24 октября 2018, 16:55

Валера Басаа. Конкурс «Үргэлжэлhэн уран зохёолой үзэсхэлэнтэ үзэгдэлнүүд» 

 

Работы конкурсантов.

Басаа Валера

ЭНЭ ЖЭЛЭЙ ДОЛОО ДУГААР һарын 13-һаа 20-н болотор Байгалай эрьедэ оршодог Максимиха һуриндахи Буряадай дээдэ һургуулиин “Байкал” гэжэ пансионат дээрэ, буряад хэлэ шэнжэлэн үзэгшэдэй  зунай амаралтын газарта заншалта болоһон Уласхоорондын VI-хи монгол хэлэ бэшэг шэнжэлэлгын зунай лагерай һуралсалай хэшээлнүүд тусхай программаар үнгэргэгдэбэ. Уран зохёол найруулгаар энэ жэлдэ соносхогдоһон элдэб конкурснуудта шалгаржа гараһан буряад һургуулинуудай 25 эрхим һурагшад тэндэ амарангаа хэшээлнүүдые шагнаа. Монголһоо, Буряадһаа ерэһэн багшанар хэшээлнүүдые үнгэргөө. Тус хэмжээ ябуулгада хабаадалсаһан Басаа Валера замдаа тобшо зураглалнуудые бэшэһэн.

ЗАМАЙ ЗУРАГЛАЛНУУД

Эссе гэхэ гү, али ниитэлэгшын этюдүүд

УЛААН-ҮДЭ – МАКСИМИХА

                                              (13.07.2018 — 20.07.2018)

 Эндэ:

Эреэн гүрөөһэнэй, носорогай (хирсын), мамонтын болон бусад урданай амитадай булаша олдоһон;

Декабристнууд манай нютагуудта ажаһууһан. А.С.Пушкин эпитафи энээ руу эльгээһэн;

Байгалай тэрэлжэ тухай үльгэр домог;

Байгалай уһан хэды шэнээн хэмжүүртээб;

“Хаим” гэжэ нэрэ хаанаһааб;

“Максимиха” гэжэ нэрэ юунһээ, яагаад үгтэһэн бэ.

                                              

Улаан-Үдэһөө баруун хойшоо 50 модоной зай гаталаад, Прибайкалиин аймаг хүрэжэ, Иркилик һууринай хажуугаар үнгэрнэбди. Улаан Бургасы шэлын нүгөө тээ Загарайн аймагай Эрхирэг гэжэ хотон байха.

Харгын баруун тээ Прибайкалиин аймагай түб Турунтаево тосхон оршоно. Эндэ хоёр жэлһээ үлүүтэй декабрист Евгений Петрович Оболенский ажаһууһан. Тэрэ хүн 1825 оной декабриин 14-дэ Петербургдэ Сенадска талмай дээрэ болоһон буһалгаанай Штабай дарга байһан. Буһалгаае дарһанай удаа I-хи Николай хаанай болон Мүрдэлгын комитедэй шиидхэбэреэр Оболенский тус буһалгаанай эгээ ехэ гэмтэн гэжэ элирүүлэгдээд, “толгойн саазада” орохо ёһотой гэһэн тогтоолдо хүртэһэн. Зүгөөр хойшодоо хаан “хайраа буулгажа”, бусад декабристнуудтай хамта Шэбэр руу (Сибирь) ябуулаа һэн. Оболенский Шэтын болон Петровска заводай Благодатный нүүрһэнэй уурхайда асарагдажа ажаллаад, 1839 оной июль һарада Итанцын волостиин Турунтаевское слободада байрлахые эльгээгдэһэн (поселенидэ гараһан). Тэндээ 1841 оной намар болотор байһан.

Е.П.Оболенский Байгалай дэргэдэ газарай хүдэлэлгэн тухай дуулгаһан эгээ түрүүшын хүн хэбэртэй. 1839 оной августын 7-до тэрэ хүн И.И.Пущинда бэшэнэ: “6-го – в день Преображения, перед самой обедней, т.е. в 9 часов, здесь было землетрясение, которое продолжалось секунду или две; но и стёкла загремели, и как будто вихрь потрясал дома”.

Турунтаево тосхонһоо баруун тээшэ 5 модоной газарта, годироод урдаһан Итанца голой эрьедэ һолжорһон хада байха. Тэрэ хада Итанца гол арай хүрэнгүй гоёор амфитеатр шэнгеэр тойроод тогтошоһон. Энэ ушар 1,8 сая жэлһээ – 700 мянган жэл хүрэтэр, эоплейстоценово үе сагта  болоһон гэжэ тоологдодог. Эрдэмтэд эндэ тэрэ үеын олон тоото томо бодо амитадай малтамал үлэгдэлнүүдые олоһон: мамонтын, нооһото носорогай (хирсын), урданай саньмэньскэ мориной, һэлмэ шүдэтэй эреэн гүрөөһэнэй, бизонай, үргэн духатай хандагайн, сахаригтаһан эбэртэй зээрэнэй, гиенын – эдэ болон бусад олон һүөөр амидардаг амитадай (млекопитающие) яһанууд олдоо. Энэ газар Клочнёвско-Засухинска малтамал фаунын булаша гэжэ нэрлэгдэһэн (Клочнёвско-Засухинское захоронение ископаемой фауны). Түхэреэд гэһэн тус хадын нюурай зарим тээ урданай амитадай яһануудай үлэгдэлнүүд мүнөөшье сагааржа харагдадаг.

Сэлэнгэ мүрэнэй баруун талаар, Итанца (Эдинсэ) голой эрьеэр, Халзаново, Захатай гэжэ һуринуудаар урдань буряадууд олон тоото малнуудаа бэлшүүлжэ ябадаг байһан. Покровка гэжэ мүнөөнэй һууринда XX-хи зуун жэлээ эхин багаар гурбан һэеы гэрнүүд байһан. Нэгэ буряад айлайнь басаган Андрей Кобылкин гэжэ хүндэ хадамда гараад, Хуушан Татаурово зөөжэ ошоһон. Бэшэ бурядууд Мокрый Калтус, Укыр дээгүүр гаража, хориин болон агын тала руу нүүжэ ошоһон байна.

Ябая, хойшоо дарая. Дардам харгыһаа зүүлжээ Ангыр һуурин харагдаха. Тэндэхи хадын хүнды онсо микроклимадтай газар юм. Жэшээнь, июль һарада бултайжа эхилһэн халяар угаа түргэн ургаад, августын тэн болотор хүнэй үбдэгсөө үндэр, һархагар һайхан болоод байдаг.

Шэниисэ таридаг сэбэр тала газарта, “Заряа хадын” хойто тээ, манай ябааша дардам харгыһаа зүүлжээ 1,5 модоной газарта хорёогоор хүреэлээтэй нүхэнэй һуури харагдаха. Эндэ 1992 оной хабар нэгэ һүниин туршада сэхэ доошоо ороһон, 4 метр диаметртай, 7 метр гүзэгы тэгшэ түхэреэн ханатай нүхэн гэнтэ бии болошоһон юм. Нэгэ һүнииин туршада ямар нэгэ шогууша амитан малтажархёо аабы гэхэдэ, малтажа гаргаһан адхашье шорой үгы. Уһан харьялаа гү гэбэл, дүтэ нааша гол горхон үгы юм. Юрэ бусын аргаар нэгэ һүниин туршада бии болошоһон тэрэ нүхэнэй ушар шалтагаан ойлгогдоогүй үлэшэһэн.

Саашалая. Батурино. Энэ һуурин нэгэ үедэ Буряад Уластахи зондо нилээд мэдээжэ байһан. Юундэб гэхэдэ, эндэхи үнэн алдартын шажантанай һүмын дэргэдэ, тэрээнһээ урагшаа нэмжыһэн нуга дээрэ кинорежиссёр Александр Итыгилов “Сколько стоит шкура медведя?” гэжэ кинофильмын кадрнуудые буулгажа абаһан юм.

Тус һүмын хажууда декабрист Иван Фёдорович Шимковай хүүр хадагалаатай. Тэрэ хүн “хаан угсаатаниие усадхахы” программатай славянуудай хамтаралай эдэбхитэй ажал ябуулагшадай нэгэн байжа, Украинадахи Черниговска полкын буһалгаае дараһанай удаа бусад декабристнуудтай хамта гэнжэдэ тушагдажа, Петербург асарагдаһан. Хаан өөрөө тэрэниие мүшхэжэ, Петропавловскийн хэрэмдэ һуулгаһан. Шимковые IV шатын хэмжээгээр 12 жэлээр каторгада ябуулхые тогтооһон аад, һүүлдэ 8 жэл болотор хэһээлтыень хаһаһан. Шэтын болон Петровска заводта каторга гараһанайнгаа удаа Батурино һууринда байрлахые заагдажа, тэндэ 1833 оной февралиин 2-то асарагдаһан. Поселенидэ гараһан бусад декабристнуудтал адли түрүүшын үеэр хооһон ядаруу байдалтай һэн. Француз хэлэнһээ оршуулгануудые хэжэ туршаад, хэблүүлхэ аргагүй байһан. Нютагай зон тэрээндэ 15 десятина газар үгэжэ, Фёкла гэжэ залуу басагантай танилсажа, үндыһэн. Гурбан жэл хахад болоод ехээр үбшэлжэ, 1836 оной августын 23-да наһа бараһан. Хүүрэйнь дэргэдэ боржон шулуугаар (гранит) бүтээгдэһэн, нэрэ обогыень бэшэһэн хабтагай (плита) бодхоогдоһон. Харин хүүр дээрэнь дансыень дурдаһан шэрэм мемориальна плита табяатай. Тэрэ шэрэмые княгина Мария Николаевна Волконская асаржа табюулһан гэдэг.

М.Н Волконская М.В.Ломоносовай аша (зээ) басаган, 1812 оной Эсэгэ ороной байлдаанда шалгарһан Н.Н.Раевскийн түрэһэн басаган болоно. Шадалтай айлай һайхан, зүрхэтэй тэрэ басаган инаг нүхэр декабрист С.Г. Волконскийнгоо хойноһоо бусад декабристнуудай һамгадтай хамта хүйтэн Шэбэр руу эндэхи шэрүүн байдалһаа айнгүй нэн түрүүн ерээ һэмнай даа.  Тэдэ эхэнэрнүүдэй зариман хүйтэ нойтондо дадажа шадангүй эртүүр наһа бараһан.

Волконскитоной гэр бүлын нүхэр, поэт А.С.Пушкин тэдэнэй Петербургда орхижо гараһан ууган хүбүүнэйнь наһа бараһан тухай гашуудалтай мэдээ дуулгажа, иимэ эпитафи Шэбэр руу эхэ эсэгэдэнь эльгээһэн юм:

Бурхан Эсэгын мүнхэ дэбисхэр дээр нойрсоод,

Баяраар гэрэлтэн, бэе махабадаа тэниилгээд,

Эльгээгдэһэн Газар руу энеэбхилэн шэртэнэ,

Эхэдээ буянии үреэнэ,

Эсэгынгээ түлөө наманшална.

Замаа үргэлжэлүүлэе. Хаим.

Иимэ нэгэ үльгэр домог байдаг. Политическэ хамалганай үедэ энээ руу сүлэгдэһэн буржаахай гарбалтай, поляк яһанай, үндэр сэхэ бэетэй, бүһэн хүрэтэрөө ургуулһан ута сагаан һахалтай Хаим гэжэ нэрэтэй хүн Баргажанай зам дээрэ байрануудые баряад һуудаг һэн. Табан хүдэр хүбүүдтэй, тэдэнь тус замаар ашаа зөөхэ. Өөрөө тайгын гүн соо үндэр хадын оройдо һуудаг һэн. Миин һуугаагүй, каторгын сүлэлгэнһөө тэрьелһэн зондо хоргодохо байра, эдеэ хоол олгожо үгэдэг, саашань гансал өөрынгөө мэдэхэ зүргэнүүдээр хүргэжэ ябуулдаг нюуса ажалтай байһан. Нэгэтэ тэрээндэ атаархадаг баян хүн бүлэг тэрьелээшэдые хүргэхэеэ Хаим хүбүүдтэйгээ гараба гэжэ хадын харуулшадта хоблобо. Хадын зэбсэгтэ харуулшад тэрьелээшэдые хайра гамгүй хэһээдэг заншалтай һэн. Хойноһоонь намнаан ерэбэ гэжэ ойлгоходоо Хаим нэгэ хүбүүгээ тэдэ тэрьелээшэдые ондоо зүргөөр хүргэжэ гаргахыень захираад, өөрөө дүрбэн хүбүүдтэйгээ бүгүүлдэ (засадада) хэбтэбэ. Бүхэли үдэр буудалдаан болобо, хүргэжэ ябуулһан хүбүүниинь ерэжэ, табуулан эсэргүү буудалдаба. Һомонайнгоо дууһахада Хаим хутага баряад, сагдаанарай урдаһаа бодоо һэн… Хаимые хүбүүдтэйнь хүлһөөнь уяад, гэрэйнь урдахи модоной гэшүүһэндэ үлгэжэрхиһэн.

Улаан шуһа нэбшэһэн Хаимай һахал һалхинда туг шэнги намилзажа байһан гэдэг. Тэрэниие хадын сагдаанарта барюулһан баяниие Хаимай нүхэд барижа, модондо үлгэжэ алаһан гэхэ. Тэрээнһээ хойшо тэндэхи хада “Хаим” гэжэ нэрлэгдэһэн, тэндэһээ урдажа гараһан голдо баһа “Хаим” гэжэ нэрэ олгодоһон.

 

Саашаа дарая. Котокель.   Хамнигадай үльгэрэй ёһоор, Байгал далай дээрэ нэгэтэ угаа ехэ һалхин шуурган боложо, эрьеһээ дэлбэрээд, үндэр байсые бута сохижо урдан гараад, Котокель нуур боложо тогтоһон юм гэхэ. Тус дулаахан уһатай нуурай нюрууе Исток гэжэ гол жэгдэлдэг. Юрын жэлнүүдтэ Исток Котокель руу шудхадаг, харин үерэй болоходо гэдэргэй урдаад, Коточик гол руу шудхадаг. Коточик саашаа Турка гол руу ородог.

Исток хотондо шэмээшэгүүд ажаһуудаг. Шэмээшэг зон (семейские) 1762 оной декабриин 14-эй Сенадай Указай ёһоор Россиин Баруун газарнуудһаа энээ руу сүлэгдэжэ ерээ һэмнай даа.

Котокель нуурай эрьедэ мүнөөдөө “Сосновый бор” санатори хүдэлдэг. Урдань Улаан-Үдын бүхы предприятинуудай амардаг байшангууд тэндэ бии агша һэн.

2017 оной апрелиин 28-ай һүни угаа ехэ һалхи шуурган буужа, Котокелеэ эрьедэхи Черёмушки хотоной гэрнүүдэй хахадынь галда шатажа, олон зон байрагүй үлөөд, гүрэнэй туһаламжаар барилга хэгдээ һэн. Энээн тухай Рооссиин бүхы радио-телеканалнууд дуулгаһан.

Байгал далайнгаа эрьеэр саашалая.

Хабар гү, али зунай эхеэр Байгалай эрьеэр ябахадаа ягааханаар сэсэглэһэн тэрэлжын хажуугаар нюдэеэ хужарлуулангүй, арюун һайхан анхилаанһаань сэдьхэлээ хүдэлгэнгүй гарахын аргагүй юм. Байгаалиимнай шэмэглэл, арадаймнай омогорхол болоһон тус һөөг бургааһые ботаник эрдэмтэд байгалай гү, али дагуурай рододендрон гэжэ нэрлэдэг.

Тэрэлжын сэсэглэхые харахадаа, анхилааень абахадаа хэды олон зүрхэнүүд дуранай охиндо абтаһан, хэды олон шүлэг, дуунууд инагтаа зорюулагдажа бэшэгдэһэн гээшэ ааб? Жэшээнь, уран зохёолшо Африкан Бальбуровай бэшэһые буряадшалая.

Наһатай болоһон хүгшэнэй ганса хүбүүн томо боложо, үнэн бэеэ бэелбэ. Тэрэ хүбүүндэ байгаалиһаа һаргама сэбэр һайхан шарай үгтэһэн байжа, эгээн сэбэрхэн басагад тэрээндэ хадамда гарахые һанаашалдаг болобо. Хүбүүн тэрэ мүртөө хүсэ ехэтэй, шуран шулдагы байжа, эгээ шадамар, эгээ мэргэн ангуушан гэжэ оршон тойроноор суурхаба.

Нэгэтэ хүбүүн булга мүрдэжэ ябаһаар ойлгомторгүй танигдаагүй холын газарта ерэшэһэн байба. Гэдэргээ бусаха гээд эрьелдэхэтэйнь зэргэ морин дээрэ һууһан басаган гүйдэлөөр ойн соорхойдо гаража ерэбэ. Хүбүүн тэрэниие харамсаара ухаа алдаба: хэлэшэгүй сэбэр басаган морин дээрэ һуугаад байба хаям. Басаганай ара талада гоё хубсаһатай хоёр ноёд ябана, тэдэнэй хойно – хорин залуу сэрэгшэд. Нэгэ ноёнойнь дохёо тэмдэг үгөөдхихэдэ сэрэгүүд хүбүүе барихаяа дабшаадхиба. Зүгөөр басаганай гараа үргэхэдэ сэрэгшэд тэрэ дороо зогсожо үгэбэ. Басаган моринһоо буугаад, хүбүүе нюдөөрөө алдангүй шэртэн яаралгүйгөөр тэрээндэ дүтэлжэ эхилбэ.

Тэрэ хүүхэн баян хаанай басаган байшоо. Аяншалха угаа дуратай аад, эндэ ерэшэһэн байба ха юм. Хаанай ори гансахан басаган туладаа һанаандань ороһон ямаршье дуратай юумэеэ хэхэ эрхэтэй һэн. Харамсаараа ерүүл хүбүүндэ ухаа мэдээгүй дурлашаба. Дурлан гэхэдэнь, дэлхэйн һайхан балартаад, тэрэл ганса хүбүүн наран мэтэ гэрэлтэн байба. Хүбүүншье басагые харамсаараа гэнтын мэдэрэлдэ абтажа, бүтүү һүниин һүүлдэхи арюун сэбэр үүрэй толониие, яларжа сасаржа байһан нарые хараһан мэтэ болобо.

Дэлхэй дээрэ юунэйшье боложо байһые анхарха сүлөөгүй бэе бэедээ дурлаһан залуу хоёр үдэр, һүниниин һэлгэлдэн ошожол байһые ойлгоногүй. Нэгэшье хүн тэдэ хоёрой дуранда һаалта хэхэ эрхэгүй һэн. Эсэстээ басагые харууһалхые даалгагдаһан хоёр ноёд тэрэниие гүрэн түрын хэрэгтэ һургаха уялгатай байһан туладаа тудалдаһан ушар тухай хаанда дуулгаха ёһотой болобо. Уур сухалаа барижа ядаһан хаан тэрэ дороо гүйлгэжэ ерэбэ. Үнэн болоһон ушарые ойлгожо, хаан гурбан үдэр, гурбан һүни залуу ангуушантай хөөрэлдэбэ. Тиин хүбүүнэй ухаанай тэрэнэй сэбэр һайханһаа дутуугүйе мэдэжэ абаба.

Эрэлхэг зоригтой сэрэгшэдтэй, мэргэн ангуушадтай, дэлгэр баян дайдатай буряад орон тухай хаан урдань дууладаг байһан. Тэндэхи нуга талануудаарнь хэнэйшье тооложо бараагүй үй түмэн адуу малнууд бэлшэжэ ябадаг, газар доронь барагдашагүй ашагта малтамалнууд хадагалаатай юм гэжэ тэрэ хаан баһал дуулаһан байгаа.

Басагаяа хадамда үгэхэеэ зүбшөөһэн тухайгаа баярлахын ехээр баярлаһан хүбүүндэ хаан соносхобо. Бүхы хаанта гүрэн дотороо хотоймо һайхан түрэ хурим хэхэеэ дуулгаба.

Тиин элшэдые баян бэлэгтэйгээр хүбүүнэй эхэдэ һамга абахыень зүбшөөл эрихые эльгээбэ.

Ангууша хүбүүнэй эхэ айлшадые хүндэтэйгөөр угтан абажа, хоёр дахин нэрэжэ гаргаһан һүнэй хатуу арзаар хүндэлбэ. Зүгөөр эхын зүрхэн буруу юумэнэй боложо байһые ойлгоһондол үбдэнэ, шэмшэрнэ: ори ганса басагаяа хариин хүндэ хадамда үгэхэеэ хаан яашье һайшааха ёһогүй.

Эхын зүблөөндэ сугларһан сэсэн мэргэн наһатайшуул иимэ тогтоол гаргаба: “Эхын зүрхэн эндүүрнэгүй. Дурлаһан басагантаяа тэндэһээ гэр тээшээ зугадахые бодомжолхын мэдээ хүбүүндээ үгэ”. Ямар тэмдэг хүбүүндээ эльгээхэеэ ангуушанай эхэ удаан бодомжолбо, тиин һанажархиба.

Хаанай элшэд бусажа ерэхэдээ хүбүүндэ эхынь эльгээһэн тэрэлжэ эшэтэйгээрнь барюулба. Энээнһээнь хүбүүн ехэтэ һанаанда абтажа, эльгээһэн тэрэлжын сэсэг бүхэниие үни удаан үндэбэ, таалаба, шэнжэлбэ. Тиин юундэ эхынгээ тэрэлжын эшэ эльгээһые ойлгожорхибо. Хүнэй зэргэ үндэр болодог тэрэлжэ Байгалайл эрьедэ ургадаг, ондоо тээ хаанашье үдэдэггүй. Эхэ ороноо орхиһон, гээһэн хүн түрэл нютагһаа таһарһан энэ тэрэлжын эшэдэл хатаад, хари газарта жаргал олохогүй, хосорхо. Иимэ мэдээ эхэнь хүбүүндээ эльгээһэн байгаа. Энээнииень ойлгоһон хүбүүн хаанай болон тэрэнэй дүтынхидэй һэргэлэниие мүхөөжэ шадаад, залуу һамгантайгаа гэр тээшээ харайлгаба.

Угаа ехээр уурлаһан хаан харуулша хоёр ноёдые хэһээгээд, ангууша хүбүүнэй удамтаниие дайлахаяа гараба. Зүгөөр эсэргүү хатуу харюу абаад, гэдэргээ бусаха баатай болоо һэн.

Тэрэлжын сэсэглэхые хаража, һайхан анхилаанһаань баясан Байгал шадар оло мянган жэлдэ ажаһууһан буряад улад зоной омогорхол болоһон тэрэлжэ тухай үльгэр түүхэнүүдэйнь нэгэ һалаа иимэ юмэл даа.

 

Турка. “Байгалай гавань” гэжэ тусхайта экономическэ, аяншалагшадые угтан абаха ёһотой рекреационно булан гэжэ үльгэр шэнги түсэб тухай хэлэһэнэй үлүү. Һанаан ехэ аад, заяан байхагүй. Хожомоо тэрээгүүрхи хада уулануудта үбэлдөө спортсменуудые һорихо нэгэ арга олдожошье магад гээд, өөһэдыгээ һамааруулаад байһамнайшье болоо юм бэзэ.

 

Саашаа – Горячинскын хажуугаар наяруулнабди. Тэндэхи курорт тухай хөөрэһэнэй үлүү, хэндэшье мэдээжэ. Тобшоор хэлэбэл, аргалдаг уһаниинь – сульфатна-натриево щёлочь, температурань 54 градус болодог. Микроклимадтай газар, үбэлдөө угаа ехэ саһан ородог, харин хүйтэн огто болодоггүй. Урдань Туркагай халуун уһан гэжэ нэрэтэй байһан. Хамнигадшье, буряадуудшье, декабритстнуудшье тэндэ амарһан, мүнөөшье холо дүтын хүнүүд ошожо, үе мүсөө аргалуулһаар зандаа. Санзайн үнэрөөр анхилһан шэлбүүһэтэ ой модон соо оршодог Байгалай эрьедэхи тэрэ курорт бэе махабадаа эмшэлхэдэ туһатай гэжэ тоологдодог.

Эндэ амарһан декабристнуудай тоодо (би 16 хүниие тоолоһонби) И.И. Пущин оролсоно. А.С.Пушкин тэрээндэ Шэбэр руу бэшээ һэмнай даа: “Мой первый друг, мой друг бесценный!». Николай болон Михаил Бестужевуудайл Селенгинск (мүнөөнэй Ново-Селенгинск) һууринһаа ерэжэ эндэ амарһан тухай нэгэшье мэдээ үгы. Харин тэдэнтэй сугтаа поселенидэ Селенгинскда гараһан К.П.Торсон хоёр дахин ерэжэ амарһан байна (1838, 1847 онуудта). Николай Бестужев тухай амяаран хэлэлтэй бэд даа. Тиибэшье тобшоор халта иигэжэ дуулгамаар. Талаан бэлигтэй тэрэ хүн буряад хэлэ мэдэхэ, буряад эхэнэрһээ хүбүүтэй һэн. Өөрөө уран зурааша, дархан, аяншалагша байһан. Буряад түмэршэ, алташа, модошо дархашуулай бэрхые “Галуута нуурые тойрон аяншалга” гэжэ очерк соогоо тэмдэглэһэн. Шэбэр руу инаг нүхэдөө дахажа ерэһэн бүхы һамгадуудай дүрые уран һайханаар тоһон шэрээр зураһаниинь Ново-Селенгинскын музейдэ хадагалаатай байдаг. Өөрынь дархалһан гоёхон тэргэ Хяагтын нютаг ороноо шэнжэлэлгын музей соо табяатай.

 

Эсэсэй эсэстэ – Максимиха. Энэ хотон юундэ иигэжэ нэрлэгдэһэн юм гэһэн асуудал нэн түрүүн гарана.

Зуун табин жэлээ саана Максим гэжэ нэрэтэй хасаг хүн эндэ острог (шэбээ) бариһан. Һамганиинь хамниган яһанай, угаа сэбэрхэн, суута ангуушан, загаһашан байһан. Нэгэтэ Байгал дээрэ загаһа губшажа ябатараа ехэ һалхи шуурганда дайрагдажа, далайда шэнгэһэн. Нүхэрынь бүри урда наһа бараһан юм. Улад зон тэрэ бэрхэ, сэбэр һайхан эхэнэрэй нэрые мүнхэлжэ, “Максимиха” гэжэ нэрэ Байгал руу урдан ородог голдо болон һууринда үгэһэн. Урдань (мүнөөшье) хүдөөгэй ородууд һамган хүниие эрэ нүхэрэйнь нэрээр нэрлэдэг, өөрынь бодото нэрэ мартагдашадаг байһан. Тиимэһээ Максимай һамган “Максимиха” болоно (Иванай һамган – Иваниха г.м).

Максимиха хотон үшөө юугээрээ суутайб гэхэдэ, буряадай мэдээжэ уран зохёолшод Михаил Жигжитов, Владмир Корнаков гэгшэд эндэ ажаһууһан, зохёолнуудаа эндэ бэшэһэн.

Михаил Жигжитов Хяагтын Адагай дунда һургуули дүүргээд, тон залуугаар багшалхые Максимиха эльгээгдэһэн юм. Байгалай шадархи бүхы нютагуудаар ябажа үзэһэн. Байгал далайда эльгэ зүрхөөрөө дурлашаһан Михаилые Хурумхаанай хамнигад агнуурида һургажа, ёһотой ангуушан болгоһон. Тиин Жигжитов хожомоо Байгалай хүнүүд тухай “Подлеморье” гэжэ роман-трилоги бэшээд, Буряад Улас түрэ дотороо эгээ мэдээжэ уран хохёолшодой зэргэдэ гараһан. Хойшодоо олон рассказ, туужануудые бэшэһэн. Эгээ һүүлдэ “Год белой курицы” гэжэ роман бэшэжэ эхилээд, тэрэнээ дүүргэжэ үрдингүй наһа бараһан.

Максимихын баруун тээхи хабсагай доро урда сагта тэндэ ажаһууһан зоной гэрэй хэрэгсэлнүүдые археологууд малтажа олоһон.

Мүнөө сагта Макимиха хотониие үргэлжэлүүлэн олон тоото амаралтын гэрнүүд баригдаатай. Зон олооро ошожо тэндэ амардаг заншалтай болоһон.

 

МАКСИМИХА

Максимиха, Максимиха.

Байгал далайн эрьедэхи

энэ нютагай түүхэ

Хэнһээ, юунһээ

эхилээ хаб,

Хэн тиигжэ

энээниие нэрлээ хаб?

 

Баргажан-Түхэмэй дэргэдэ,

Барга буряадуудай

анхан һууһан газарта

Яажа үдэһэн нютаг бэ,

Ямар һонин нэрэтэй бэ?

 

Хамниган эхэнэрэй энэмнай

нэрэ соло байшабал,

Хасаг хүнэй һамганай

далда нэрэ болошобол.

“Максим” гэжэ

нэрэтэй байһан нүхэрынь,

“Максимиха” гэжэ алдаршаа һэн

һамганиинь.

 

Ангууша бэрхэ

эхэнэр байһан Максимихамнай,

Ан гүрөөл

агнадаг байһан тэрэмнай.

Харахан нюдэтэй,

һаргама һайхан шарайтай

Хамаг зондоо,

нютаг нугадаа хүндэтэй.

 

Хоридохи зуунай

табяад онуудай эхеэр

Хоёрдохиёо суурхаба

энэ хотомнай ехээр:

Максимиха һуурин руу

багшалхые заагдажа,

Михаил Жигжитов гэжэ хүн

ерэбэл даа, энээ руу уригдажа.

 

Байгал далай

Михаилда ехэтэ һайшаагдаба,

Баргажан-Хурумхаанай

хамнигад агнажа һургаба.

Өөрөө удангүй

ёһотой ангуушан болобо,

Улаан гараараа

баабгайтай тулалдаад, диилэбэ.

 

Манай ерээдүйн

суута зохёолшо тиигэжэ,

Максимиха һууринтай

хуби заяагаа холбожо,

Буряад орондоо

угаа мэдээжэ болгоһон,

Байгал далайгаа,

баян дайдаяаа суурхуулһан.

Максимиха, 2018 оной июлиин 17

 

Байгал. Байгал далайн яагаад бии болоһон тухай хамнигадай, буряадуудай олон үльгэр домогууд бии. Тэдэнэй зариман “бай-гал” гэжэ үгэһөө, гал дүлөөр шэдэһэн вулканай тэһэрһэнэй удаа бии болоһоншье гэхэ.

Байгал – дэлхэй дээрэхи эгээ ехэ нуур гэжэ тоологдодог. Эрдэмтэд элдэб шэнжэлэлгэнүүдые хэһээр бэд даа. Хэрбээ Байгалые уһагүй хооһон гэжэ ухаандаа абаад, дахин тэрэнэй һабые уһаар дүүргэхэ гэбэл, хэр ехэ уһан хэрэгтэй болохоб гэжэ зариман тооложо үзэһэн. Тиин хооһон Багалые дахин уһаар дүүргэхын тулада Газар дэлхэйн бүхы мүрэнүүд нэгэ жэлэй туршада Байгал руу уһаяа шудхаха зэргэтэй. Али, Байгал руу нэгэшье мүрэн, голнууд, горхонууд урдажа орохо ёһогүй гэжэ багсаагаад, хэды болотор ори гансахан Ангара мүрэн Байгалай шэргэтэр урдан гарахаб гэһэн асуудал табяад үзэнэ. Тиин Байгалые хооһоруулха гэбэл Ангара мүрэн тэндэһээ 400 жэл урдан гараха ёһотой болоно.

Байгалай һаба гурбан тад ондоо хубинуудһаа бүридэдэг. Энээнһээ боложо, Байгалда гурбан янзын омоли загаһад үдэдэг. Эгээ урдахи һабын, Посольскийн омоли эгээн томо, дундахи һабада үдэдэг Баргажанай омоли дунда зэргын. Харин хойто һабадань үдэдэг Хойто-Байгалай омоли эгээн жэжэ, тиибэшье эгээн тарган, эгээн амтатай гэжэ тоологдодог.

Байгал – ото хубилжа байдаг далай юм. Сутка бүхэндэ эндэ 5-6 багахан газар хүдэлэлгэн боложол байдаг. Заримдаа аймшагтайгаар газар хүдэлдэг. 1861 оной декабриин 31-эй һүни газар хүдэлөөд, 200 гаран дүрбэлжэн километр газар нэгэ доро уһанда абтажа, Сагаан талын 5 буряад хотонууд үгы болоо бэлэй. Зон үхөөгүй амиды гаража, Баргажанай, Хурамхаанай болон үшөө саашанхи нютаг орон руу нүүжэ ошоо һэмнай. Тиин эндэ Провал гэжэ тохой бии болоод, мүнөөшье заа зааханаар доошоо орожол байдаг. 1959 ондо Байгалай дундада һабада газар хүдэлөөд, оёорынь нэгэ доро 15 метр доошоо һуушаһан юм.

Байгал жэл бүхэндэ бага багаханаар үргэн боложол байдаг (жэл соо 5 см хүрэтэр). Хожомой хожомдо эндэ океан-далай долгиёо эбхэрүүлжэ байха юм гэжэ зарим эрдэмтэд тоолодог.

 

БАЙГАЛАЙ ЭРЬЕДЭ ҺУУГААД…

Далайн эрьедэ һуунам,

Гүн бодолдо абтанам,

Хүн зоной нэгэтэ бэшэ табиһан

Харюгүй асуудал өөрөө өөртөө табинам.

 

Бүхы юумэн  бурханай табисуураар гэлсэдэг,

Бурхан гэдэгынь тиимэ сэсэн гээшэ юм гү.

Бүмбэрсэг дэлхэй мүнхэ наһатай юм гэдэг,

Бүхы амитад мүнхэ һууха табисууртай гү.

 

Үгы даа, тиимэ бэшэ ха гэжэ хэлэлтэй,

Улад зон өөрыгөө мэхэлхэ угаа дуратай.

Хэн бурхантай хөөрэлдэжэ үзөө һэм,

Хэн Газарай урбалдахые хараа һэм.

 

Зүгөөр, зүгөөр, Газар дэлхэй гээшэмнай

Зүндөө хогоосон, ухаагүй юумэн бэшэ юм ха.

Уһан, агаар, ургамал, амитад гэдэгүүднай

Ухаамгай эзэнэй тооложо табиһаар бүтэһэн ха.

 

Доторойнь суранза Газарые аюулһаа аршална,

Дэлхэйн хабхаг хамаг амитады хамгаална.

Һарашье Газарые гадаадын һолирһоо абарна –

Һомондол зайгуул хуурмаг мүшэдые шатаана.

 

Агаарай бүридэл нэгэл хэмээрээ байдаг байн,

Газарай эрьесэ нэгэл зангаараа ерэдэг байн,

Эсэшэ сусашагүй нараяа тойроод гүйдэг байн,

Үдэр, һүниие жэгдэ наринаар һэлгэдэг байн.

 

Зүгөөр, зүгөөр, улад яатараа годоорноб,

Зоргоороо аашалжа, Газар дэлхэйе зобооноб,

Бүмбэрсэг дэлхэйн эзэд болоһондол аашалнаб,

Байгаалиин баялигые гам хайрагүй ашагланаб.

 

Хэды шэнээн Газар энээнииень тэсэхэ юм,

Хэды болтор байгаали өөрыгөө хюдуулха юм,

Бүхы юумэндэ эсэс гэжэ байдаг шуу,

Бүхы аашада харюу заатагүй үгтэдэг шуу.

 

Газар дэлхэй яаралгүйхэн бодомжолоод,

Гааһаяа зуужа, уурлан дороһоо бурьялаад,

Гал дүлөөр шэдэлээд, хүсэеэ харуулха гү,

Газарай уласые гам хайрагүй шатааха гү.

 

Тиигэжэ Газарнай шэнээр түрэлөө урилха гү,

Тансаг һайханаар байгаалинь дахинаа һалбарха гү,

Энэ дэлхэй дээр хүн дахинаа үдэхэ гү,

Эхэ зургаан зүйл хамаг амитад жаргаха гү.

 

Хэрбээ тиигэжэ, хүнүүдтэ ухаа оруулдаг һаа,

Хожом хойшодоо байгаалияа сахидаг һаань,

Байгал далаймнай бузарлагдахаяа болихо һэн,

Буряад зомнай буян хэшэгтэй ажаһууха һэн.

 

Бүмбэрсэгэй таабариие ямар ухаагаар тайлбарилхаб,

Байгаалиин табисуурые ямар аргаар шэнжэлхэб,

Арад түмэн хаанань багтажа һууха юм,

Амидын жаргал амитад яажа олохо юм.

Ум пад!

 

Улаан-Үдэ – Максимиха – Улаан-Үдэ

2018 он

 

 

Поделиться:

Автор:

comments powered by HyperComments