28 мая 2018, 05:24

Оршуулга. Басаа Валера

Оршуулга

ҮНЭН ШУДАРГЫ ЗАН АБАРИИН ЖЭШЭЭ гэхэ гү, али

УГ УДАМАЙНЬ ТАБИСУУР ИИМЭ ҺЭН

Үгытэй ядуу айлай хүбүүн байһан, чуваш яһанай багша хүн Иван Яковлевич Зайцевай һанамжын бэшэгһээ хэһэг анхархыетнай дурадханаб.

Энэ хүн найматайһаа арбан дүрбэ наһан хүрэтэрөө галуунуудые адуулжа ябаһан. Зүгөөр һургуулида һураха угаа дуратай байһанаа нэгэтэ эсэгэһээ тэрьелжэ, хоёр үдэр ябагаар ябажа, Симбирск хото хүрэһэн юм. Һуралсалай эхилһэнһээ гээгдэжэ ерэһэншье һаа, директор Илья Николаевич Ульяновай хайраар һургуулида абтаа һэн.

Нэгэтэ, түрүүшын жэлэй һуралсалай үедэ, арифметикын хэшээлдэ Илья Николаевич орожо ерэбэ. Иваниие самбарта дуудажа, тоо бодолгын жэшээ һайнаар бодожо харуулхадань урмашаад: “Бэрхэш. Ошоод һууридаа һуу”, – гэһэн. Саашань Иван Яковлевич иигэжэ бэшэнэ:

“Тэрэл үдэр үдын һүүлээрхи хэшээлдэ һурагшадта өөһэдөө зохёожо бэшэхын даабари үгтөөд, “Мүнөөдэр сэдьхэлдэтнай ямар юумэн бүхөөр хадуугдабаб” гэһэн сэдэб багшань дурадхаба. Тиин һургуулида энэ үдэр таанартай дайралдаһан, шухала һонин гэжэ өөрынтнай тооһон ямаршье ушар тухай бэшэхэдэтнай болохо гэжэ багша тодорхойлбо.

Нэгэ хэды шэнээн бодолгодо абтаһанайнгаа удаа зариман энеэдэтэйшье, бэшэ зариман толгойдонь ороһон бусад ушарнууд тухай бэшэжэ эхилбэд. Харин намда бодомжолжо байха юумэн үгы, мүнөөдэр арифметикын хэшээлдэ Илья Николаевичай ерэһые, хайшан гээд тоо бодолгын жэшээнүүдые бодохые тайлбарилжа үгэһэн тухай тэрэ дороо бэшэжэ эхилбэб.

Тэрэмни иимэ һанамжа болобо: “Мүнөөдэр үглөөнэй 9 сагта математикын хэшээлэй үедэ манда директор Илья Николаевич ерэбэ. Намайе самбарта дуудажа, тоо бодолгын жэшээ бодуулба. Үгтэгдэһэн жэшээ соонь “гривенник” гэжэ үгэ хэды дахин дабтагдаһан байба. Би жэшээень бэшэжэ абаад, хайшан гээд энээниие ухаалан бодохоёо багшанарта хэлэжэ үгэбэб. Ноён директор Илья Николаевич намда нэгэ хэды асуудалнуудые табиба. Одоол эндэ би гайхахын ехээр гайхабаб даа: Илья Николаевич халта шалшарагаар хэлэдэг байшаба, “гривенник” гэхынгээ орондо “ггивенник” гэхэ юм. Энэнь минии толгойдо бүхөөр хадуугдажа, дотороо гайхан һанабаб: “Би юрын һурагша аад, “р” үзэг зүбөөр хэлэнэб, харин энэ хүн директор байгаад, тэрэ мүртөө ехэ зэргэтэй, эрдэмтэй хүн аад лэ “р” үзэг хэлэжэ шадахагүй, “гг” гэнэл, ямар һонин юм”. Тиин саашань заа зуу юумэ нэмээд, бэшээшэеэ дүүргэбэб. Жэжүүрнэ (дежурна) дэбтэрнүүдые (тетрадьнуудые) суглуулаад, В.А Калашников багшада тушааба.

Хоёр үдэр үнгэрһэн хойно дэбтэрнүүдыемнай асаржа, тарааба. Һурагшад тэсэ ядан тэдэнээ нээжэ хараад, зариман баярлана, нүгөө зариманда баярлаһанайшье, голхорһонайшье тэмдэг үгы.

Өөрынгөө дэбтэр абажа хараһамни зохёолни улаанаар хэрээһэлжэ зуруулжархиһан, эсэстэнь “О”, тэг (ноль) тэмдэг табигдаһан, хажуудань багша бэшэгээр гараа табиһан байба. Энээниие хараад, арай бархиран алдаад, нюдэмни уһаар дүүрэбэ. Би анханһаа гэнэн хонгор, хүндэ үлүүсэ этигэбэритэй, сэхэ сэбэр дотортой хүн һэнби. Наһаараа тэрэ зандаа үлэһэнби.

Бэшэгэй хэшээлэй үедэ класс руумнай Илья Николаевич оробо. Мэндэшэлээд, хэшээлэйнгээ ажал үргэлжэлүүлбэбди. Илья Николаевич партануудай хоорондуур ябан зарим нэгэнэй хажууда ошоод, зогсожо харана. Минии хажууда ерэбэ. Урдахи хэшээлдээ минии бэшэһэн, улаан хэрээһээр зурагдаһан тэг – “0” тэмдэгтэй хуудаһа хараад, нэгэ гараа минии мүр дээржэ табижа, нүгөөдөөрөө дэбтэрыемни абаад, уншажа эхилбэ. Энеэбхилжэ байгаад уншана. Һүүлдэнь багшые дуудаад, асууна: “Василий Андреевич, та яахадань энэ һурагшые улаан хэрээһэнэй орденоор, томо гэгшын хартаабхаар шагнаа гээшэбта? Харахадамни зохёолынь яһала һайнаар, грамматическэ алдуугүйгөөр бэшэгдэһэн байна. Эндэнь һанаанһаа тааруулжа табиһан ямаршье худал зүйл үгыл. Эгээ үнэтэйнь гэхэдэ, танай сэдэбэй эрилтэдэ тон тааруугаар үнэн сэдьхэлһээ бэшэгдэһэн зохёол байна”. Багша бага зэргэ тэбдээд, һурагшын зохёолдо дээдын зэргэтэй улад… хүн тушаа огто таарамжагүй үгэнүүд бэшээтэй… гэжэ хэлэжэ эхилхэдэнь, директор И.Н.Ульянов тэрэниие таһалаад: “Энэ зохёол эгээл эрхимүүдэй нэгэн болоно. Өөрынгөө үгэһэн сэдэбые анхарагты даа, тэндэтнай иигэжэ бэшээтэй: “Мүнөөдэр сэдьхэлдэтнай ямар юумэн бүхөөр хадуугдабаб”. Тиин тэрэ хэшээлэй үедэ ямар юумэнэй эгээн бүхөөр сэдьхэлдэнь хадуугдажа ороһон тухай тус һурагшын үнэн сэхээр бэшэһэн эрхим зохёол байна шуу”, — гэжэ хэлээд, минии гуурһанай эшэ (ручка) абажа, “Эрхим” (отлично) гэжэ бэшээд, “Ульянов” гэжэ гараа табиба.

Тэрэ ушар тухай би хэзээдэшье мартахагүйб. Энэнь Илья Николаевич ямар һайн һанаатай, сэхэ сэбэр бодолтой, үнэн шударга хүн байгааб гэжэ гэршэлнэ”.

“И.Н.Ульянов үеынхидэйнь һанамжануудта” гэжэ номһоо абтаба. Басаа Валера оршуулба.

Һануулга. И.Н.Ульянов – В.И.Ленинэй эсэгэ, хүгшэн эхэнь хальмаг яһанай һэмнай даа.

Поделиться:

Автор:

comments powered by HyperComments