буулгабари хэдэг байба.

Зарим үбшэнтэн мэдэрэлдээ оробо, нүгөө зариманиинь тэрэл зандаа байба.

Тиигэжэ дүрбэн һара ажал ябуулһанай удаа Евгений шэнжэлэлгынгээ түгэсхэлдэ  дүн гаргахадаа, Дарма Доди-ламын уншалгаһаа комаһаа гаража һайн болоһон зон һүзэгшэд лэ байба гэжэ элирүүлбэ.

Тэрэ толилолго бэшэжэ, кафедрадаа һайн боложо байһан зониие шэнжэлһэн бүхы буулгабаринуудаараа элидхэл хэбэ.  Энэ шэнжэлэлгэнүүдээ баримталан, Евгений диссертаци хамгаалхаб гэжэ һанаа.

Гэхэ зуура Хабаровск хото  Евгениин элидхэл эрид шүүмжэлэлгэдэ ороо. Эрдэмтэд тэрэниие эрдэм руу эльбэ жэлбэ оруулхаяа һанана гэжэ зэмэлбэд.

— Эрдэм — эльбэ шэди бэшэ! —  гэжэ ендэр дээрэһээ хашхаралдаба.

Видеобуулгабаринуудыень худал хэмэл юумэн гэжэ нэрлээ. Эрдэм буруушааһан онол арга, ямаршье шалтаг мүрдэлгын  холбоо үгы гэжэ байгаад лэ муушалаа.

Евгений  эрдэмтэ нийгэмэй иигэжэ хандахадань ехэтэ һүрөөгөө дарагдаба.  Агууехэ нээлгэнэй урда байнаб, энэ нээлтэ хүн зондо туһатай байха гэжэ тэрэ этигэһэн байгаа. Харин үнэн дээрээ хуу ондоогоор эрьелдээ.

Институдэй үүдэн тэрээндэ хаб-яб хаагдажа, аспирантураһаа тэрэниие гаргажа хаяба. Тэрэнэй удаа Жени Лизатай хөөрэлдэбэ.

— Мүнөө юушье хэхэеэ мэдэнэгүйб, —  гэбэ тэрэ.

— Аспирантурада ороходоо, ши анхан аажабайдалдаа ямар удха табяа һэмши. Юунэй түлөө тиишээ ороо һэмши?

— Би  хүн зондо туһа хүргэхэеэ һанааб: багаханшье һаа, туһа.

— Ши мүнөө туһа хэнэ ха юм ши!

— Яагаад?

—  Юрын лэ даа: больнисаар ябаад лэ, ламын уншалгын буулгабари шагнуулнаш, тиихэдэшни, комаһаа гарана ха юм. Ажабайдалдань бусаана. Энэшни туһа бэшэ юм гү?

— Туһал  ха юм даа, — гэжэ Евгений зүбшөөбэ.

— Тиигээд лэ ябажа байгыш! Шамда диссертаци юуштэб? Шамда юунэй түлөө зэргэ хэрэгтэйб? — гэжэ Лиза хэлэбэ.

Евгений Лиза хоёр хотонуудаар ябаад, комада байһан үбшэнтэниие больнисаар бэдэржэ, Дарма Доди-ламын уншалгануудые табидаг байба. Ехэнхи ушарта үбшэнтэн комаһоо гаража, һайн болодог һэн. Эдэ хоёр  бүхы наһандаа аргами уншалгадаа, хүндэ үбшэнтэниие аргалха нангин хэрэгтэ наһаяа зорюулһан хүнэй баяр баясхалан хадагалжа ябана.

2-дохи БҮЛЭГ. ХҮРШЭ

Үүдэ хэн бэ даа тоншобо. Баир хэнииешье хүлеэгээгүй. Гурбан үдэрэй саана энэ гэр хүлһэлэн абаһан байгаа, тиимэһээ ехэтэ гайхаба. «Энэ танигдаагүй газарта би хэндэ хэрэгтэй болоо гээшэ бииб?» — гэжэ тэрэ бодобо.

Үдөө нээхэдээ,  тэрэ дунда наһанай эхэнэрые хараба. Тэрэ  уриханаар мэндэшэлээд, нэгэ бага наһаата болонгёор, асууба:

—  Хэлыт даа, та  санаартан гүт?

— Тиимэ, би ламаб, та хэмта? — гэжэ Баир харюусаба.

— Би гэрэй хүтэлбэрилэгшэб, Марья Васильевна гэжэ нэрэтэйб.

— Һайн даа, би Баир лама гээшэб.

— Би танда нарин асуудалаар ерээб. Юунһээшье эхилхэеэ мэдэнэгүйб.

— Таһаг руу орогты, сайгаар хүндэлһүү. Тиигэһээр байтараа, эхи олохол байхат! Намда һайн хитад сай бии.

Марья Васильевна гараа һэжэрээд, дуугарба:

— Һайн та даа, би эндэ зогсоһуу. Бүхыдөө иимэ: манай подъезд соо нэгэдэхи дабхарай байра соохи Басагадаев бэеэ хороохо гэжэ һэдэлгэ гаргаа. Тэрэ аяар гурбадахияа бэедээ гар хүрэжэ байна. Бурхан хаража, тэрэниие абараабди. Манай гэр эбтэй, бэе бэеэ һайн мэдэхэ, тэрэнээ түлөө һанаагаа зобонобди.

Марья Васильевна жороо үгөөр хэлэһэндэл дуугаржа, сэдьхэлээ хүдэлгэнэ. Ханшыһаа пулаад гаргаад, хүзүүн дээрэнь гараһан хүлэһэнэй дуһалнуудые аршаад, саашань түргэн гэгшээр үргэлжэлүүлнэ:

— Та тэрээнтэй хөөрэлдэжэ үгэхэгүй гүт? Тэрэнэй зайн галай люстрада ооһор бүхэлжэ байхыень хүршэ эхэнэр харажархёо. Тиигээд шангаар хашхаржа, булта тэрэнэй байра руу гүйлдэжэ ороод, һаалта хээ. Теэд үглөөдэр, нүгөөдэр, гэнтэ хүнэй хараагүй байхада, юу хэхэб.  Һүүлэй һүүлдэ өөрынхиеэл хэжэл һалахал даа.

— Би ойлгооб. Хэдыдэхи байрада байдаг бэ? — гэжэ асуугаад, Баир түргэн гадар хубсаһаяа үмдэбэ.

— Гурбадахи.

Баир  ээм дээрэ сүүмхэеэ үлгөөд, дахин асууба:

— Хэн гэжэ нэрэтэйб?

— Дэлгэр Дамбаевич,  жара нэгэ наһатай.

Баир үүдэеэ шэбхэдээд, гэрэй хүтэлбэрилэгшэтэй доошоо  гэшхүүрээр буужа, нэгэдэхи дабхарта ерэбэ.

Марья Васильевна харгыдаа юундэ Дэлгэр Басагадаев  ами наһантаяа хахасахаяа һананаб гэжэ өөрынгөө бодомжотой хубаалдаба. Тэрэнэй хөөрэһээр, хоёр һарын саана Туяна һамганиинь орхёод ябашоо, 18-тай Бэлигтэ хүбүүниинь хара тамхи худалдана гэлсэнэ.

Лама анхаралтайгаар шагнаад, 3-дахи квартирын үүдэндэ дүтэлөөд, Марья Васильевнае Дэлгэр Дамбаевичтай танилсуулхыень гуйба.

Марья Васильевна үүдэнэй хонхо наяргаба. Үүдэн нээгдэжэ, урдань нюдэндөө шэлтэй наһажаал хүн бии болобо.

— Сайн байна, Дамбаевич! —гээд гэрые хүтэлбэрилэгшэ мэндэшэлбэ.

— Сайн,—  гээд хүмүүдхөө буулган ерэгшэдые шэртэн гэрэй эзэн харюусаба.

— Гэртээ оруулха гүш? Энэ һэбшээн доро хөөрэлдэхын аргагүй, — гээд управдом гэрэй эзэнэй ууртай нюдэнүүдые ойлгоогүй хэбэртэй, дуугарба.

— Дээшээ гарагты, — гээд Басагадаев  бүрд гээд, айлшадаа таһаг руу оруулба.

Квартирань хоёр таһагтай багашаг байба. Гэрэй эзэн хоол баридаг таһаг оруулжа, табуретканүүд дээрэ һуухыень зангаад, һүтэй сай дурадхаба.

— Һайн даа, хүндэтэ. Сай уухагүйб. Сүлөөгүйб, ажал ехэ даа, гүйхэм хадаа, би шамай шэнэ хүршэтэеэ танилсуулхаяа һанаа һэм.

Управдом Баир руу гараараа даллаба.

— Энэ хүн Баир гэжэ нэрэтэй. Шам дээрэ, хоёр дабхараар дээрэшни байдаг.

Басагадаев гараа һарбайгаад, хэлэбэ:

— Дэлгэр.

Баир гарыень барижа:

— Баир.

Марья Васильевна  ёһолжо хэлэбэ:

— Баир-лама  шамтай хөөрэлдэхэеэ һанана. Ши хөөрэлдыш даа, гуйнаб. Би гүйһүү, һаалта хэхэгүйб.

Управдом гаража ошобо. Баир Басагадаевтай нюураараа үлэбэ.

— Та намда юу соносхохоёо һанаабта, залуу хүн? — гээд гэрэй эзэн наһаараа аха байһанаа онсолон хэлэбэ. Басагадаев Баирһаа хоёр дахин аха байгаа, тиигэжэ нэгэ бага ахашалан, ёһорхон асууба.

Баир тэрэнииень ойлгоод, аягүйрхэжэ,  сээжэлдэһэн мэтэ үгэнүүдээр эхилбэ:

—Манай заншалай ёһоор, байгша ами наһаяа хороохо гээшэ үйлын үриие муудхажа, саашанхи түрэлдөө ажаһуудал улам хүшэр болохо, энэ…

Баир  мэдүүлэлээ дүүргээдүй байтарынь, Басагадаев долёобор хургаяа өөдэнь үргөөд, тэрэниие тогтообо.

— Хүлисэгты, тогтооһондомни. Теэд би үйлын үридэ, удаадахи түрэлдэ, бурханда, Будда шажандашье үнэншэдэггүйб. Та сэдьхэл абарааша үгөөр өөрыгөө бү зобоогты, — гэжэ хэлэбэ.

Лама аягүйрхөөд, ябаха гэжэ стул дээрэһээ бодобо. Тиигэжэ байтараа, эрид асууба:

— Зай, тиигэбэл, бурханда үнэншэнэгүйт, теэд ямар юумэндэ үнэншэнэбта?

— Ямаршье юумэндэ үнэншэнэгүйб, залуу хүн, — гэжэ Басагадаев айладхаад, толгойгоо маажаба.

— Хоёр хоёрой дүрбэ гэжэ үнэншэнэгүт? — гээд нюдэеэ ялалзуулан Баир лама асууба.

— Үнэншэнэ, — гайхаба гэрэй эзэн.

— Үглөөдэр наран  гэрэлтэхэ гэжэ үнэншэнэ гүт?

— Ну, энээндэ үнэншэнэб.

— Харыт даа, тиигээ хадаа ямар бэ  даа юумэндэ та үнэншэнэ ха юм та, тиимэ хадаа бүхы юумэн хаягдаа бэшэ! — гэжэ Баир согсолбо.

Басагадаев мүрөө хабшагад, гэжэ  диилэһэн зангаар дуугарһан айлшанай үгэнүүдые ойлгоогүй мэтэ асууба:

— Энэ юрын лэ юумэнүүд ха юм. Бүхы зон тэрэниие мэдэнэ, тиимэл хадань үнэншэнэ.

— Мүнөөдэрһөө ороходоо үглөөдэр һайн байха гэжэ үнэншэлгэ баһал юрын ха юм. Харин энээн тухай би тантай минии гэртэ ошоод, хитад сай уужа байгаад хөөрэлдэхэеэ һананаб. Мэдээһаатнай намда амтатай гэгшын хитад ногоон сай бии. Би таниие уринаб. Тиигээд хөөрэлдэе.

Басагадаев энеэбхилээд, ерэхэб гэжэ найдуулба. Баир харюудань энеэбхилээд, ехэ ханагяар гаража ошобо. Нэгэ хэды болзороор хүниие һүүлшын зурлааһаань холодуулбаб, тиигэжэ юрын хөөрэлдөөгөөр тэрэнэй ухаан бодолдо нүлөөлжэ, ами наһан үхэл хоёрто хандасыень ондоо болгохо арга боломжотойб гэжэ баясаба.

Теэд энэ баярынь удаанай бэшэ байгаа. Басагадаев ерэхэб гэжэ найдуулбашье, гансал юрын тэды һайн хүмүүжэлтэй хүнби гэжэ харуулһанай тэмдэг байшоо. Баир энээниие ойлгоогүй, тиимэһээ хэдэн үдэр айлшаниие дэмы хүлеэгээ.

Эндэ хэлэхэ хэрэгтэй, Баир энэ хото һаяшаг нүүжэ ерээд, олон танилгүй байгаа. Лиза басаган, тэрэнэй эжы хоёрые Агадаа танил байгаа. Эндэ хүниие абархыень тэрэ дары гуйба ха юм. Энээниие тэрэ бэелүүлхэеэ һанаа, теэд хайшан гээд гэжэ тэрэ мэдээгүй. Тиимэһээ Баир-лама өөрынгөө багша Санжай-ламаһаа зүбшэл абаха гэжэ бодобо. Үглөөгүүр Санжай-ламада хонходоод, шэнэ газарта байрлаһанаа болон Басагадаев тухай хөөрэбэ. Санжай-лама иигэжэ хэлэбэ:

— Ши тэрээнэй хойноһоо адаглаад үзэ даа, хайшааб даа ошонол ёһотой. Магазин ошодог лэ ёһотой. Дэлгүүр гү, али? Магад духаряа барихаяа ошодог ха гү?

— Тиигээд юу, тэрэ магазин соо хөөрэлдэжэ эхилхэ гүб, энэ таамаг ябадал шэнги болохо гү? — гэжэ Баир асууба.

— Магазинһаа гараад, гэртээ ошолгондоо хөөрэлдэхэдэ, аһалдаһан мэтэ болохогүй. Та хоёр нэгэ гэр соо байгаа ха юм та, тиимэ гү? — гэбэ багшань асууба.

— Тиимэ.

— Зай, тиигэбэл, магазинһаа гэр хүртэрөө хөөрэлдэ.

Баир багшынгаа зааһаар, хүршынгөө хойноһоо мүрдэжэ эхилбэ. Тэрэнэй сонхонууд эгээл магазин дэлгүүр руу харгы руу хараһан байжа, амар байба. Басагадаев  магазиншье, дэлгүүршье ошоно гэжэ эли болобо Хүршэдөө дүтэлөөд хөөрэлдэхэ ушараа хойнтуулжал байба, юундэб гэхэдэ, гэнтэ тэрэ Дэлгэр хүбүүн хоёрой хоорондохи арсалдаанай гэршэ болошоо. Тэрэ үдэр Баир-лама өөрынгөө квартираһаа гараад, дэлгүүр ошохо гэжэ ябатараа, подъезд соо шуяа дуулажархиба. Нэгэдэхи дабхарһаа хашхараан болоно гэжэ Баир тухайлба. Нэгэдэхи дабхарта хүрөөд, ши сэрэгэй албанда ошохынгөө орондо хара тамхи наймаалжа байнаш, энэ хэрэгтэ шинии эжышни гэмтэй, би энэ асуудалаар сэрэгэй комиссариат ошожо, эдилгэ үгэхэм, гэжэ хашхарба. Хүбүүн эсэгэеэ хараагаад, үүдэеэ хаяалаад, гүйжэ үгы болошобо. Хойноһоонь үүдэнэй хаагдаад, түлхюурэй наяарха дуулдажа, Дэлгэр үүдэеэ шэбхэдээд, подъездһоо газаа гараба хэбэртэй. Баир-лама  өөрынгөө хэрэгээр аргаахан ябаха гэжэ бодоод, гэшхүүрээр доошоо гүйжэ ябатараа, гэнтэ юундэб даа, һөөргөө бусажа ябаһан хүршэтэеэ уулзашаба. Басагадаев Баир-ламые түргэн мэндэшэлээд, гараа бажуулсахаяашье тогтонгүй, Баир лама энэ хэрэлдээемни дуулаа гэжэ тухайлаад, нюдэеэ хажуу тээнь абаашаба.

Тэрэл үдэр Баир Басагадаев харгыень хүндэлэн гүйһэн хара миисгэйе хараад, ехэ айба гэжэ харажархиба. Энэ үзэгдэл хараад, «ай, энэшни мухар һүзэгтэй!», — гэжэ өөрөө өөртөө хэлэбэ.Тиимэл хадань энээгээрынь шалтаглан, хүршэеэ ами наһаяа хороолгоһоо абаржа шадахаб гэжэ шиидэбэ. Баир лама дэлгүүр дээрэһээ шабар шатаагаад гараараа бүтээһэн гүсэ худалдажа абаад, хара будагаар тэрээн дээрэ биирээр маани бэшэбэ.

Үглөөдэрынь  Баир тэрэ гүсэеэ гарта баряад, магазинһаа бусажа ябаһан хүршэеэ угтажа, иигэжэ хэлэбэ:

— Хүндэтэ хүршэ, та минии сай уухаяа ерэхэеэ һанаагүй хадатнай, минии һайрхаһан хитад ноогоон сайтай энэ гүсэ танда бэлэглэхэмни.

Баир гүсэеэ хүршэдөө барюулба. Тэрэнь гайхабашье, яахашье аргагүй, тэрэ бэлэгыень абажа, хүршэдөө баярые хүргэбэ.

Дэлгэр Дамбаевич гартаа гүсэ барим сасуунь, Баир хамсыһаа хоёр модохонуудые  гаргаад, үргэлжэлүүлбэ:

— Энэ гүсэтнай нэгэ гайхамшаг  шанартай юм. Хэрбэеэ энэ маани хорин таба дахин уншаад, тэдыл дахин энэ модохонуудаараа энэ гүсэеэ тоншоболтнай, танай хүсэһэн юумэнтнай бүтэшэхэ.

Эдэ үгэнүүдые хэлээд, лама модохонуудаа барюулаад, хахасаад, түргэн ябашаба. Дэлгэр Дамбаевичта ондоо арга үлөөгүй, тэрэ бэлэгээ гэртээ абаашаха баатай болоо.

Гэртээ эдеэнэй таһаг соо эли газарта тэрэ гүсэеэ табяад, ламын бэшэһэн маани уншаба.

Үглөөдэрынь Баир военкомат ошоод, военкомтай уулзажа, асууба:

— Лермонтовай гудамжаар, 6-дахи байрын, 3-дахи квартира соо байдаг Бэлигтэ Дэлгэрович Басагадаев мүнөө болотороо юундэ сэрэгэй албанда татагданагүй гээшэб, гэжэ мэдэхэеэ һанаа һэм. Институдта һуранагүй. Арба найматай болоо ха юм. Юундэ сэрэгэй уялгаяа дүүргэнэгүйб?

— Та түрэлынь гүт?

— Үгы.

— Теэд юундэ энэ таниие һонирхуулнаб?

— Би лама гээшэб, тиимэл хадаа һонирхоноб.

—Мүнөө бүридэлэй данса бэдэрхэбди, — гэжэ военком хэлээд, саарһануудаа ухашалжа эхилбэ.

Нэгэ хэды боложо, бүридэлэй данса олоод, уншаад, иигэжэ харюусаба:

— Тэрээндэтнай хойшолуулха шалтаг байна, ушар юуб гэхэдэ, эжынь үбдэнэ, эжыгээ харууһална.

Военкомай хэлэһэн үгэнүүд управдом Мария Васильевнагай хоёр һарын урда тээ үбгэеэ хаяа гэһэн баталамжатай тад ондоо байба. « Хэрбэеэ үбшэн һаа, хайшан гээд үбгэеэ орхихо юумбэ?» — гэжэ Баир бодоод, сэхэ управдомдо ошобо.

Мария Васильевна, тэрэнэй хөөрөө дуулаад, энеэшэбэ:

— Тэрэтнай морин шэнги элүүр энхэ ааб даа! Тэрээн дээрэ газар малтажал малтажал байхаар бшуу! Тэрэ военком — эдилгэ абаашан гээшэ. Хүн бүхэн шахуу тэрээндэ мүнгэ үгэбэл, армиһаа сүлөөлэгдэхэ гэжэ мэдэдэг юм. Тэрэ дармоед эдилгэ абаад лэ,Туяна  үбшэн гэжэ байна. Бузар хүн дааһаа! Энэ хүбүүе муу нүхэдһөөнь холодуулхал байгаа. Тэдээнтэй танилсаадүйдөө эрхим һурагша, һайн тамиршан байгаа бшуу

Мария Васильевна Баир-ламада Дэлгэрэй хүбүүн жэлэй туршада хулиган болонхой, һуралсалаа хаяад, хара тамхиншадай бүлэг руу оронхой гэжэ хөөрэбэ.  Тэрэ хэниишье, сагдаагайшье үгэ дууланагүй, һүниндөө нүхэдтэеэ наншалдаа татана, подъездын зайн галай шэл тэһэлнэ, хажуугаар ябаһан зоной сүүмхэ буляана, дээрмэдэнэ. Иимэ юумэ дуулахада, Баир  шоо хаяад, зурхай зурахадаа, Дэлгэрэй хүбүүнэй муу ябадал эсэгэнэйнь ами наһа хороолгоной нэгэ шалтаг, удаань хара тамхишадһаа сэрэгэй албан абарха, харин тэндэһээ хүбүүн энхэ элүүр ерээд, саашаа дээдэ һургуули орохо байна гэжэ үзэн хараба. Тиихэдэнь  Баир-лама сэрэгэй тойрогой хүтэлбэрилгэдэ бэшэг бэшэжэ, түгэсхэлдэнь Басагадаев  Бэлигтэ Дэлгэровичые сэрэгэй албанда татахыень гуйба:

« Энэ эрхэтэн беын һайн тамиртай, эжынь энхэ элүүр, харууһанда хэрэггүй, тиимэ хаданаб, Бэлигтэ сэрэгэй албанай уялгын хуули хазагайруулжа байна гэжэ багсаамжалнаб, энээндэ анхарал табихыетнай танда ханданаб».

Долоон хоног үнгэрһэн хойно Бэлигтын хойноһоо военкомадай машина ерэбэ. Энэ ушар бүхы хүршэдые ехэтэ хүлгөөбэ.

— Гайхамшаг даа! Һүниндөө хара тамхиншад һайн зонуудые айлгаха, дээрмэдэхэгүй,   — гэжэ болоһон ушараар хананги управдом хэлэбэ.

— Ши өөрөө сэрэгэй тойрог руу бэшэг бэшэхэ байгаа ха юм ши, — гэжэ Баир сагдаада хэлэбэ.

Энэ газарые даажа абаһан сагдаа гараа хоёр тээшэнь һэжэрэн, ээмээ хабшаба.

— Би ноёдто дуулгаа һэм, тэдэ тоогоогүй, Теэд ноёдой толгойһоо дээшэ хайшан гэжэ һүрэхэбши даа — өөртөө хүүр малтаһандал адли ха юм.

Бултанһаа ехээр Бэлигтын аба хүхибэ.  Хүшэр ехэ ашаан ээм дээрэһээнь буушаһан мэтэ. Тэрээндэ Мария Васильевна дүтэлжэ, аргаахан хэлэбэ:

— Би түрүүшынхиеэ шинии энеэбхилжэ байхые харабаб. Ши баярлаа гүш?

— Зүб даа, хэзээдэшье баяртайб! Тэндэ минии хүбүүнһээ хүниие хэхэ ха юм. Эжынь бүхы юумыень тэдхэжэ, хара тамхидшад һаалта хэжэ байгаа. Би хэзээл энэмни хосоршоно ааб, үгы гэбэл, хара тамхинай хэмһээ үлүүе баряад һалашанаа гү, али түрмэдэ орошоно аа гү, гэжэ һанаата боложо байгааб, — гэбэ Дэлгэр Дамбаевич.

Сэрэгэй комиссариадай машинын далда ороходонь, тэрэ управдомдо хандажа:

— Маша, би шамайе сайгаар хүндэлһүү. Лама намда хитад сай үгөө, угаа амтатай!

— Ши өөрэйень уриш баһа, тээ тэрэ сагдаагай хажууда байна.

— Ээ, нээрээ! Анхарангүй байбалби, — гэжэ Дэлгэр Дамбаевич харюусаба.

— Дамбаич, шинии бодолнууд ондоо юумээр эзэлээтэй байгаа ха юм даа.

Басагадаев бүхы байһан зонуудые сай уухыень гэртээ уриба. Стол саана вафельна торт хэршэжэ, хүн бүхэндэ амтатай хитад сай уулгалба.

— Энэ сай 12 дахин шанажа болохо, — гэжэ Баир тайлбарилба.

— Юугээ хэлэнэ гээшэбта? Би мэдэнгүй хэрэглэһэн сайгаа дууһан хаяжал байгааб. Одоо тэнэг! — гээд гэрэй эзэн энеэбэ.

— Һанаагаа бү зобогты. Би танда үшөө үгэхэб, — гээд лама һанааень заһаба. Энэ үедэ сагдаа хөөрэлдөөндэ оролсобо.

— Дэлгэр, энэ гүсэ дээрэшни юун гэжэ бэшээтэйб? Би буряадаар ойлгодоггүйб.

— Һургуулидаа буряад хэлэ үзэхэ байгаа гүбши даа, —гэжэ Мария Васильевна тэмдэглэбэ.

— Ши өөрөө үзэһэн юумэдэл? Наа, уншадаа!

Сагдаа гартань гүсэ барюулба. Тэрэнь үзэгүүдые анхаралтайгаар харана, уншаадшье туршана, теэд удхыень ойлгоногүй.

— Энэшни маани, — гэжэ Дэлгэр харюусаба. — Хэрбэеэ энээниие 25 дахин уншаад, тиимэл тоогоор энэ модохонуудаар тоншобол, һанаһан хүсэһэн юумэн бүтэхэ.

— Ши тиигэжэ туршаа гүш? —гэжэ управдом асууба.

— Үгы, мүнөө заатагүй туршахаб!

— Һүүлдэнь бидэндэ дуулгаарай, бүтөө гү, али үгы гү гэжэ. Зай гү? — гэжэ сагдаа гуйба. Басагадаев дохибо.

— Бүтөө һаань, бишье туршахаб! — гэжэ лейтенант һүхирбэ.

— Би баһа, — гээд управдом өөрынгөө үгэ табиба.

Сайлганай һүүлээр Баир Мария Васильевнае үдэшэдөө, харгыдаа асууба:

— Туяна хэндэ ошооб?

—  Намдаковта.

— Хэн гээшэб?

— Та Батор Арслановичые танихагүй гүт?

— Үгы, мэдэхэгүйб.

— Хото соо мэдээжэ хүн Горстрой эмхиин дарга.

— Хэдытэй юм бэ?

— 40- тэй, Туянатайл сасуу. Сугтаа дээдэ һургуулида һураа.

— Тиихэдээ, Туяна Дэлгэр Дамбаевичһаа  аяар хори гаран дүү гээшэ гү?

— Тиимэ, тэрэ 19-тэйхэн Туянатай гэрлээ юм, дүшэтэй байхадаа. Тиигээд лэ мүнөө тэрэ үрэһэеэ өөрөөл бажуужа байна ха юм даа. Һургаал: залуухан басаган һамга бү абагты, үбгэрхэдэтнай бэрхэшээлнүүд ушарха,—  гэжэ сэхэ һанаатай управдом тогтоолбо.

— Намдаков Туянатай ниилэхын урда тээ һамгагүй байгаа гү?

— Байгаа. Хэды дахин. Угаа һамгаша юм.

— Үхибүүдтэй гү?

— Гурба. Түрүүшын гэрлэлһээ хүбүүтэй, хоёрдохи һамганһаа хоёр басагадтай.

— Тиихэдээ Туяна Басагадаевһаа ошоходоо, ганса өөрынгөө бүлэ һандаргаа бэшэ, үшөө Намдаковай бүлэ һалгаагаа гү?

— Сэхыень хэлэхэдэ, һандаргаахаяа һанаагүй. Нюусаар хүлһэлэн  абаһан гэртэ тэдэ ушардаг байнаа. Би тэрээниие эхэнэр хадаа ойлгоноб. Хара залуугаар дүшэтэй үбгэндэ хадамда гараа, мүнөө тэрэнь жаратай, залуу эхэнэртэ байгаалиин эрилтээр юу үгэжэ шадахаб даа, юрын лэ эхэнэрэй жаргал эдлэхэеэ һанаал хаш. Тиигээд лэ энэ Намдаковтай холбоорилдоо. Бүхы юумэн тиигээд лэ байхал һэн, гансал Баторай һамган тэдэниие барижархёо. Ехэ шуяа татаа, одоо гайтай. Бүхы зониие шэхэн дээрэнь табяа. Баторай түрэлнүүдые, Туяные, хайратай Дэлгэрыешни. Һүүлэй һүүлдэ һамганиинь басагадаа абаад, хүдөө нютаг эжыдээ ябашоо.

Мүнөөл үнэнэй байдал тохёолдоо. Туяна үбгэндөө сэхыень хэлээд, хүлисэл гуйбалынь хуу дүүрэхэл байгаа. Дамбаевичшни хэнииешье хүлисэжэ шадаха бшуу. Харин Батор һамгагүй үлэшөө.  Теэд гансаараа байжа шадахагүй хадаа, Туяные хажуудамни бай гэжэ эрилтэ табяа. Тиигээд мүнөө шэнэ үбгэниинь тэрээниие адуулна. Нэгэ талаһаа Дамбаевич хоёр нюдөөрөө харана, нүгөө таладань— Батор.  Тиигээд лэ шэлэхэ баатай болоо. Тэдэнэй нэгэн арсаха хэрэгтэй. Һүүлэй һүүлдэ Дамбаевич ооһорто үлгэлдэхэеэл һанана ха юм, — гээд, управдом хүндөөр һанаагаа алдаба.

Баир руу хараад, хэлэбэ:

—Нээрээшье, ямар гоё гээшэб, тэрэниие бэеэ хороохоёо болигоһондотнай.

— Би тэрэниие болигоогүйлби.

— Юун гэжэ, өөрөө хуу тарашоо гү?

— Үшөө тараадүй.

— Мүнөө тэрэ энеэдэг болоо, амидыраа, зоригжоошье. Айлшадые урина. Амяа хорлогшодто адли бэшэл!

— Хүндэтэ, та эндүүрнэт, бэедээ хүрэхэ гэһэн бодол тэрээндэ ерэһэн лэ зандаа. Аюул үшөөл зайлаагүй. Энэ мүнөөдэр лэ өөрыень даража байһан нэгэ ехэ бэрхэшээл мүр дээрэһээнь һалажа унаба гээшэ.

— Бэлигтэ?

Баир дохёод, үргэлжэлүүлбэ:

—  Теэд  энэ тэрэниие дахин ганзага руу тархяа шиихахагүй гэнэ бэшэл даа.

— Ай, бурхан, зайлуул! — гэжэ Мария Васильевна хэлээд, хэрээһэлбэ.

— Теэд хэзээ һанаагаа амарха юм биибди?

— Мэдэнэгүйб. Үдэр бүри маани уншажал байнаб тэрэнэй түлөө.

— Бишье баһа мүргэхэб,— гэжэ управдом хэлэбэ.

Үглөөгүүр эртэ Баир гэрһээ гараад, Басагадаевай сонхо доогуур гаража ябатараа, гэнтэ гүсэ руу модоор тоншожо байхыень дуулажархиба.

«Энэ маани, хэрбэеэ тэрээниие 25 дахин уншаад, тэдыл дахин модоор тоншобол, хүсэһэн һанаһан хэрэг бүтэдэг» гэжэ Басагадаевай үсэгэлдэр хэлэжэ байһыень тэрэ һанажархиба. «Тиигээ хадаа, тэрэ нэгэ юумэ хүсэлөө хаш даа!» —гэжэ Баир энеэбхилбэ.

Баир эндэ һаяшаг энэ хото нүүжэ ерэһэншье яһал олон жиндагуудта боложол байгаа, эгээл эдэбхитэйнь хотын түб эмнэлгын газарай ахамад врач Жамсо Дондоков һэн. Тэрэ Баиртай сасуу, нэгэ һургуулида суг һураһан юм. Дүтэшэгшье ажаһуугаа. Мүнөө эдэ хоёр бүхөөр нүхэсэшоо.

Нэгэтэ Баир Жамсаһаа асууба:

— Ши  Намдаковые мэдэхэ гүш?

— Горстройе ноёые гү? Хэн тэрээниие мэдэхэгүй юм. Манай клиникада эмшэлдэг бэеэ. Би тэрээниие гурба һарын нэгэ удаа өөрөө үзэдэгби.

— Юундэ гурба һарын нэгэ?

— Тиимэ гуримтай. Горстрой ажалшадайнгаа эмнэлгын даадхалай түлбэри хэдэг, тиимэһээ бидэ тэрэ ажахынхидые гурба һарын нэгэ дахин бэе махабадыень шалгажа байха уялгатайбди. Юун болооб?

—Иигэжэ болохо гээшэ гү, буруу дианоз табяад, һүүлдэнь алдуу гараа гээд хүлисэл гуйжа болохо гү?

Жамсо нэгэ хэды бодомжолжо үзөөд, хэлэбэ:

— Юрэдөө, энэшни мэргэжэлэй хуули хазагайруулга гээшэл даа, теэд шамда шухала хэрэгтэй һаань, шинии түлөөл тиигэхэ гүб даа!

— Тон хэрэгтэйл даа. Энээнһээ хүнэй ами наһан дулдыдана.

Баир Дэлгэрэй түүхэ, тэрэнэй гурба дахин бэеэ хороохо гэһэн һэдэлгэ, Туяна хайшан гээд ошооб гэжэ бултыень хөөрэбэ.

— Минии ойлгоходо, Туяна Намдаковта ошоо.

Баир толгойгоо дохёод, саашань бодомжолбо:

— Яахаб, хэрбэеэ тэдэнэй ажаһуудал туршалгада оруулаа һаамнай?

Һүүлдэнь нюргаа үргэлөөд, таһаг соогуур гэшхэлбэ.

—Гэнтэ тэрэ хүндөөр үбшэлөө, һаядаа үхэхэ гэжэ элирүүлэгдэхэ. Энэ ушарта Туяна яаха хаб? Хэрбэеэ энэ ехэ инаг дуран һаа —  инаг гансынгаа хажууда үлэхэ, үгы һаань, бидэ Дэлгэрэй ами наһа абархабди.

Жамсо  дурдахаһан юумэндэ зүбшэл үгэжэ, гуйлтыень дүүргэхэб гэжэ найдуулба.

Үглөөдэрынь баһал хүршынгөө сонхын хажуугаар гаража ябахадаа, баһал шабар гүсые модоор сохижо байхыень дуулаба. «Энэшни һамгамни бусаһай  даа гэжэ мүргэнэ ха даа!» — гэжэ лама бодоод, Жамсада хонходобо. Тэрэнь хэлэһыень дүүргээб гэжэ хэлэбэ.

Үдэр үнгэрөөд, Намдаковта шэнжэлэлгын муу дүнгүүд ерээ гэжэ дуулгаба. Тэрэ Туянатай дахин ерээд, шалгалтын шэнжэлгэнүүдые тушааба, баһал муу дүнгүүд ерээ.

Туяна хүүгэдэй больнисада медсестрагаар хүдэлдэг хадаа диагноз тухай мэдэдэг байгаа. Тэрэ дүнгүүдыень хараад, ехэ сошобо.

Батор Арслановичай үбшэн тухай бүхы түрэл гаралынь мэдэбэ. Эрхүүһээ эгэшэнь ерээ, Агаһаа түрүүшын һамганиинь хүбүүнтэеэ ерэбэ. Хүдөөһөө хоёр басагадаа дахуулһан хоёрдохи һамганиинь ерээ.  Бултадаа үбшэнтэниие хайрлаа, өөрынгөө туһа дурадхаа, гэхэ зуура, түрэлхин бүхэн өөрынгөө хубиин зорилго  мүрдэжэ эхилээ. Булта Намдаковай гэртэ суглараад, угай зөөри тухай асуудал табиба. Тэрээнһээ мүнөө энэ дороо зөөриёо хубаажа,  дары түргэн завещани бэшэхыень эрилтэ табиба.

Горстройн ажахын хүтэлбэрилэгшэ  яахашье аргагүй түрэл гаралайн үгэдэ диилдэхэ баатай болобо. Нотариусые дуудажа, тэрэнэй байхада, өөрынгөө һүүлшын шиидхэбэри мэдүүлбэ. Батор Арсланович иигээд зонхилбо: зуһаланаа түрүүшын хүбүүндээ, квартираяа — хоёр басагадтаа,  машинаяа — эгэшэдээ.

Бүхыдөө, булта хананги үлэбэд, гансал Туянада юуншье хүртөөгүй — тэрэ ямаршье хуулита эрхэ нүхэсэлгүй байгаа ха юм. Батор хубаарилгадаа тэрээн тухай нэгэшье үгэ дурдаагүй, түрэлэйхидынь дээрэһээнь даража, хүн бүхэндэнь юумэ үгэхыень эрилтэ табяа. Теэд эд зөөриин тиимэшье ехэ байгаагүй.

Туяные энэнь ехээр дайраба. Энэ хүнэй ажаһуудалда тэрэ хэншье бэшэ байһанаа мэдэрээ. Тэрэнэй амгалан байдалай түлөө бодоошьегүй, тэрээн тухай һанааташье болоогүй, тэрэ яагаад саашаа ажаһуухаб гэжэ һанабашьегүй. Тиихэдэнь юунэй түлөө  тэрэниие сэгнэхэшьегүй хүнтэй тэрэ  үнэ сэнтэй сагаа һалгажа байха юм? Тэрэ бүхы юумэеэ суглуулаад, Баторта:

— Мүнөө энэ бүхы түрэлнүүдшни шинии хойноһоо ажаллаг, эдэшни шамда намһаа үнэ сэнтэй ха юм! — гэжэ хэлээд, гаража ябашаба.

Батор Туяные үлөөжэ ядаба, шэнээр завещани бэшэхэбшье гээд туршаба. Теэд энэ хэлэһэн үгэнүүдынь гансал тэрэниие үлөөхын түлөө хэлэгдээ гэжэ тэрэ һайн ойлгожо байгаа. Тиигэхэеэ һанаашье һаань, түрэлхидынь хорихо ха юм. Гомдоод, тэрэ эжыдээ ябашаба.

Дэлгэр  тэрэ үедэ гүсэеэ баряад лэ, маани уншаха бүри һамгамни һөөргөө бусаг гэжэ һаналаа хэлэжэ, гүсэеэ модохонуудаар тоншожол байгаа.

Тэрэ өөрынгөө маани уншалгада бүхы зоболон гашуудалаа гүсэдөө үгэжэ, тэрээнтэй нүхэртэеэ хөөрэлдэжэ байһандал, зүбшэлсэдэг байгаа.Гүсэтэеэ хөөрэлдэхэдөө, тэрэ Туяные урбалгада зэмэлжэ, тэрээнтэй хөөрэлдэншьегүй, үнэн сэхэ бэшэ байһанаа ойлгоно. Туяна юундэ тэрэнэй хажууда байха юм, хэрбэеэ тэрэ тэрэниие хамгаалта дороо абаагүй ха юм? Хэрбэеэ эрэ хүн эхэнэртэ өөрынгөө һанаа зоболго харуулжа байгаагүй һаань, эхэнэр хүн тэрээндэ һонирхолоо алдаха ха юм. Өөрөө өөрынгөө ээлжээндэ эхэ хадаа, өөрынгөө үринэр тухай һанаагаа зобохол, тиимэ байгаалиин жама ёһо, теэд тэрээндэ хандасаяа ондоо болгоо һаань, тэрэ баһал урдаһаань харюусахал ха юм.

Дэлгэр  өөрөө өөртэеэ хөөрэлдэжэ, хэды дахин өөрынгөө бэрхэшээлнүүдые шангаар хэлэнэ, тиигэхэ бүринь тэдэнь өөртэнь ойлгосотой, эли боложо, тэрэ хажуу тээһээ хаража байһандал, тэрэниие шиидхэхэ зам оложорхихо.

Нэгэтэ Дэлгэр ээлжээтэ уншалгын удаа дахин гүсэеэ тоншожо байтарынь, үүдэнэй хонхо наяршаба. Үүдэеэ нээхэдэнь, хадам эжынь богоһодо зогсобо.

— Сайн байна, Дэлгэр, — гэбэ тэрэ.

— Сайн байна, Долгора Санжаевна, — гэжэ гайхаһан Дэлгэр харюусаад, эхэнэрые гэртээ уриба, — Орогты.

Долгора Санжаевна  байрадаа зогсожол байба.

— Үгы, би орохогүйб, басагыемни хэһэн аймшагтай нүгэлэйнь түлөө хүлисөөгүй һаашни, би шинии гэрэй богоһо алхахашьегүйб, — гэжэ хэлэбэ.

— Энэ мүнөө ямар удхатай юм? — гэжэ тэрэ асууба.

— Удхатай даа, — гэжэ хадам эжынь хэлэбэ.

— Тиигээ һаа, би хүлисөөб гэжэ тоолое, орогты гэртэ. Би таниие сайгаар хүндэлһүү. Намда һайн сай бии!

Дэлгэр эхэнэрые һугабшалан, гэртээ оруулба. Тэрэнь үһэрилдэжэл байба.

— Үшөө юун бэ?

— Хэрбэеэ бусааһаань, гэртээ оруулха гүш?

— Оруулнаб бэзэб даа!

— Тиигээ һаа, тээ тэрэ байна. Һандали дээрэ һууна. Ошоод, гэртээ оруула, — гээд Долгора Санжаевна подъездын нээлтэтэй үүдэн руу гараараа зааба.

Дэлгэр  коридор руу шагаахадань, үнэхөөрөөшье, подъездын нээлтэтэй үүдэнэй саана һандали дээрэ һуужа байһан Туяные харажархиба. Тэрэ толгойгоо гунхууланхай, хажуу тээшээ харанашьегүй,  залд гээд һалганажа байһан мүрөөрынь, тэрэ бархиржа байна гэжэ эли байба. Дэлгэр гараад, тэрээндэ дүтэлөөд, хэлэбэ:

— Ши юундэ ороногүйбши? Энэ шинии гэр ха юм.

Туяна тэсэжэ ядаад, шурхирса бархиршаба. Энээгээр энэ хөөрөөгөө дүүргэжэшье болохо байгаа. Теэд энэ ушарһаа һүүлээр хахад жэл болоһон үшөө нэгэ ушар тухай хэлэхэл хэрэгтэй.

Нэгэтэ үглөөгүүр Баир Басагадаевай сонхын хужуугаар гаража ябахадань тэрэ сонхоор дуудаба.

— Манайда орохо аргатай гүш, удаан бэшээр?

— Юун болооб?

— Гүсые модоор тоншоходомни, модон юундэб даа гүсэ соогуур гарашана! Би мүнөө энээниие харуулхаяа һананаб!

— Яагаад гүсэ соогуур гарашаха юм?

— Мэдэнэгүйб, харыш даа.

Баир хэлэһэндэнь гайхахадань, яаражашье байгаа һаа, Дэлгэрэйдэ оробо. Тэрэ маани уншаад, гүсэ модоор тоншобо, тиихэдэнь модохониинь  гүсын  хана  наяргаад, үнэхөөрөө досоогуурынь гарашаба.

— Нээрээ, ямар  шэди гээшэб. Үшөө дахин тиигэгты даа! — гэжэ Баир өөрынгөө нюдэндөө этигэбэгүй.

Басагадаев дахин маани уншаад, гүсые тоншобо, тэрэ модониинь дахин гүсэ соогуур гарашаба.

— Иигээд бүхэли үглөө! — гээд Дэлгэр жэгтэй юумэнтэй хубаалдаба.

— Ши ондоо хүнэй түлөө маани уншана хаш даа. Хүбүүнэйнгөө түлөө бэшэ, һамганайнгаа бэшэ, харин шуһан түрэл бэшэ хүнэй түлөө, тиимэһээ шинии мааниин хүсэн баригдаад байһан хилэһээ сааша гарана, бэшэ ондоо ойлгосо энэ шэдидэ олоногүйб.

— Тиимэ, ши таагааш, би үнэхөөрөө шуһан түрэл бэшэшье һаа, сэдьхэлээрээ эгээл намда түрэл, дүтэ хүнэй түлөө уншанаб. Таагыш даа, хэнэй түлөө маани уншанабииб?

— Би мэдэнэгүйб, — гэжэ Баир гайхаба.

— Би шинии түлөө маани уншанаб!

 

3-дахи БҮЛЭГ. ПАРТОРГ  БА ЛАМА

                           Дэлхэйн түймэр аһаанабди,

Һүмэ, түрмэнүүдые газартай жэгдэрүүлнэбди.

Тайгаһаа  британ далай хүрэтэр

Улаан Арми бултанһаа хүсэтэй.

Баир-лама  өөрынгөө багша Санжай-ламада ходол хандажа, зүбшэл абадаг һэн.Үдэшын удаанда багшань тэрээндэ философиин болон ажаһуудалай сэсэн мэргэн зүбшэлнүүдые хэлэжэ үгэдэг бэлэй. Шабинь Санжай-лама наһатай боложол байна, иигээд гэнтэ наһа барааһаань хайшан гэхэб, иимэл адли һайн нүхэр, зүбшэлэгшэгүй болошохо ха юм бииб гэжэ һанаата болодог болобо. Багшань шабиингаа уруу дуруу, бодолгото болоһон ябахыень обёрбо. Санжай-лама шабияа сай уухыень дуудажа, хөөрэлдэһөөр, ямар юумэндэ һанаан шаби тухайгаа һанаан боложо, бисалгалда ороод байхадаа, Баир ламын хойтохи түрэлэй хубилгаан тухай мэдэбэ.  Һүүлдэнь энээн тухайгаа шабида хөөрэбэ.

Үбэр Байгалда аха дүүгэй хюдалсаанай эрхэтэдэй дайнай үедэ Берцинскын һүмын холбоото хабаатай нэгэ багахан дуган һүмэ соо улаантан бүхы ламанарые тушаажа, дуган хааха гэһэн захиралтатай ерэбэ. Заншал ёһололшье гэжэ мэдэхэгүй, өөрынгөө хэрэгтэ үнэн гэжэ найданги убайгүй улаан сэрэгшэд хуралай үедэ орожо ерэхэдэнь, бүхы лама санаартан бултадаа уншалгада хабаадажа байгаа.  Нэгэ сэрэгшэ бүхы хүсөөрөө хуушан модон үүдэ үдьхэлбэ. Теэд тэрэнь үдьхэлһэн хүлһөө нээгдэшэг аад лэ, үүдэнэй нэгэл үмхирхэй хабтагайнь унан абташаба. Тиихэдэнь командир тэрэ сэрэгшые дуудаад, үүдэ эбдэхыень захирба.

Игнат, бэеэр томо эрэ хүн буденовка малгайгаа толгой дээрээ заһаад, ута шинелиин хормой өөдэнь татаад, командирай захиралта дүүргэжэ, үүдэнэй  тотого руу бүхы  томо бэеэрээ аһалдашаба. Үүдэн хииганаад лэ, хүдэр мүртэ диилдэбэшьегүй. Тиихэдэнь  Игнат гэдэргээ нэгэ хэды алхам гэшхээд, альгануудаа үрөөд, тэрэниие адаглажа байһан нүхэд руу хилам гээд лэ, гүйжэ ошоод, бүхы бэерээ үүдэ мүргэжэрхибэ. Үүдэй хииганаад лэ, багахан  зомгооһонууд болоод лэ, нээгдэшэбэ.

Большевигууд эндүүрээгүй: ламанар хүри улаан хубсаһа үмдэнхэй, модон һандалинууд дээрэ һуугаад, маани уншажа байба.

— Ламанарые баряад лэ, һүмэ сооһоонь гаргажа хаягты! — гэжэ отрядай командир захирба.

Тиигэхэ зуура ламанарай нюурнуудые адаглаба, тэрэ ламанарай нюдэд соо айһан, сошоһон тэмдэг харахаяа хүлеэгээ, теэд ламанар гансаташье айһан хэбэргүй, һанаа амарханууд, ямаршье мэгдэлгүйгөөр хүлеэгдээгүй айлшадые хаража байхадань,  урмаа хухарба.

Командирайнгаа захирал дүүргэхэеэ яараһан сэрэгшэд ламанар руу даб гэлдэн  аһалдахадань, улаан сэрэгшэдые һүрдөөһэн ехэ гайхамшаг үйлэ тохёолдоо.

Сэрэгшэдэй ламанарта дүтэлхэдэнь лэ, тэдэниинь өөдөө дэгдэшэнэ. Ламанар бадма лёнхобо сэсэгэй түхэлдэ һуугаад агаарта хүнгэхэнөөр боргооһон тэрмээлжэн мэтэ һэншье гэнгүй, агаарта үлгэлдэһэн мэтэ байбад.

Командир хараһан юумэнһөө мэгдэжэ байтараа, һэгээ орожо, ниидэжэ байһан ламанарые буудахыень захирба.

— Бултыень хюдагты! — гэжэ хашхараад, үһээ руу хургаараа зааба.

Сэрэгшэд буунуудаа өөдэнь шэглүүлхэ үедэнь, энэ агшан гекё баруун гараа үргэжэ, сэрэгшэдтэ хандажа, хэлэбэ:

— Эндэ бү буудагты, энэ нангин газар гээшэ!

— Тиигээ һаа өөһэдөө бэеэ тушаагты, —комиссар эрилтэ хэлэбэ.

Гекё, ниидэжэ байһан ламанарта хандажа, номгохонооршье һаа, хурсаханаар хэлэбэ:

— Хүсэрхэл, хорото ябадалда эсэргүүсэхэ хэрэггүй, дарууханаар хуби заяанайнгаа үйлэ абая.

Тиигээд газар руу модоор тоншоходонь, ниидэжэ байһан ламанарынь өөрынгөө һуужа байһан һууринуудта буушаба.

Мүнөө комиссарнууд лама бүхэндэ дүтэлжэ, гарнуудыень хүлижэ, дуганһаа гаргаха аргатай болобо. Тиигэжэл дүүргэбэ.

Ламанар үһэрилдөөгүй, харин улаан сэрэгшэд хүлеэтэй ламанарые түлхижэ байгаад, үүдэн руу туубад. Бултыень газаа гаргажа, дуган соо хүн үлөөгүй.

Өөрөө үргэлөөд ябаһан тулам сооһоо урид бэлдэһэн алха, хадааһа гаргаба. Алхын шанга сохилтоор үүдэн руу хадааһа зообо, үүдэнь  тотогодоо орожо, дахин нээгдэхээр бэшэ болобо.

Тушаагдаһан ламанар, сэрэгшэдэй буунуудай  аман доро комендатура руу дугай жэгдээр гэшхэлдэбэ.

Тэрэл үдэрэй үдэшэлэн буддын шажанай  хэрэгээр аян замһаа бусаһан  Абдайн гэжэ нэрэтэй залуу лама тэрэл дуганда дүтэлбэ. Хэды үдэрэй саана тэрэниие дүтын сэлеэн руу таряалан сабшалангуудаар  хур бороо дуудалгын мүргэл хэхыень эльгээһэн байгаа. Ааяма халуун зун байгаа, энэ шанга наранһаа ургаса шатахыень айжа, таряашад энэ дуганда хандаһан байгаа. Ламанар ошожо маани мэгзэм уншажа, абарагша аадар бороо оруулдаг байгаа бшуу.

Дасангай шээрэтэ Абдайниие тэрэ сэлеэн ошожо, бороо оруулха үргэл хэхыень эльгээһэн байгаа.

Хүдөө нютагайхидай баярта Абдайн бороо дуудаба. Баярлаһан таряашад  ламада бэлэг сэлэг эдеэ хоол элбэгээр үгэхэдэнь, дуганаа бусажа ябатараа, харанхы болоходонь, талада тэрэ хонобо.

Бусажа ерэһэн Абдайн һүмын үүдэнэй хадаатай байхыень обёорбо. Юунэйшье болоһыень ойлгожо ядаад, нэгэ хэды үүдэнэй урда зогсод гээд, жиндагһуудһаа юун болоһыень һурагшалба.

Тэрэнэй үгы байхада,  дасандань болоһон ушар тухай хүн зон тэрээндэ хөөөрэжэ, тэрэ дуганһаа холо ошохыень дурадхаба, юуб гэхэдэ, үгы һаань тэрэнииешье тушаажа абаашаха ха юм. Абдайн лама Берциин дасан руу шэглэбэ.

Хэдэн хоног ябажа, тэрэ Берциин дасангай анхан байһан һуурида хүрэжэ ерэбэ. Тэрэ үедэ большевигууд дасангые дууһан шатаажархиһан байба.

Абдайн  бүхы хараһан юумэн гэхэдэ—  дасанһаа үлэһэн тортог үнэһэн, тэрэнэй хажууда хэдэн наһатай үбгэ хүгшэд тойроод зогсобод. Тэдэнэр гай ехэ уйдхарта абтагданхай, хайлашаһан дасангай түлөө нулимсаяа дуһаажа, сүхэржэ байбад. Ламые харахадаа, тэдэнэр нэгэн дуугаар бултадаа хашхаралдашаба:

— Яба, яба, эндэһээ, үгы һааш, эндэ баһал хосорхош! Шамайе аршалхагүй.

Абдайн зогсоод, һууриһаашье хүдэлбэгүй.

— Ошо эндэһээ түргэн гэнэбди. Үгы һаашни, шамайе баһал тушаажа абаашаха! —  гээд жиндагууд гуйжал байба.

— Теэд хайшаа ошохобииб? —  мэгдэнгэер тэрэ һураба.

— Ондоо дасан! Агын дасан!

— Хэрбэеэ, тэрээниие хааһан байгаа һаань?

— Үнэхөөрөөшье, тиигэжэ болоо, — гэжэ ламын һэжэглэһые нэгэ хүн дэмжэбэ.

— Шэнэ засаг дасангуудые хаа –хаанагүй хаана, ламанарые тушаана, — гэжэ нэгэ эхэнэр хэлээд, Абдайн руу анхаралтайгаар хараад, нэмэхэ:

— Э-э-э, энэ ши хур бороо дуудадаг лама ха юм ши?

— Тиимэ, — гэбэ Абдайн.

Һүүлдэнь тэрэ эхэнэр бултандаа хандажа:

— Манай сэлеэндэ энэ лама бороо дуудаа, мүнөө ямаршье ган гасуурһаа айхаа болёобди!

Хажуудань зогсоһон нэгэ эрэ хүн, хэлэбэ:

— Энэ жэл үнэхөөрөөшье ган гасуур аймшагтай бэшэ болгоо, теэд ерэхэ жэл хэн бидэндэ хуур бороо дуудаха юм, бүхы ламанарыемни тушаажа абаашажа байхадань? Энээнииешни баһал тушаажа хаахал даа, хааха!

— Зүб даа, зүб, муул сагууд ерээд байнал даа, — гэбэ гурбадахи эрэ хүн.

Абдайн, эндэһээ холодохо гэжэ ойлгоһон, арад зондо дохёод, эрьелдэн саашаа ошобо. Тиигэжэ байтарынь, хэн бэ тэрэниие ооголбо.

— Тогтыш даа, бай! — гээд сэлеэндэ бороо дуудуулһан үнөөхи эхэнэр хашхаржа байба.

Абдайн эрьелдэбэ.

— Ши хаана ошохобши?

— Мэдэнэгүйб.

— Намтай ошоё, — гэжэ тэрэ хэлэбэ.

— Теэд, — гээд бодолгото боложо, дуугрхаяа аалидуулан, Абдайн хэлэбэ, — теэд минии түлөө танда муу юумэн боложо магад.

— Магад. Теэд би танһаа дулдыдана ха юм биибди, танай амиды мэндэ байбал, мандал һайн ха юм. Тиимэ бэзэ, —  гэжэ эхэнэр зүбшөөн, бусадта хандаба.

Тэрэ эхэнэр ламые гэртээ асарба. Тиигэжэ  Абдайн хэдэн үдэр саана гаража ошоһон  сэлеэндээ байдаг болобо.

Абдайниие абарһан эхэнэр Сарантуя.  Тэрэ үбгэеэ гээһэн, наһа барагша үбгэнһөө дүрбэн хүүгэдтэй байгаа. Бэлбэһэн эхэнэр ламые гэртээ байлгахадаа, ехэ һүзэгшэ байһанһаа гү, али хайрлаһандаа бэшэ, харин ухаалдин бодомжолоод тиигээ бшуу. Сарантуягай гэр бүлэ өөһэдынгөөл ургуулһан эдеэгээр амидардаг байгаа. Үхибүүтэеэ сугтаа ажаллаһан ургасань ган гасуурһаа хатажа һалашабалынь, яахаб, тиимэһээ бороо дуудажа шадаха лама тэрэнэй абарагша бодото байгаа ха юм.

Сарантуя ламада эгээл хүндэтэй газараа үгэжэ, үхибүүдтөө ламые хүндэлжэ байхыень заажа үгэбэ. Абдайн шэнэ байратай боложо, хорхоншье һаа эдеэ хоолтой болобо, тиигэһээр хамалгын  саг иигэһээр дүүрэхэл ёһотой бшуу. Нэгэ хэды саг үнгэрбэ. Шэнэ засаг таряашадые колхоздо орохыень баадхажа эхилбэ. Сарантуя колхозниг боложо, «имени Первого мая» гэһэн колхозой гэшүүн болобо.

Таряа тарилгын һүүлээр колхозой түрүүлэгшэ тэрэниие дуудажа,  эрилтэ ехэтэй хоолойгоор асууба:

— Шамайе гэртээ ламые хоргодуулаад байна гүш? Жамсо  хэлэнэ.

— Би хэнииешье нюунагүйлби, —  гээд сэхэ руунь табиһан асуудалда дураа гутан Сарантуя хэлэбэ.

— Худалаар бү хэлэ, шинии гэртэ ямар эрэ хүн байнаб? Хэн бэ, үтэр хэлэ? — гээд түрүүлэгшэ добтолжо оробо

Сарантуяа шала руу доошоо хараад, эрид абяагүй байба. Түрүүлэгшэ столһоо бодоод, эхэнэртэ дүтэлбэ. Хром сабхиингаа һүеы дээрэ найгалзан,үльмы  һүеы хоёроо һэлгүүлэн зогсоно, эхэнэрэй нюдэ руу сэхэ шэртэн, дахин асуудалаа дабтаба.

—Шинии гэртэ байгаа хэн бэ, тэрэ эрэ хүн?

— Минии үбгэн, — гээд  Сарантуя наһан соогоо түрүүшынхиеэ худалаар хэлэбэ.

— Хэрбэеэ тэрэ шинии үбгэн һаа, юундэ түрэ наадаа гүйбта? ЗАГС-да бүридхэлдэ ороо гүш? Шамайе хадамда гараа гэжэ юундэ хэншье мэдэнэгүйб?!

—Би сүлөө эхэнэрби, угайдхадаа бэлбэһэн. Дуратай һаа, түрэ хэхэб, үгы һаа, хэхэгүйб. Минии  байдал өөртөө найр хэжэ, үхибүүдэйнгөө хэһэг хилээмэ хороохо аргамгүй, — гэжэ ухаанда ороһон юумэеэ тэрэ хэлэбэ.

— Энэш журамгүй! Бүһэтэй хү, эхэнэр хоёр сугтаа байгаа хадаа, заатагүй гэрлэхэ ёһотой.

— Һанааһаа — гэрлэхэб, үгы һаа — ЗАГСада орохогүйб. Мүнөө шэнэ саг ерээ! Мүнөө эхэнэрнүүд сүлөө болоо, би энээн тухай, газетада уншаа һэм, — гээд өөрынхиеэ Сарантуя табингүй, хэлэхэ бүхэндөө зориг ороод, бардамаар түрүүлэгшэ руу харана.

— Зай, һайн тиибэл, — гэжэ  түрүүлэгшэ зүбшөөгөөд, Сарантуяада стулөө дүтэлүүлэн һуугаад, үргэлжэлүүлбэ:—  ши мэдэнэ ха юм ши даа, энэ Жамсо ямар муу һанаатайб гэжэ. Хэрбэеэ үглөөдэр НКВД-руу дуулгаа һаань лэ, шамайе болон тэрэ шинии нюугаад байһан эрэ хүниие тушаажа хаажархиха бшуу!  Юун холо ошохобиибди, Клара Цеткинай нэрэмжэтэ колхоздо поп санаартаниие чердак дээрээ нюугаад байхадань, тэрэ үнэн алдарта санаартаниие буудажа алаад, гэрэй эзэндэ арбан жэлээр түрмэдэ хаагаа, — гээд тэрэ бодолгото болон байтараа, эхэнэр руу сэхэ хараад, хэлэбэ. — Ши бодожо үзэ, хүүгэдтэйшни юун болохоб, би наһа бараһан нүхэрэйшни нүхэр хадаа шамда хэлэнэб, ши тэрэ байһан хүнөө гуйжа. Хэлэ, ошог эндэһээ, үгы һаань шамайе 10 жэлээр түрмэдэ хаахадань, хүүүгэдшни яахаб?

Сарантуя дуугай байба, нюдэнүүдһөөнь нулимсанууд унажа, хасар дээгүүрынь гоожоно.

— Минии шамда зүбшэл иимэ, ши өөрыгөө сагааруулжа, ЗАГСда орогты. Хэрбэеэ, шамда комиссарнууд шалгажа ерээ һаань, тэрэ гэрлэлгэ тухай үнэмшэлгэеэ харуулхаш, тиигээд лэ хэрэг дүүрэхэ. Би Жамсада хэлэхэб,  үлүү юумэ бү шашаг гэжэ, өөрөө үнэмшэлгэ харааб гэхэб. Үгы һаадаа, минии хэлэһые һанахаш даа, зоболон шамайе тойроод гарахагүй.

Тэрэл үдэрэй үдэшэлэн ажалайнгаа һүүлээр гэртээ ерэхэдээ, Сарантуя Абдайнда гэрлэхэ  хэрэгтэйбди гэжэ хэлэбэ.

— Би аргагүйб, би һамгагүй байха гэһэн дашаа тангариг  лама болоходоо үгөө бэлэйб, — гэжэ Абдайн һөөргэдэбэ.

— Хэншье шамайе дашаа тангаригаа  эбдэхыеш хүсэлнэгүй. Контора ошоод лэ,  бидэ хоёр үбгэн һамган хоёр гээшэбди гэһэн саарһанда гараа табихабди. Ямаршье гэрлэһэн заншал сахихагүйбди, ши намтай унтахаш гэжэ хэлэнэб. Энэшни шалгалтын ерэхэдэ, юундэ шамайе намтай байнабши гэжэ ойлгуулхын лэ түлөө бэеэ  гэмгүй болгохын түлөө хэрэгтэй.

Абдайн юушье хэлэбэгүй, уурлаад, досоогоо ороһон мэтэ дуугай байдаг болобо, тиигэбэшье хэды хоноһоной удаа, Сарантуя тэрэниие үгэдөө оруулба.

Гэрлэлгын бүридхэлдэ оролгоёо удааруулангүй, тэдэ хоёр ЗАГС ошоод, дансада гараа табибад.

ЗАГСаһаа гарам сасуугаа, Абдайн гэртээ ошобо, харин Сарантуя  түрүүлэгшэдэ тэрэ саарһаяа харуулба. Тэрэнь саарһа абам сасуугаа, мориндоо мордожо, парторгда гүйлгэжэ ошоод, һониноо дуулгаба. Тэрэнэй һүүлээр Сарантуяагай гэр бүлэ һанаагаа амарба хэбэртэй, гэртэнь байдаг Абдайнтай хуушан байдалаараал байдаг болобо.

Нэгэ хэды үнгэрһэн хойно, гэрлэһэнэй һүүлээр һара тухай үнгэрхэдэнь, Абдайн Сарантуятай хоюулаа үлэхэдөө, асууба:

— Шамда, эхэнэртэ, юрын эрэтэй болохоёо һананагүйгүш? Али би шинии бодото үбгэншни болохом гү?

Тэрэ дүтэлөөд тэрэниие тэбэрибэ. Сарантуя аргаахан гарыень  түлхижэ, хэлэбэ:

— Берцинска дасанай талмайһаа шамайе абахадаа, би эрэ хүниие һанашоод абаа гэжэ һанана гүш? Үгы даа, Абдайн! Би тэндэһээ шамайе абахадаа, хүнэй сэдьхэлээр шамайе хайрлаад абааб, гэхэ зуура, хур бороо дуудажа шадахадашни, шинии бэлиг шадабаряар үхибүүдни ган гасуурта туража үхэхэгүй гэжэ бодоо һэм,—  гээд, тэрэ бодолгото болоод, хэлэбэ, — Ши минии эрэ нүхэр болоод байгаа һаа, ши лама бэшэ болохош. Лама бэшэ болоходоо, бороо дуудажа шадахаяа болихош, тиихэдэшни, минии хүүгэд ган гасуурһаа туража үхэхэ ха юм. Үгы, Абдайн, гуйнаб шамайе, ши намайе, өөрыгөө нүгэл руу бү тата, намайе бү носо, һамгагүй байха тангаригаа сахяад лэ бай, минии хүүгэдэй томо болотор. Тиигэбэл, хаража үзүүжэбди.

Тиигэжэ ламые энэ бүхы саг соо хорхойтуулһан асуудал шиидхэгдэбэ. Гэбэшье, обтолго энээгээр дүүрээгүй.

Хойто зуниинь дахин ган гасуур болобо, эдэ газарнуудта хэдэн арбаад жэлнүүдэй туршада иимэ хуурай саг  үзэгдөөгүй һэн. Наран хэнииешье—  амитадышье, хүнүүдыешье хайрланагүй. Абдайнда Сарантуяда баярые хүргэхэ саг ерэжэ, бүхы бэлиг шадабарияа гаргаха болобо.

Тэрэ хара эртүүр таряалангууд руу гараба, Сарантуяагай тариһан шэниисэ ургуулдаг газарай хэһэг руу ошожо, тусхай үргэл мүргэл бүтээбэ. Уданшьегүй тэрэнэйнь һүүлээр тэнгэридэ үүлэнүүд би болоод, бороо шааяжа эхилбэ.

Сарантуягай газар үнөөхи Жамсо парторгын хүбүүдтэеэ ажаллаһан газартай зэргэлээд байгаа.

Ехэл гайхамшаг аргаар нэгэшье дуһал Жамсын газар руу дуһаагүй. Тиигэжэ бороогой орхиһон  хилэ: Сарантуягай нойтон газар болон Жамсын халуунһаа  хахаржа хаташаһан газар гээд тад ондоо зэргэлээд байба.

Колхозой парторг  бороогой тэрэнэй газарай хажуугаар орожо байхыень хараад, ухаа алдаба. Газар бултанай байгаа ха юм, бүхы ургасаяа таряашад тон адляар  хубаадаг байгаа, уур сухалдаа тэрэ бүтэшэн алдаба.

Тиигээд парторг өөрынгөө хүршэ эльбэшэн, тэрэнэй эльбэ жэльбын түлөө түрмэдэ хааха хэрэгтэй гэжэ нюуса бэшэг бэшэбэ, тиигээд ган гасуурта бороо ороод, хайшан гээд тэрэнэй газарые тойроод ороогүй гэжэ тодорхойгоор бэшэбэ.

Парторгын бэшэг эльгээгдэһэн газартаа хүрэжэ, тэндэхи ажалшадые хүхэ энеэлгэн болгобо. Илангая хилэ татаад шэдитэ бороо ороод, тэрэнэй газарта нэгэшье дуһал унаагүй, гэжэ бэшээтэй мүрнүүдтэ аһан ехээр энеэлдэбэ. Хобуушаниие ухаа муутай гэжэ тоолобо. Тиигэжэ бэшэһэн бэшэгтэнь томоотойгоор хандаагүй, ямаршье  ябуулга хэгдэбэгүй.

Тиигэжэ Абдайн  тушаалганһаа амжалтатайгаар гарасалдаба.

Жамсо  Абдайниие хамажа абаашахыень хүлеэжэл байба, бэшэгни хүрөөгүй гэжэ һанаба. Хоёрдохи бэшэгээ тэрэ почтальоноор ажалладаг өөрынгө Бадма-Ханда һамгаар эльгээбэ, теэд хоёрдохишье бэшэгыень анхарбагүй. Тэрэнэй һүүлээр тэрэ ехэтэ һанаата болобо. Хүтэлбэринь Жамсые  тооногүй, тиимэһээ тэрэнэй мэдүүлгэнүүдые юумэндэ абанагүй гэжэ тэрэ ойлгобо.

Тиигэһээр хуби заяань шэнэ хоб бэшэхэ арга боломжо олгобо. Одоол энэ ушарта Абдайниие заатагүй тушаажа түрмэдэ хааха гэжэ найдажа байгаа: «Одоол мүнөө энээниие түрмэдэ хаахал ёһотой!» — гэжэ Жамсо өөртөө хэлэжэ байгаад, саарһан дээгүүр гуурһаяа ябуулба.

Юун болооб гэхэдэ, Жамсын хүршэ Һасаран наһа барашаба. Һамганиинь хүүгэдтэеэ Абдайниие хүдөөлүүлгын ёһо бүтээхыень гуйба. Тэрэ зүбшэлөө үгэбэ, зүгөөр хүн зоной хараад, хоблохогүйн тулада харнхы һүни хэхэб гэжэ найдуулаа.

Абдайн  бүхы ёһо гуримаар үргэл мүргэл бүтээбэ. Гэртээ бусажа ябахыень Жамсо харажархиба. Юундэ энэ һүни Һасаранайда ерээд, юу хээ хаб гэжэ дары тухайлаад, дахин хоболһон мэдүүлгэ бэшэжэ эхилээ бшуу.

Бэшэжэ дүүргээд, конверт соо бэшэгээ хэжэ, няаба. Конверт дээрэ томо үзэгүүдээр иигэжэ бэшэбэ: «г. ЧИТА. В НАРОДНЫЙ КОМИССАРИАТ ВНУТРЕННИХ ДЕЛ».

Һамгандаа тэрэ бэшэгээ барюулхадаа, иигэжэ хэлэбэ:

— Марка худалдажа абаад, конвертдэ няагаад, бэшэг эльгээхэш.

Бадма-Ханда бэшэгыень абаба, теэд ажалдань марка үгы байба. Шэнэ маркануудай ерэтэр тэрэ хүлеэхэ баатай болобо. Үглөөдэрыншье бэшэгээ эльгээжэ ядаба.   Гурбадахи үдэрынь колхозой бухгалтер хото ошохо байба.  Бадма-Ханда бухгатертай бэшэгыень эльгээжэ болохо гү, гэжэ үбгэнһөө асууба. Теэд Жамсо дурагүй байба. Бухгалтер бэшэгыень задалаад уншажархижа болохо бшуу. Тиигээд тэдэнэр үшөө хүлеэхэ баатай болобо.

Гэнтэ Бадма Хандын Абдайнда хандасаяа ондоо болгохо ушар тохёолдошобо.

Талада хуурай ногоон шатажа эхилбэ. Шанга һалхин үлеэжэ, галые сэб сэхэ Бадма-Ханда Жамсо хоёрой гэр руу сэхэ туужа, тэдэ хоёрой бүхы наһаараа сугтаа байжа олоһон олзо зөөриие дууһан хюдахаяа байба. Юушье хэжэ шадаха аргагүй болоһон Бадма-Ханда  сошонгёор гал руу харажал байгаад,  бархиржа, гэгэжэ байба. Дүүеһэн һалхин шангаржал байгаа, түргэн түргэн дүлэн үлеэгдэжэл байба. Зобоһон эхэнэр ухаан бодолдоо гэр байратаяа, адуу малтаяа, хогшо нобшотоёо хахасажа байба. Тиигэжэ байтарынь хаанаһааб даа Абдайн бии болошобо. Тэрэ гартаа тулуур барихай. Лама анхаралтайгаар  дошхоржо байһан гал руу хараад байтараа, тэрэ  тулуураараа  иишэ тиишэн хүдэлгэжэ эхилбэ. Тиигэһээр, Бадма –Хандын гайхалда, һалхин нүгөө тээшэнь үлеэгээд, түймэр гэрһээнь холодожо эхилбэ, тиигэһээр унтаршаба.  Бадма –Ханда өөрынгөө хаража байһан шэдитэ юумэндэ үнэншэжэ ядаба. Ламын бэелүүлһэн Шэди тэрэнэй гэр, мал абаржархиба. Нюдөөрөө дүүрэн уһа гүйлгөөд, Бадма-Ханда  Абдайнда гүйжэ ошоод, юушье хэлэнгүй, тэбэришэбэ.

Тэрэл үдэшэ Жамсо һамганһаа асууба:

— Ши бэшэг эльгээгээ гүш?

— Тиигээ, — гэжэ тэрэ харюусаба. Теэд энэнь худал байгаа. Бадма-Ханда бэшэг соо хоболжо бэшэһэн мэдүүлгэ гэжэ ойлгожол байгаа. Һүүлдэнь бэшэгыень задалаад, уншахадань, үнэхөөрөөшье,  тэрэнэй гэр байра, зөөрииень абарагша хүршэ Абдайнда муурхаһан бэшэг байгаа.

Тэрэ бэшэгыень шатаагаад, үбгэндөө эльгээгээб гэжэ худалаар хэлээ ха юм. Тэрэ үдэрһөө Абдайн  хайшан гээд гэрыень аршалааб, тон тиимээр лэ тэрэниие хамгаалха гэжэ шиидэбэ.

Жамсо Абдайниие Шэтэһээ машина ерээд лэ тушаажа абаашахыень лэ хүлеэбэ. Хоёр долоон хоног болоод, тэрэ дахин бэшэг бэшээ. Һамганиинь тээнииень хараад, өөрөө эльгээхэб гэжэ хэлээд, дахин шатааба.  Тиигээд гурба дахин дабтагдаа, һүүлэй һүүлдэ парторг бэшэг бэшэхэеэ сүхэршөө. Тэдээнһээнь ямаршье удха үгы байгаа.

Он жэлнүүдшье үнгэрбэ. Эсэгэ ороноо  хамгаалгын агууехэ дайн эхилбэ.

Бадма-Хандын эгээл томо Жаргал хүбүүень сэрэгэй албанда татаха гэһэн повесткэ ерэбэ. Почтальон иимэ саарһанай ерэхэдэ, барюулха уялгатай байгаа. Теэд хайшан гэжэ хүбүүндөө барюулхаб. Тэрэ сонходоо һуугаад, удаан бархирба. Тэрэнэй эгээл хайрата хүниие дайнда абажа, һомой эшхэрээн руу—  үхэл руу дуудаба. Тиигэжэ һуутараа тэрэ гэнтэ Абдайниие харажархёод, һүрэжэ һууриһаа бодоод, толгойдоо пулаадаа бообо.

— Ши хайшаа ошобош? — гэжэ Жамсо асууба.

— Абдайнда, — гэжэ  Бадма-Ханда түргэн харюусаба.

— Ши юундэ тэрэ үнгэрһэн сагай дутуу хюдагдаһан амитанда ошохоёо һанаабши?

— Ши энээниие ойлгохогүйш! — гэжэ Бадма-Ханда  хэлээд, гэрһээ гарашаба.

Ламатай уулзаад, нулимсаяа аршажа байгаад, хөөрэбэ:

— Минии үбгэн шамда муурхажа,  НКВД руу бэшэг бэшэдэг байгаа, би тэдэнүүдыень эльгээнгүй, шатаадаг һэм… — гээд Бадма-Ханда  саашань юушье хэлэхэеэ мэдэнгүй тогтошобо.

Абдайн хэлэбэ:

— Би мэдэнэб, һайнши даа.

— Минии хүбүүе абарыш даа, минии шамайе абарһандал адляар!

— Үглөөдэр хүбүүнтэеэ ерээрэй, Туһалжа туршаһууб шамда, — гэжэ лама харюусаба.

Буряадуудта сэрэгшэдые хамгаалдаг  — Жамсаран бурхан бии юм. Улаан бамбай хуяг үмдэнхэй, хоншоорынь өөдөө бодоһон улаан арһан сабхитай юм. Тэрэниие хүндэлһэн зондо, тэрэ өөрынгөө хамгаалалтын шадал аршалта үгэдэг юм.

Өөрөө  Жамсаран  хэзээб даа нэгэтэ дошхон сэрэгшэн байһан. Гуру Падмасамбхава тэрэниие буддын шажан руу оруулжа, бүхы амидын түлөө алба хэдэг байхаш гэжэ тангаригыень абаһан юм.

Абдайн шабар һайса худхаад, Жамсаран сахюусанай шабар дүрэ бүтээбэ Бадма-Хандын Жаргал хүбүүүгээ абаад ерэхэдэнь, тэрэ һахуюһа хүбүүндэнь үмдэхүүлбэ.

Жаргал дайнда мордоо. Хамта бусад сэрэгшэдтэй добтолгонуудта гарадаг һэн.

Нэгэтэ немцүүдэй бэхи бүхэлөөтэй газар руу сэб сэхэ добтолгодо гараха байба. Пулемедэй адхарһан гал дүлэн  хаа –хаанагүй үхэл сасажа байгаа, һомонууд  аадарай балга мэтээр ниидэжэл байга таһалдангүй. Дайсанай окопа хүрэтэр үсөөхэниинь лэ хүрөө, гэхэ зуура командованиинь захиралта дүүргэгдэжэ, зааһан газараа эзэмдэбэд.  Амиды үлэһэн хүбүүд соо Жамсо  Бадма-Ханда хоёрой хүбүүн ябаа. Тэрэ түрүүшын жагсаалда ябабашье, нэгэшье һомондо дайрагдаагүй, нэгэшье дахин шархатаагүй.

Байлдаанай һүүлээр амаржа байтараа,  Жаргал  гимнастеркоёо тайлахадаа, тэрэ шабар дүрсэниинь дайсанай һомонһоо бутаршаһан байнаа. Тиигэжэ Абарагша һахюуһаниинь сэрэгшые хамгаалжа,  өөртөө бүхы һомонуудые суглуулһан байба. Жаргал  удаан бодомжолжо байнгүй, дүрсын бутархайнуудые амандаа абаад, шүлһөөрөө норгоод, бултыень залгижархиба, тиигэжэ Жамсаран бурханай нангин дүрэ бүхы бэедээ хамгаалан хадагаалаа. Дайнай дүүрэтэр, илатын 1945 он хүрэтэр дайлалдаа. Эрэлхэг сэрэгшэ  Берлин хүрэтэр дайлалдаад, нэгэшье шархатангүй, гэртээ амиды бусаһан юм.

Бадма-Ханда, амиды хүбүүгээ харахадаа, хэлэхын ехээр баясаа. Жаргалай нулимса хоолойень бажуужа байгаа. Тэрэ амтатай эдеэ шанаад, Абдайнда абаашажа, эхын үнэн сэхэ баярай үгэнүүдые хэлэбэ.

Һамганайнгаа иимэ ябадалда Жамсо  ехэ дайрагдажа, дахин сухалтай бэшэгүүдые бэшэжэ эхилээ.

Уур сухалтай, пэлхышэһэн юумэн тэрэ саарһан хуудаһан дээрэ һуужа,  Абдайнай  бүхы «нүгэлнүүдые» тооложо, эдэ бүгэдын түлөө түрмэдэл һуулгаха хэрэгтэй гэжэ бэшэжэ оролдожо һууба.  Энэ үедэ Бадма-Ханда тэрээндэ дүтэлөөд, гарһаа гуурһыень, саарһантайнь буляажа абаад, иигэжэ хэлэбэ:

— Дахин Абдайнда муурхажа, хоболжо бэшэжэ байна гүш?  Ши эшэхэеэ яанабши? Энэ хүн шанга мааниин үгын хүсөөр манай гэр, зөөри зөөшэ абараад, һүүлэй һүүлдэ манай хүбүүе дайсанай һомонуудһаа абараа ха юм, ши иимэ хүниие хосороохо гэжэ байна гүш?! Хэды дахин ши хобложо хардалга бэшэжэл байна гээшэбши? Түрмэдэ оруулхаяа һанажал байгаа юм ши? Би шамда бэшэг бэшүүлхэгүйб! Үгы һаа, энэ гэрһээ гаража ошоод лэ, ондоо тээ бэшэ! — гэжэ эридээр Бадма-Ханда хэлэбэ.

— Тонилсшаа! — гээд тэрэнэй хандалга Жамсо таһалба.

Бадма-Ханда  ехээр сэдьхэлээ хүдэлгөөд, мэдээгээ табижархиба. Жаргал эжыгээ тодон абажа, газарта унагаабагүй. Тиигээд, эрьелдээд, эсэгэдээ хэлэбэ:

— Аба, бидэ эбтэй булта сугтаа байха гүбди, али эндэһээ гаража ондоо тээ ошоод, хуурмаг мэдээнүүдые бэшэжэл байга гүт…

Тэрэ гэһээр Жамсо, бүхы бүлынхидтээ ойлгуулагдангүй байһандаа, бултанда гомдожо, ондоо хуурмаг мэдээсэлнүүдые зохёохоо болижо, һайниие бүтээжэ байһан ламые өөрынгөө хуурмаг хоб жэбээр хашахаяа болиһон юм.

Абдайн  Сарантуягай гэртэ дасангуудай нээгдэтэр байрлаа.Тэрээндэ лама ламынгаа санаараа гээлгэнгүй, гэрлэнгүй байха дашаа тангаригаа бузарлангүй, үнэн сэхэ замыень сахилсаһандань үнэн зүрхэнһөө хэмгүй ехэ баяртай байдаг һэн.  Дасангууд һөөргөө һэргээгдэбэ гэһэн баяртай мэдээсэл абам сасуугаа Абдайн лама харгы замдаа түхеэрэн гаража, нэгэ дасанда лама болоһон юм. Тиигэһээр Буряад орондо лама боложо түрэлөө олохоб, өөрынгөө арадта алба хэхэб гэһэн маани уншаһаар, наһа бараһан юм.

Санжай-лама хөөрөөгөө дүүргэбэ, сэдьхэлээ хүдэлгэһэн Баир юушье хэлэеэ мэдэбэгүй.

— Ши мүнөө ойлгоногүбши даа, юундэ лама болоһоноо. Ши өөрынгөө нүхэдтэ ороходоо, өөрөө дасан ерээбши гүш даа, бултанһаа түргэн мааниин үгэнүүдые сээжэлдэдэг байгааш.  Бү ай, минии амиды байгаа сагта,  намһаа эрдэм мэдэсэ абахаш, минии сагай ерэхэдэ, бүхы харюунуудые өөрөө олохош. Гансал һанажа бай, хэды хүшэр сагай ерэбэл, өөрынгөө үгэһэн тангаригаа хамгаалжа шадаха болон элдэб хорхойтолгодо диилдэхэгүй шухала бшуу…
Уран хүн Алексей Тенчой

Поделиться:

Автор:

comments powered by HyperComments