25 октября 2018, 00:57

Валера Басаа. Конкурс «Үргэлжэлhэн уран зохёолой үзэсхэлэнтэ үзэгдэлнүүд» 

Работы конкурсантов.

 

                                                        ТАБИСУУР

Үгүүлэл

Ерэ наһатай Балданхай хүхюун зантай, һонюушархуу, гүн ухаанай хараа бодолтой хүн юм. Ажабайдалай баян дүй дүршэлтэй туладаа оло юумэ мэдэдэг, тухайлдаг, эрдэм шэнжэлэлгын мүнөөнэй туйлалтануудаар һонирходог.

– Зай, Булад, дэлхэй дээрэ ямар һонин боложо байнаб.

– Дэлхэйн һонин барагдаха һэн гү. Харин та намда хүнэй табисуур тухай хөөрэжэ үгыт, байдаг юм гү тиимэ юумэн али үгы гү?

– Нэн түрүүн хүн тухай хөөрэлдэе. Ши эрдэмтэй залуу хүн туладаа намда хэлэжэ үгыш. Хүн түрэлтэн хэзээ, яагаад, юундэ Газар дэлхэй дээрэ бии болошоһон юм, энэнь ямар удхатай юм, һайн юм гү, али муу гү? Мүнөөнэй эрдэм шэнжэлэгшэд энээн тухай юун гэжэ хэлэдэг бэ?

– Газар дэлхэй дээрэ амитан зоной ямар удхатай бии болоһые эрдэмтэдшье мэдэдэггүй, юрэнхы һалбарилай нэгэ һалаа юм гэдэг. Харин “хэзээ” гэжэ тухайлдаг. Тэдэнэй зариманай тоолоһоор, охорхон уураг тархитай, хүн мэтэ дүтэрхүү амитан зуу мянган жэлэй саана Газар дээрэ бии болоһон юм ха. Ухаа нэмэтэрнь, духануудаа соо шаасалдаһаар байтарнь үшөө таби мянган жэл үнгэрөө. Тиин һүүлшын таби мянган жэлэй хугасаада үдэһэн зон мүнөөнэй хүнүүдэй эхи табиһан юм гэхэ.

– Харахадамни хүн гэгдэдэг амитад мүнөө болотороо шаасалдаһаар зандаа хэбэртэй.

– Энээнһээ байтагай, дай шуу хэжэ бэе бэеэ алалсаһаар ха юм. Элдэб бурхан шажангууд бии болоһон, теэд тэдэнь хайшаа, юугээ харадаг юм агшаб, юундэ хүнүүдтэ ухаа заажа үгэдэггүй юм, али шададаггүй юм гү. Тиимэһээ эдэнэрынь халта шадалтай болоходоо бидэбди гэлдээд, үшөө лаб таби мянган жэл хоорондоо үһөө хиһаагаа нэхэлсэхэнь дамжаггүй. Амиды үлөө юм һаа даа.

– Хари гыш.

– Балданхай, дахин асуунам: хүн бүхэн өөрын табисууртай түрэдэг гээшэ гү, юун гэжэ һананабта?

– Заатагүй. Минии ойлгоһоор, хүн бүхэн Газар дэлхэй дээрэ ямар нэгэ үүргэ дүүргэхы түрэдэг.

– ?

– Мүн, мүн, тиимэ. Зарим хүн үни болонгүй мордодог, нүгөө зариман яһала удаан ажаһуудаг. Нэгэ зариман эхэ эсэгэеэ хэһээхэеэ, зобоохоёо түрэнэ, нүгөөдүүлынь эхэ эсэгэеэ баярлуулхаяа ерэнэ. Хүн болбол Газар дэлхэй дээрэ бариишатай байдал бэдэрхэеэ, үндэр тушаал эзэлхэеэ, өөрыгөө сэнгүүлхэеэ түрэдэг бэшэ, харин түрэл түхэмүүдтээ, нүхэдтөө, түрэһэн арад зондоо аза жаргал асаралсахаяа түрэдэг гээшэ. Гэбэшье элдэб сагуудта тусхай зорилготойгоор, хүн түрэлтэнэй ажабайдалда нэгэ ехэ алхам урагшань хүүлэхэеэ түрэдэг хүнүүд байдаг. Өөрөө мэдэнэш, харанаш: һүүлшын хоёр-гурбан үеын хугасаа соо оньһон техника ямар ехэ алхам хэбэ гээшэб.

– Хэн, юун тэдэниие Газар руу эльгээнэб? Бурхан гэдэгынь гү?

– Арайл бэшэ хаш.

– Теэд энэнь һайн юм гү, али муу гү?

– Хүрэһөөр ойлгохоор бэшэ. Нэгэ талаараа яашагүй туһатай юумэн боложо байна гээшэ бэзэ. Ажабайдалай гүйсэ түргэдөө, шанарынь һайжараа, зондо хүнгэн боложо үгөө. Зүгөөр, нүгөө талаараа… бү мэдэ. Хэрбэй үшөө нэгэ таби мянган жэлэй туршада, Эрдэни-Хайбзун Галшиевай хэлээшээр, энэрэл нигүүсэлэлэй галай һүнөөгдэжэ, нигүүлэсхыгээр дэбтээгдээгүй һаань, шэнэ техникын оньһон арга буруу тээшээ хэрэглэгдэжэ, дэлхэйн зон өөһэдөө өөһэдыгөө үгы хэжэ орхиходоошье ядахагүй. Тиимэ юумэн Газар дэлхэйн түүхэдэ бүри урдын урда сагта болоһон юм гэжэ зарим эрдэмтэд шэнжэлһэн гэжэ дуулаа һэм.

– Хэн мэдэбэ. Балданхай, хүн бүхэн ямар нэгэ үүргэтэй, табисууртай гэжэ хэлэбэт. Жэшээ дээрэ харуулжа үгыт даа.

– Болоно, болоно. Жэшээ болгожо, минии зээ хүбүүн Жаргалые абаад үзэе. Байза, тэрэмни мүнөө хэдытэй болобо гээшэб… Зүб, арбан долоотой. Эсэгэгүйгөөр ехэ болоһон, тиимэһээ би тэрэниие түрэхэһөөнь нааша харалсаһан хүм. Ямар юумэн хожомойнь хүгжэлтэдэ, һанаандань эгээ таарамжатай байха гээшэб гэжэ элирүүлхын тула таба наһатайһаань иишэ тиишэ абаашажа, элдэб юумэ харуулжа эхилһэнби. Табаһаа зургаа наһа гүйсэтэрнь ябуулааб, спортын болон бэеэ һорилгын бүхы зүйлнүүдые харуулааб: футбол, волейбол, баскетбол, барилдаан, гимнастика, тамаралган, шатар, теннис, бильярд, һур харбаан, хатар, зуралган, авиамодельнэ бүлгэм  гэхэ мэтые бултыень үзүүлээб. Зарим зүйлнүүдээр нилээн һонирхоод, жэл тухай ябаа, илангаяа авиамодельнэ кружокто – өөрынгөө гараар, хургануудаараа бүтээхэ юумэндэ дуратай байшоо. Тиин гэнтэ өөрө һанажа, пластелиниие альгаараа элдээд, тэрээгээрээ элдэб амитадые, хүнүүдые, зохёомжонуудые хургануудаараа уран шадамараар бүтээжэрхидэг болошобо. Багса багсаар пластелин худалдажа абажа үрдидэггүй һэмди, хэхэдээ түргэн гээшэнь гайхалтай һэн. Мүнөөшье хэһэн зүйлнүүдынь саана хадагалаатай хэбтэдэг.

Зүгөөр зүрхэндэнь үшөөл нэгэ юумэн дуталдаһан хэбэртэй. Тиин байтар зургаа наһа гүйсэбэ, сентябрь һара гараба. Нэгэтэ хоюулан гурбадахи һургуулиин хажуугаар гаража ябатараа нэгэ багшатай уулзаад, юрэ хөөрэлдэжэ эхилбэбди. Манай һургуулиин үхибүүд хоёр тээшээ ябадаг: хэшээлнүүдээ өөрынгөө һургуулида үнгэргэдэг, харин хүгжэмэй хэшээлнүүдые тээ тэрэ зэргэлээд байгааша хүгжэмэй һургуулида гарадаг гэжэ манда дуулгаба. Жаргални һонирхошобо. Хүгжэмэй? Тиимэ тусхай һургуули байдаг юм гү? Энээхэн харагдажа байгаа гэр соо гү?

Хүгжэмэйнь һургуули соо орон гэһээмнай (табисуурай заршам!) фортепиано зэбсэг (инструмент) дээрэ заадаг багша мантай нэн түрүүн ушаржа, ямар зэбсэгүүд дээрэ эндэ һургадаг бэ гэжэ тодорхойгоор тон һонин хөөрөө дэлгэжэ үгэбэ.

Тиигэжэ зургаатай Жаргални угаа дуратайгаар, угаа амжалтатайгаар хүгжэмэй һургуулиин бэлэдхэлэй ангиие нэгэ жэл ябажа дүүргээд, нүгөө жэлдэ долоотой болоходоо өөрынгөө дураар буряад хуур шэлэжэ, тэрээн дээрээ эрхимээр наадажа һураад, тэрэл намартаа үнгэргэгдэһэн хүгжэмэй һургуулинуудай хоорондо болодог конкурсда болон уласхоорондын мүрысөөнүүдтэ шалгаржа, шанда хүртэжэ эхилһэниинь тэрэ. Мүнөө жэл хүгжэмэй колледжын нэгэдэхи ангиие дүүргэбэ. Уласхоорондын конкурснуудта хабаадажа, өөрынгөө зохёоһон бүтээлнүүые фортепиано, кларнет дээрэ наадажа, шангуудые абажа ерээ. Мүн хажуугаар япон болон хитад хэлэнэй хэшээлнүүдые хоёр жэл ябажа дүүргээ…

Хүнэй табисуур, хүнэй хуби заяан түрэхэһөөн урда тээ Тэнгэриин Зүйдэлдэ бэшээтэй, тэнгэриһээ заяатай байдаг, тэрэнь заатагүй тудадаг юм гэжэ Балданхай намда ойлгуулжа үгөө һэн. Хүн заагдаһан табисуурһаа яабашье хадуурхагүй, тэрэнь муушье байг, һайншье байг өөрыень олоод лэ байха.

Хүн бүхэндэ табисуур дээрэһээ гэхэ гү, али уг унгиинь һабагшаһаа таһалдангүй олгогдожо үгтэдэг гэжэ мэдэжэ абабаб. Тиимэһээ хүн гээшэ угайнгаа бүхэ шүрбэһэтэй, сэбэр шанартай һабагшые наринаар саашадаа томожо ябаха, муу һанаа, худал хуурмаг хэрэг үүсхэжэ, элинсэг хулинсагуудайнгаа нангин туйлалтануудые доройтуулхагүйгөө оролдохо ёһотой болоно. Энэнь хойшонхи үри саданартань хэлэшэгүй ехэ туһа боложо үгэхэ зэргэтэй.

Табисуур гээшэ байдаг лэ байна. Тэрэнэй һайн шэнжэ шанар уг удамтанайнь сэхэ сэбэр ажаябадалһаа дуулдыдадаг гэлтэй.

Поделиться:

Автор:

comments powered by HyperComments