21 декабря 2020, 03:32

Басаа Валера. Пүдхы баатар

                                      Пүдхы баатар

Домог-поэмэ

Доржи-Ханда Цынгуевада зорюулнаб

 

I

Табан хушуу малаараа

Тала дайдаяа бүрхөөжэ,

Тайга нугынгаа агаараар

Тэниилгэн сээжэеэ амилжа,

Сагаан эшэгы гэртээ

Сагаан эдеэгээ салгидуулжа,

Амгалан тэнюун нютагтаа

Айраг тарагаа билтаруулжа,

Ажаһууһан саг бэлэй,

Ажана амар үе бэлэй.

 

Тойроод хада уулатай,

Тайгадаа хандагай, бугатай,

Хүбшэдөө шэлүүһэ, араататай,

Хүхэ шоно, баабгайтай

Шэнэһэтэй Бооржо нютагта,

Жэгтэй элдин газарта

Хүн зондоо хүндэтэй,

Хүдхэгэр үргэн сээжэтэй,

Пүдхэгэр шиираг бэеэтэй,

Пүдхы баатар нэрэтэй

Ажаһууһан нэгэ хүн,

Алдар солотой ангуушан.

 

Пүдхы баатарай хүсэтэйе

Хүнүүд булта мэдэхэ,

Хүдэр бэеынь шадалтайе

Хараһанаа иигэжэ хөөрэхэ:

“Хээр мориёо унаад,

Хотон айлаараа ябахадань,

Хорёо хашаанай дайралдаад,

Хаагаад замынь байбал,

Хони үргэһэндэл дүнгөөд,

Хүнгэнөөр мориёо үргөөд,

Хорёо дээгүүр гаргаха,

Хорёогой саана табижархиха”.

 

Ааяма халуун зунай үе һэн,

Ангамаар наран шаража байгаа һэн.

Зүүн хотоной хүри улаан буха,

Баруун хотоной алаг буха гэхэ

Бүрхирэлдэһөөр,

Бүртэг газар уриһаар,

Бэе бэеэ хараашалһаар,

Улаан нюдэдөө сахаригтуулан,

Үнэн дүтэлхөө халажа ядан,

Эбэрнүүдээрээ энэ тэрые олибо,

Элдэб янзаар арга шадалаа харуулба.

Тиигэн байтараа мүргэлдэжэ эхилшэбэ,

Теэд хэниинь хэнээшье диилэжэ ядаба.

 

Улаа нэлээ болотороо,

Шуһа нүжэ гоожотороо

Ана-мана мүргэлдэбэ,

Айхабтараар тулалдаба,

Эбэрнүүдынь гэмтэбэ,

Эбдэржэ, дальбаржа эхилбэ.

Эндэ сугларһан зон хайрлажа,

Эдэ хоёрые ядаба яашье һалгажа.

 

Түдэн ашань Пүдхы абгадаа гүйжэ ерэбэ,

Тиимэ юумэнэй боложо байһые дуулгаба.

Амаржа байһан абгань һэргэг бодобо,

Алхасын түргөөр хоёр бухада дүтэлбэ.

Улаан бухын һүүлһээнь шүүрээд,

Орондоглоторнь гэдэргэнь шэдэжэрхибэ,

Алаг бухын эбэрһээнь шэрээд,

Алдалтарнь шорой үмхүүлжэрхибэ.

Шадал үлэһөөрөө дэгнүүл олиһоор,

Шуһа бүлингөө гоожуулһаар

Хоёр “ехэшүүл” һүрдэһэндөө, айһандаа

Хоёр тээшээ халба һүрэн ошобол даа.

 

II

Аажам намарай бороо, хюруунай үеэр

Аянай шубуудай аяндаа зориһон мэтээр

Пүдхы баатар бэеэ зэһэжэ эхилбэ,

Утын харгыда гарахаяа тиигэн бэлдэбэ.

Үһэтэй нэхы дэгэл өөртөө оюулба,

Эрмэгтэй хүдэһэн гутал баһа бэлдүүлбэ,

Адууһанай годоор дабхар гутал бүтээлгэбэ,

Аян замдаа гарахань хүсэд болобо.

Сахюур замагтай буугаа нюргандаа үргэлөөд,

Саадахи хүбшэеэ гараба мориндоо мордоод.

 

Юһэн һара Пүдхы баатар махаха,

Намар, үбэл, хабарай хаһа үнгэрхэ,

“Хаанаб тэрэмнай?” гэртэхиниинь гэлдэхэ,

Һамганиинь һанаа үнөөн боложо зобохо.

Амиды мэндэньшье дуулдахагүй,

Алуулһан, үгыньшье мэдэгдэхэгүй.

 

Зунай сагай эхилхын үеэр,

Зүлгэ ногооной хиидэхын хирээр

Хээр мориёо бүншүүлһээр,

Пүдхы баатар бии болохо тиигэһээр.

Хүн гэжэ танихын аргагүй зүдэрһэн,

Харамтай, шэнээр оюулжа үмдөөд ошоһон

Хүдэһэн дэгэлынь онги хүнги хүрэһэн,

Эрмэгтэй буряад гуталынь соорожо хахарһан,

Адууһанай годонһоонь юуншье үлөөгүй һалаһан,

Үнгэрхэдөө буряад малгайнь юушэгүй таһарһан,

Гансал өөрөө үхөө гутаагүй бусадаг һэн.

 

Натарһаар намирһаар арай гэжэ

Пүдхы баатар моринһоо буужа.

 

П ү д х ы  б а а т а р:

Мухаа-аа, наашаа ерэ даа,

Мориием амаруулжа таби даа, —

Миһэрээд захиха угтаһан ашадаа.

 

Харин тиихэдэнь түргэн Түдэниинь

Хээр моринойнь эмээл тохомынь

Абажа, буулгажа байхадаа,

Абгынгаа олзоор һонирхохо,

Эжэлүүдгүй ганзага руунь хараад абаха.

Тэндэнь хургашье орёохо юумэн үгы,

Годонойшье таһархай харагдахагүй.

Тиимэл байха ёһотой һэн,

Тэрээниинь булта мэдэдэг болоһон.

Бүхы олоһон олзоёо,

Бүхы байһан зөөриеэ

Бултынь үгытэй зондо хубаадаг,

Байдалаар тулюур уладта тараадаг,

Өөрөө тиигээд урматай,

Ула соорхой гуталтай,

Онгигор таһархай дэгэлтэй —

Иимэ юумэн жэл бүри бусадаг.

 

Найгаһаар, натарһаар гэртээ орожо,

Матаараар гурба-дүрбэ хэжэ,

Уужа эхилхэ һүтэй сайгаа абажа.

Ууха юумэнэй үгы һаа,

Унданай бэлэн бэшэ һаа,

Дайралдаһыень лэ гудамхижархиха,

Арһанай эдеэ байлгасаарнь хүнтэрүүлжэ,

Арһанайнь харагдатар хооһолжорхихо,

Ойгоо гутаһан янза харуулжа,

Орогүй саашань түлхижорхихэ.

Ухаа мэдээ табиһан һамганиинь

Урдаа борсогор гарнуудаа арбагашуулха.

 

Һ а м г а н:

Һалгаа даа, һалгаа!

— гэн сошоһоор,

Хоёр үбдэгөө сохиһоор,

Һулын хойморто үлэхэ.

Хожомоо үбгэнэйнгөө ерэхые анхарха,

Холохоно арһанайнгаа эдеэ нюухаяа зобохо.

 

Һунатараа эсэһэн Пүдхы баатар

“Хубсаһан” гэлэйнгээ обоортор,

Шала дээрэ тайлажа хаяад,

Шэрдэг шэбхэ дээрээ гараад,

Гансашье үгэ хэлэнгүй,

Гансашье дуугарһан юумэгүй,

Унтахаяа хэбтэшэхэ,

Утын нойрто абташаха.

Гурбан һүни унтаха,

Гурбан үдэр хэбтэхэ.

 

Һэрин гэхэдээ, үгэ дуутай болохо,

Һанаан сэдьхэл тэнюун, дорюун бодохо.

Нюур гараа угаажа,

Һэнэгтэй хубсаһаа үмдэхэ,

Һахал һамбайгаа абхуулжа,

Толгойнгоо үһэ хюһуулха.

Пүдхы баатарай хүгшэн тугшарха,

Дун сагаан һэеы хоймортоо бэлдэхэ,

Үшөө дээрэнь зөөлэн олбог дэбдихэ,

Һайхан нүхэрөө тиигэжэ хүндэлхэ,

Сагаан эдеэн табаг урдань табиха,

Сагаа улаахан сай халуухан аягалха,

Табюур дээрэ эдэнээ бултынь табиха,

Тон уриханаар миһэрээд нүхэртөө абаха.

 

Эдеэлгэн, сайлалга дүүрэнэ,

Үнэншэхөөр бэшэ гайхамшагта һониноо,

Ушаралта ябадалнуудтай тохёолдоһоноо

Пүдхы баатар хөөрэжэ эхилнэ.

Хотоной зон хотоноороо,

Холо ойрынхид бүгэдөөрөө

Эдихэ уухаяа мартаһан,

Үргэһэ нойроо һамшаһан

Түдэнэй абгын хөөрөө шагнана,

Тайгын эзэн баабгайтай

Тулалдаһаарнь гайхана,

Шэлүүһэн, шоно олзоборитой

Шэдхэһээ гараһаарнь һонирхоно.

Түдэн ашадаа хэлэхэ.

 

П ү д х ы  б а а т а р:

Бэлэн юм даа, — гэхэ, —

Айха, һүрдэхэ юумэн юум,

Арьяатаниие дарахада бараг юм.

Ши, Түдэн, хэрбэеэ

Хара баабгайтай дайралдабал иигэхэш,

Хара, иигээд тэрээнэйнгээ

Хүзүүень булга мушхажархихаш.

 

Хайшан гэжэ мушхадагаа харуулжа,

Хай, Түдэнэй һанааень ехэтэ зобоохо,

Хүзүүем булга мушхажархина аа гү гэжэ

Хүбүүн, барһан, үнэхөөр ехээр айха.

Түдэн, юрэдөө, айран бэшэшье һаа,

Баабгайн хүзүү булга мушхахаһаа байха

Амиды баабгайтай дайралдаа һаа,

Һүнэһөө дэлин, магад, үхэжэшье болохо.

 

III

Нэгэтэ үглөөгүүр ээлжээтэ агнууриһаа

Пүдхы баатар бусажа ерээд байба,

Хангирхай дэгэлдээ, ударһан хубсаһандаа

Халааһа табихынь хүгшэндөө үгэбэ.

Эгээл энэ үедэ

Пүдхын гэртэ

Өөрынь наһанай хүн оробо,

Бамбаряан гэжэ нүхэрынь ерэбэ.

Тэрэ гээшэ дээрэлхүүшэг зантай,

Хүниие доошо хаража,

Халта баһан алдажа,

Наадалаадшье абадаг абаритай.

Хоёр нүхэд мэндэ амараа хэлсэжэ,

Хоймортоо эзэниинь хүндын ёһоор уриба.

Хангирхай хүдэһэн дэгэл руунь айлшан заажа.

 

Б а м б а р я а н:

Энэ яагаа гээшэбши даа, гэсэгээбэ.

 

П ү д х ы  б а а т а р:

Тайгын эзэн ташаад абаал даа, —

Пүдхы урдаһаань энеэсэгээбэ.

 

Б а м б а р я а н:

Юугээ шимни шашагшабши даа, —

Гэн нүгөөдэнь энеэбэ, —

Хэн шинии хара баабгайтай ташалдахы

Хаража үзөө юм үнэндөө,

Бил, юрэдөө, эшээрхэдэгби шагнахы, —

Бамбаряан дээрэлхэбэ нүхэртөө.

 

П ү д х ы  б а а т а р:

Хэрбээ тиимэ һаа,

Хүбшэ намтай гаралсыш,

Хаража үзөө һаа,

Хэлэхээ иигэжэ болииш.

 

Б а м б а р я а н:

Гарая, гарая, үглөөдэртөөл ошохомни!

Баабгайтай “ташалдахыш” харахамни! –

Гэжэ байжа Бамбаряаниинь һаахарба,

Хүбшэ руу Пүдхы гараха болобо.

 

Үглөөнэй хүйтэн жабарые үгсэн,

Үнөөхи хоёрной хүбшэ шэглэн,

Яба ябаһаар ойн гүн руу оробо,

Яһала моридынь гүнзэгы саһанда сүмэрбэ.

Нэгэ хүндын адагтань хүрэтэр ошобо,

Нэгэ лүнхэгэр нүхэнэй хажууда тогтобо.

Харабтар тэрэнь тайгын эзэнэй,

Хүбшын ехэ хүсэтэнэй —

Хара баабгайн эшээн байба.

Хоёр нүхэднай моридһоо буужа,

Хуһан модонһоо тэдэнээ уяжа,

Баабгайн эшээндэ дүтэлжэ,

Бүдүүн нүүлэ дээрэ һуужа,

Гааһаяа гаргажа тамхилба,

Пүдхы баатарынь хэлэбэ.

 

П ү д х ы  б а а т а р:

Хүбшын ехэ хүсэтэниие,

Хара баабгай гэдэгые

Байлдаанда уриха сагнай болобо.

Лүнхэгэр энэ нүхэн соогоо амаржа,

Тайгын эзэн һажажа,

Һамартай һабараа хүхэжэ,

Бүхэ нойроор нойрсожо хэбтэнэ гээшэ.

Аюулта дайсанда диилдэжэ,

Алдалан унаха болоо һаам,

Анда нүхэрэй һэшхэлээр гэжэ,

Абарна бэзэш даа намайгаа араһаам, —

Гэжэ нүхэртөө хэлээд, Пүдхы ябаба.

 

Булай ута һургаагаар

Баабгайн эшээн руу гударжал мэдэбэ.

Тэнсэл тэггүй һүрөөтэй

Тэндэһээ эрхирээн гараба,

Тэрэ “шалгагшымнай” зосоо гайтай

Түгшүүритэй боложо эхилбэ,

Тэсэхын саашадаа оройдоо аргань һалаба.

Нилээд удаан

Гударһанайнь удаа,

Сэн-бүн болошоһон

Сэбдэг тайгын мантан эзэн

Шорой шохой этэрһээр,

Саһан хүнжэлөө һэхэһээр,

Гаража ерэбэл даа эрхирһээр.

Хүбшэ тайгын зэдэлтэр

Хашха хуугай табиһан

Хүбшын ехэ хүсэтэн

Хүнэй ехэ хүсэтэн хоёр

Урда урдаһаа гэтэлсэн,

Бэе бэедээ оролсошобол даа хам.

Шалгахаа ерэгшэ Бамбаряамнай мэгдэбэ,

Шадалыньшье бууража,

Ухаанииньшье балартажа,

Нүүлэ модоёо зайдалжа,

Мүшэр ташуураараа шабхадажа эхилбэ.

Мэдээгээ алдаһан,

Мэдэрэлээ табиһан

Бамбаряанда үзэгдэбэ:

Нүүлэ модониинь морин боложо,

Мүшэр һалаань ташуур боложо,

Харата дайсанһаа алад саашаа тэрьелбэ,

Харайлгажал ябанаб гэжэ дэмырбэ.

Тэрэ зуураа орилно,

Хашха хуугай табина.

 

Б а м б а р я а н:

Эй, ши, баабгай,

Ахижа намайе хүсэхэгүйш!

Шэдхэг ойһоо гарахадаш,

Шонотын дабаанда ябахалби.

Һылло! Һыллоо!

Һаарал моримни соёруулыш,

Һамбай дэлһээ хиидхүүлыш! –

Гэжэ байжа залгаа забдагүй,

Гэдэргээ хараха сүлөөгүй

Хоёр хүлэйнгөө холотор,

Хүдэһэн үмдэнэйнгөө хахартар,

Хондолой һүүжынгээ сооротор

Нүүлэ мориёо нэшэһээр лэ,

Хашхарһаар хуугайлһан зандаа лэ.

Гурбалжан оройтой малгайнь

Газарта, саһан дээрэ унашанхай,

Хоёр дэрэгэр шэхэнэйнь

Хүлдөөшэ газарынь ягааршанхай.

Хүн дүрсэгүй Бамбаряан гаарана,

Хара баабгайтай адли хашхаралдана.

 

Хоёр ехэ хүсэтэнэй

Хүнэйнь ехэ хүсэтэн

Хүбшэ тайгын хүсэтэниие

Диилэжэл һалаба эсэстэнь.

Хара баабгайе мухарюулба,

Хүнгэрэг саһан дээрэ унагааба,

 

Үбшэхэ тэрээнээ сагынь болобо.

Хажуудахи нүхэртөө Пүдхы хандаба,

Хамһалсахыень дурадхаба.

Мүнөөхи хөөрхэйнь нүүлэеэ нэшэһээр,

Модон мориёо ташуурдаһаар.

Бамбаряамнай

Баабгайтай носолдоһонтой өөрэгүй,

Баһа абаха танаггүй

Бала хүхэ нүжэ һэмнай.

Шуһата улаа нэлээ гарнуудаа арбагануулжа,

Шал тэнэг нюдөөр гэтэшөөд дэмыржэ

Байбал даа урдаһаань тэрэмнай.

Пүдхыдэ нүхэртөө мэдээ оруулхы

Баһа нэгэ ажал гарабал даа, хөөрхы.

Бамбаряанайнгаа хажууда ошожо,

Мүрһөөнь шангахан татажа.

 

П ү д х ы  б а а т а р:

Һэгээ орыш, аюул зайлаал,

Арьяатан дарагдаал, —

Гэжэ Пүдхын хэлэхэлээрнь,

Бүри ехээр гаарашаба тэрэнь.

Бамбаряан хүйхэрнай

Баабгай бажууба гэжэ ойлгобо,

Гүйжэ ошоод, бүхэтэр модоной

Гэшүүһэндэнь аһалдаад абиржа мэдэбэ.

Пүдхы баатар хүлһөөнь татажа,

Доошонь тэрэнээ унагаажа,

Аали намдууханаар аргадажа,

Арай гэжэ мэдэрэл нүхэртөө оруулба.

Алдалаад саһан дээрэ лүглыжэ хэбтээшэ

Айхабтар мантан хара баабгай тээшэ

Пүдхы хургаараа зааба,

Бамбаряанаа шоглобо.

 

П ү д х ы  б а а т а р:

Шамтайл гэжэ энэ мантаниие мухарюулбалби,

Шинии хамһалсаагүй һаа,

Шинии оролсоогүй һаа,

Өөрөө энээндэл эндэ хэбтэхэ һэн хаб.

 

Һангирхай онгирхой дэгэлээ,

Нюлгархай шулгархай гар хүлөө,

Һүжэ можоёо үзэсэгөөн,

Һэгээ ороһон Бамбаряан.

 

Б а м б а р я а н:

Һэ, нээрээшье, хамһалсаа хаб, —

Гэжэ досоогоо һанаба һэн ха.

 

IV

Халуун нэгэ зунай саг һэн.

Хотондоо орожо ябаһан

Түдэнэй сарые шононууд бариба,

Пүдхы абгань угаа ехээр уурлаба.

 

П ү д х ы  б а а т а р:

Сар сараар шонодо барюулха болоо һаа,

Сиибэгэр хүхэ тэрээндэ баһуулха болоо һаа,

Ши, юрэдөө, юутэй үлэхэ хүмши,

Мүнөө һүни сарайнгаа һэедэ һуулши!

Зоргоороо аашалжа ябадагуудай,

Зайгуул хүбшын хүхэнүүдэй

Улаан голдонь хүрэхэ юм,

Убайгүй тэдэниие хюдаха юм.

 

Түдэн дурадхалһаань айһандаа

Тэндээ һалд гээд һуушабал даа.

Яндан олон шононуудые

Яажа алахаяа ойлгоогүй,

Абгаһаа һурахаяа зүрхэлбэгүй,

Абгын урдаһаа арсажа болохогүй.

Харанхы һүни дүтэлбэ,

Зобохо сагынь ерэбэ.

Абга ашадаа буугаа үргэлүүлбэ,

Аһаажа тэмээндэ мордохуулба,

Үшөө нэгэ тэмээ хүтэрүүлээд хэлэбэ.

 

П ү д х ы  б а а т а р:

Тэмээдээ богодохош,

Тиигээгүй һаашни эдэш

Һэедэ дүтэлһэн шононуудһаа,

Шамайе тойроһон арьяатанһаа

Айжа һүрдэжэ, һуга харайха,

Шамаяа орхёод гүйлдэхэ.

Гуринха тэдэ сиибэгэрнүүдэй дунда

Гансааран үлэхэ болоо һааш, шамда

Гайтай аюултай гээшэ бэзэ даа

Гэжэ мэдэхэ юм бэзэш даа.

 

Хэсүү байдалда оробошье,

Хэды һанаата болобошье,

Яахаб даа,

Ябаха, ошохо болобол даа.

Нэгэ тэмээгээ унаад,

Нүгөөдыень хүтэлөөд,

Аали аалихан дугшуулһаар,

Абарал мүргэл дурдаһаар,

Сарайнгаа һэедэ хүрэжэ ерэбэ,

Газаа бараг, үшөө гэрэлтэй байба.

Тэмээдээ богодожо хэбтүүлээд,

Сахюур замагтай буугаа бэлдээд,

Сарынгаа һэе тээшэ шэгүүлээд,

Нэгэ тэмээнэйнгээ бүхэнэй хоорондуур табиба,

Нүгөөдэ тэмээнэйнгээ саана хорожо һуушаба.

Уданшьегүй үнэгэнэй харанхы һүни боложо,

Сарай мяха дутуу эдиһэн шононууд дүтэлжэ,

Хэдэн тээһээ гал нюдэдөө ялагашуулба,

Хас тамшаалдаһаар, Түдэниие тойробо.

Ай, хөөрхы, айһан һүрдэһэндөө,

Аниһан зандаа нюдөө

Буугайнгаа шабха даражал мэдэбэ,

Хоёр-гурба тэрэнээ һүргэбэ,

Хүбшын шононуудшье тэрьелбэ.

Арай гэжэ богодоһон уяагаа тайлажа,

Дары түргэн тэмэнэйнгээ оройдо гаража,

Түдэн мэдэрэлтэй мэдэрэлгүй юумэн

Гэр тээшээ харайлгашаба даа яаран.

 

Хара үглөөгүүр Түдэн эрьежэ ерэбэ,

Хоёр шоно алуулшаһан хэбтэбэ,

Абгынь буу яашагүй тудаһан байшаба.

 

Т ү д э н:

Хайшаньшье харуулаад бууда,

Хай, нюдөө аняадшье бууда, —

Һүргөөл хадаа дүүрээ,

Өөрөөл олохо мэдэсээрээ.

 

Зунай һайхан гурбан һарада,

Зулзагаяа амитадай үдхэхэ хаһада,

Тэжээжэ багануудаа байһан сагта

Пүдхы баатар миин лэ тэнэдэг,

Бооржын хүбшөөр буугүй зайдаг,

Агнуури эдеэ хэдэггүй,

Ан гүрөөл аладаггүй.

 

V

Нүүдэл зөөдэлтэй буряад зон

Нэлэнхы уужам тала дайдадаа

Табан хушуу малаа үдхэн

Тэниглэн ажана һууһан бэзэ даа.

Хуһан ута ургаяа шэрээд,

Хүдэр улаан хүбүүд, бэреэд

Адуун һүрэгөө хушууруулан

Арюун сагаан нуур шэглүүлхэ залан.

 

Нэгэ иимэ үдэр

Пүдхы манай баатар

Түрэһэн нютагаа ошохом гэбэ,

Түргэн гэнтэ түхеэршэбэ.

Тэндэ гайтай хэрэг бии,

Түдэнии ябалса гэбэгүй.

 

Хээр мориёо эмээллүүлээд,

Хүргүүлжэ Түдэндөө бүншүүлээд,

Баруун хойто зүг барижа гараба,

Шулуутай нютагтаа тэрэл үдэртөө хүрэбэ.

 

Өөрынь угай дүтын түрэл түтим,

Өөрһөөнь дутуугүй хүсэтэй хүдэр улаан хүн —

Мантан Жамсаран угтажа тэрэнээ залаба,

Морииень абажа, хуһан сэргэдээ уяба,

Гэртэ морилхынь гараа дэлгэжэ уриба.

Байн байжа,

Һуун һуужа,

Хүндын эдеэ бариһанай һүүлээр

Хөөрөөгөө Жамсаран эхилбэ тиигэһээр.

 

Ж а м с а р а н:

Нютагаа танай ерэһэнтнай болоо, удхатай,

Нэгэ һая аюул тохёолдоо, аймшагтай:

Шулуутай өөдөө үгсэжэ гараһан хүнэй

Мориниинь ерээд, эзэниинь бусаагүй тэрэнэй.

Энэ мэтэ юумэнүүд болоно эндэмнай,

Ой гарахаяа айдаг болоо хүнүүднай.

 

Түбшэн даруугаар эдэ бүгэдые шагнаба,

Пүдхы баатар һүүлээрнь иигэжэ хэлэбэ.

 

П ү д х ы  б а а т а р:

Заяагүй тоймог бии болоо гээбы даа.

Зай, үглөөдэр ошожо, өөрөө харахам даа.

 

Үглөөдэрыньшье болобо,

Пүдхымнай мориёо эмээллүүлбэ.

Мориндоо һуугаад байхадань,

Мордоод ябахаа байтарнь

Мантан Жамсаран түрүүтэй

Шиираг залуу хүбүүдтэй,

Шэлдэн томо шиидамуудтай

Пүдхыдэ дүтэлэн ерэбэ,

Бидэ ошолодохомной гэлдэбэ.

Пүдхы баатар хэнииеньшье абабагүй,

Шулуутай өөдэ үгсэн гараба яаралгүй.

 

Үглөөгүүр ошоһон Пүдхымнай

Үдэшэндөө гэртээ  бусабагүй,

Үглөөдэрыньшье ерэбэгүй.

Халаг, һалаба хайран баатарнай

Гэлдэн гэгэлдэн байтарынь

Үдэ багаар Пүдхы баатарынь

Бүншүүлһээр мориёо хүрэжэ ерэбэ,

Бүгэдэ зон хараад мэгдэбэ:

Хубса хунарынь һанги һүрэнхэй,

Баруун мүрынь мүлтэрэнхэй,

Нюурайнь арһан хагза һүрэнхэй.

Пүдхы баатар зоболгүй,

Мэгдэһэн, тэбдэһэн янзагүй.

 

П ү д х ы  б а а т а р:

Барагтай даа,

Нэгэл заяагүй тоймог байгаа даа.

Үглөөгүүр ошожо шатаагуужабди,

Би амархам, уулзуужабди.

 

Үглөөдэрыньшье болобо.

Нютагайнгаа хүсэтэй хүбүүдые хэлэжэ,

Мантан Жамсаран суглуулба,

Шуумгай тэдэнэр тииһээр дабшажа,

Шулуутын хүндын эхин хүрэтэр ошобо.

 

Тэндэ нэгэ ойн соорхойдо гайтай

Тулалдаан болоһон янзатай,

Хүхэ ногоотой газар хагдарһан,

Хара шоройгоор үрхирһэн.

Дэлбэ татаһан түгсүүлэй хажууда,

Дүгнүүл хара шоройн дунда

Айхабтар мантан абарга могой

Алуулшаһан хэбтэй бэлэй.

Абаргын елэгэр арһаниинь

Олон газараараа түгдэрэнхэй,

Хадхуур хорото хэлэниинь

Ходоро татагдажа хаягданхай.

 

Пүдхы баатар зоноороо

Хуурай модоной мүшэр һалаа суглуулба,

Абарга могойе тойруулан тэдэнээрээ

Гал аһаажа, томо түүдэг табиба.

Аһажа эхилхэдэнь, могойн үлэдэһэн

Амиды юумэндэл годирон бэдирэн,

Мушхаран мухарин байгаа һэн.

Могой хайлажа эхилбэ,

Уһан шэнгеэр тоһон урдаба,

Халюуран бэеһээнь гараба,

Хара газар руу нэбтэрбэ.

 

Энэ томо абарга могойтой

Эрэлхэг баатарынь зоригтой

Улаан гараараа тэмсэһэн байба,

Улад зоноо үхэлһөө тиигэжэ абарба.

 

Нютагайнь зон нютагаараа,

Булагайнь зон булагаараа

Үбгэн Пүдхы баатараа

Үдэшэхөө гарабад бултаараа.

 

З о н:

Баатарнай өөрөө  нютагтаа

Боложо байһые мэдээд,

Зүрхэ сэдьхэлээрээ таагаад,

Зорюута туһалхаяа ерээл даа,

Амиды бурхамнай гээшэл даа,

Ашатай уладтаа һууг лэ даа” , —

Үреэлээ табиһаар тэдэнь үлөө һэн,

Ута наһа, удаан жаргал хүсөө һэн.

 

Арад зониие һорожо хюдажа байһан

Абарга томо гүрбэлые үгы хэһэн

Пүдхы баатарнай мориндоо мордобо,

Нютагжаһан нютаг нуга руугаа дугшаба,

Шэнэһэтэй Бооржоёо яаралгүйхэн шогшобо.

 

 

VI

Он жэлнүүд ошожол байна,

Одото юртэмсэ зүһэеэ хубилгана,

Сахилгаан хүлэгүүд урагшаа тэгүүлнэ,

Сагай байдал тиигэһээр хубилна.

Бар хүсэтэнэй хүгшэржэ,

Пүдхы баатарай үбгэржэ,

Үтэлжэл эхилһэн хаһа һэн ха,

Урилхы түрэлөө сагынь ойротожол байһан ха.

 

Сагаан толгойгоо дээрэ үргөөд,

Буурал һахалаа хиисхүүлэээд,

Хуһан тулуураа тулан ябахадаа,

Үльгэрэй баатартал харагдадаг һэн даа.

 

Нэгэтэ үргэн Ага Бооржын дайдаһаа

Нэгэ гайхалтай һураг суу ерэбэ:

Аяар холын Түбэдэй Баруун Жууһаа

Амиды бурхан — гэгээн лама морилбо.

 

Наһаараа дасан дуган ябаагүй,

Наһаараа үргэл мүргэл хээгүй

Пүдхы баатар гэр бүлэдөө хэлэбэ.

 

П ү д х ы  б а а т а р:

Минии мүргэхэ гэһэн хүн

Сүүгэл дасан морилхонь.

Дары һайхан хубсаһа оёгты,

Эдэй һайгаар,

Эрдэниин зүйлөөр

Захаты намда  бүтээгты, — гэбэ.

 

Уран нарин оёдолшодоор хамһажа,

Буха магнал дэгэл тэдэнь оёбо.

Мүнгэн хутага, тойробшо,

Шара ногоон дурдам бүһэ болон,

Хилэн малгай бэлдэгдэбэ,

Утаһа миндаһаар гоёогдоһон

Булгайр гуталшье оёгдобо.

 

Буха магнал дэгэлээ үмдэһэн,

Буурал сагаан һахалаа хиидхүүлһэн

Танигдаагүй шэдитэ баатарай

Түрүүшынхеэ дасан бараалхахадань

Тэрээниие хүнүүд гайхан, гэлын харалай.

 

Пүдхы баатар мүргэлшэдтэй хамта

Урагшаа алхалан, гэгээн ламада

Дүтэлэн ерэжэ, һүгэдэн мүргэбэ,

Дүтэ ойрын зонии гайхуулба.

Харин гэгээн ламань бодожо,

Хүл дээрээ хүндэлэн угтажа,

Пүдхы баатары мэндэшэлбэ, уриба,

Дээдэ тээгээ үндэр олбог дээрэ һуулгаба.

 

Үбгэн Баатарайнгаа ехэ изагууртай байһые,

Үндэр түрэлтын онсо табисууртай гэдэгые

Үнэхөөр зониинь түрүүшынхеэ мэдэрбэ,

Үнэн зүрхэнһөө “амиды бурхандаа” һүгэдэбэ.

 

VII

Пүдхы баатарай хараань һуладажа,

Харасань муудажа,

Хоёр хүмэдхэнь унаа һэн,

Хара гэртэй һуудаг болоо һэн.

Баряанай барасдал баатар заримдаа аашалха,

Гүн сээжын оёорһоо гэншэхэдэл гэхэ.

Нарһата хүбшын арюун агаараар амилжа,

Наһаараа ангай сэбэр мяхаар хоолложо,

Байгаалитай ниисэжэ ябаһан хүнэй

Хара гэрэй оёорто һуухань гайтай,

Хүндэшье, хашартайшье байлтай.

Сээжэ зүрхыень эзэлһэн

Сэдьхэлэйнь гуниг эдэгэсэгүй һэн,

Юугээршье тараажа шадахаар бэшэ шэнги һэн.

 

Нэгэтэ үдэшын наранай ороод,

Һаял боро хараан болоод,

Манаран талын байха үедэ

Манан шэнги һүрэг гүрөөһэд гэнтэ

Мэннээнэй шэлэ руу  гараба харайлдаад,         .

Мүнөөхи хотоной  урдуур зурылдаад.

 

Түдэн ашань абгадаа энээниие дуулгаба,

Пүдхы баясахын тэмдэг нюуртаа үзүүлбэ.

 

П ү д х ы  б а а т а р:

Тэбхэдыш түргэн зубхиием,

Алеэ наашань, үгэ бууем, —

Абгань ашадаа хэлэбэ.

 

Тэрэнь абгаяа хүтэлэн газааша гараба,

Тооһорон ошоһон гүрөөһэдэй зүг руу зааба.

Мэннээнэй шэлын ара өөдэ

Абиржа ябаа һэн гүрөөһэд.

Тэрэ зүг руу абгань удаан шагааба,

Шагаажа, шагаажа, гурба дахин буудажархиба.

Харанхы болобо, юумэ харахын аргагүй,

Хаража ерэхыень абга ашаяа эльгээбэгүй.

 

Эртэ үглөөгүүр абгань ерэжэ.

П ү д х ы  б а а т а р:

Ээ, Тудэ-аан, бодо, тиишээ ошожо,

Буудаашыем хаража ерэ, — гэбэ,

— Байха тэндэ гүрөөһэд, — гэжэ нэмэбэ.

 

Абгынгаа ерэхэдэ, урдань

Унтажа хэбтэһэн ашань

Ухаа мэдээгээ табин

Хубсалбал даа түргэн.

 

Аяга сайгаа гудамхиха зуураа Түдэн

Абгынгаа хэлэхые шагнана анхаран.

 

П ү д х ы  б а а т а р:

Лаб лэ гурбан гүрөөһэн

Унаһан тэндэ байха.

Нэгэн Мэннээнэй шэлын

Ара талада хэбтэхэ.

Нүгөөдэнь — шанха оройдонь.

Үшөө нэгэн шэлые уруудан

Ааража унаһан байха.

 

Абгын үгэһөө наһаарааа гаража үзөөгүй,

Нэгэшье худал үгэ тэрээнһээ дуулаагүй

Түдэн мориёо хаһаг тэргэдээ оруулба,

Тэгүүлжэ ябахадаа, досоогоо хүбүүн бодобо.

 

Т ү д э н:

Абгашье үбгэржэ зүнтэглөө хадаа,

Аһан харанхыгаар таамаг буудаһан һомон

Юун амиды юумэ оложо тудахаб даа,

Юун аяар гурбан хэбтэхэ һэм гүрөөһэн.

 

Тиигэһээр ябатараа, гүбээдээшье дүтэлбэ.

Тэндээ ерээд обёорон гэхэдэнь,

Гүбээгэй ара орой өөдэ аһалдан,

Нэгэ буга хэбтэжэ байба, томо мантан.

Шанха оройдонь үшөө нэгэн хэбтэбэ.

Тэдэ хоёроо тэргэдээ ашаад уруудахадань,

Ааража унаһан гүрөөһэнииньшье дайралдаба.

Тиихэдэл Түдэн түрүүшынхеэ бодомжолһон.

 

Т ү д э н:

Абгамни, юрэдөө,

Юрын бэшэ гээшэ хаш даа,

Эндэхи бэшэ, ондоо,

Дээдэ изагуурай хүн хаш даа.

 

Түдэн гэртээшье дүтэлэн ерэбэ,

Тулуураа тулаһан абгань урдаһаань угтаба.

 

П ү д х ы  б а а т а р:

Гурбан гүрөөһэн байха гэхэдэм,

Шимни юун гэжэ һанаһаар ошобош даа, —

Мэхэтэйхэнээр миһэрхэдэнь,

Эшэһэн гайхаһандаа ашань

Газар доро орошон алдаа бэлэйл даа.

 

Гүрөөһэншье эбдэгдэбэ,

Абгань тэдээндээ хэлэбэ.

 

П ү д х ы  б а а т а р:

Урдынгаа гуримаар

Айл бүхэндэ тон адляар

Хубаагты хуби хубяар.

 

Захиралтаньшье дүүргэгдэбэ,

Хэлэһэн үгэ соонь бүтээгдэбэ.

Абгань өөрөө

Нэгэл үмхэ түүхэй

Эльгэ амандаа хээд,

“Садааб даа, хүрөө”

Гэжэл хэлэһэн гэхэ.

Шэдитэ энэ агнууринь

Шамбалын ороной табисуурай

Пүдхы гэжэ баатарай

Сээжэ зүрхыень

Һүүлшын үедэ эзэлээшэ,

Сэдьхэлэйнь гуниг тараагааша

Тон һүүлшын агналга байһан гэхэ.

 

VIII

Уданшьегүй

Үбдэншьегүй,

Зобоншьегүй,

Үндэр олбог дээрэ һууһан зандаа

Тагаалал болоо бэлэйл даа.

 

Сүүгэлэй дасанһаа морилжо,

Ганжарбын гэгээн ерэжэ,

Пүдхы баатарай яһыень бариһан,

Хохимой толгойень абажа бусаһан.

Заадаһагүй тэрэ хохимойгоороо

Заяагүй аяга бүтээлгэһэн,

Амһарта сооһоо тагаалал болотороо

Эдеэлжэ уужа ябаһан.

 

Сахюур замагта бууень

Сүүгэлэй дасанай

Сахюусанай һүмэдэ

Залагты гэжэ Ганжарбын гэгээн айладхаһан.

Абгынгаа бууе

Түдэн ашань

Өөрөө абаашажа

Сүүгэлэй дасанда үргэһэн.

Хожомынь

Гайхамшагта тэрэ буунь

Эзэнэй хотын үзэлэндэ абаашагдаад,

Мүнөөшье болотор үзэсхэлэндэ байһаар зандаа.

2017 он

Басаа Валера

Уран хүн

 

Поделиться:

Автор:

comments powered by HyperComments