24 октября 2018, 17:10

Владимир Бухаев. Конкурс «Үргэлжэлhэн уран зохёолой үзэсхэлэнтэ үзэгдэлнүүд»

Работы конкурсантов.

Үгүүлэл

АЗАТАЙ АГНУУРИ

Намарай халюун номгон хаhа айлшалан ерэжэ, наранай элшэ аалихан hуларжа эхилбэ. Нахидхан гүбөө дайдаар, тужа тайгын оёороор шарахан набшаһад угалзата һайхан эрбээхэйнүүд шэнги хүнгэхэнөөр агаарта дэгдэжэ эрьелдээд унажа, газарай хибэс болон байхыень хаража байхада урматай.

Долгилон байгаа нуурай уһанда  дулаан ороной шубууд сугларан ниидэжэ буугаад, уянгата дуугаа дуулан байжа, далижаһан дальбараануудаа дахуулан, холынгоо аян замда бэлдэнэ хэбэртэй…

Үбһэ хуряалгын сагшье баһа дүүрэнхэй,  ташалан тала дайдаар зохёогдоһон хүреэнүүд соо үбһэнэй сомоонууд эндэ тэндэ тобойлдон байхань харагдана.

Эгээ энэ сагта худалаар хэлэхэдээ бэрхэ Хубита, агнуурида дүйтэй, загаһа барихадаа ехэ олзотой Сэбээн хоёр анда нүхэд уһанай эрьедэ түүдэг носоожо, олоһон олзо хөөлин-тиинүүдээ шанажа, загаһанай амтатайхан шүлэ буйлуулжа, сайгаа бусалгаад, эдеэлжэ һуухадань, тээ саанахана нэгэ үндэршэг, туранхай бэетэй хүн  отогтонь дүтэлжэ ябаба. Ойро болон ерэхэдээ, Сэбээнэй хүршэ айлай, эхин һургуулиин багша  Дамба Гатап-Цыреновичэй хоёрдохи хүбүүниинь Вандан байжа байба. Тэрэ мэндэеэ хэлээд, ябагаар ябажа ерэһэндээ эсэһэн хэбэртэй, газарта түргэн һуушаба. Ерэһэн айлшандаа хөөлинтиин шүлэ, сай аягалжа үгэхэдэнь, Вандан ехэ дуратайгаар хоол залгажа оробо.

Нэгэ заа болоод,  садаһан Вандан тэрэ хоёр хүршэнэртэ асуудал табиба:

–  Эндэхи уһан соотнай ондатр би юм гү, али үгы гү?

– Бии юм ааб даа, бии! Биил хадаа бии, ехэ элбэг, – гэжэ худалша Хубита һэмэрэнгүй  хэлэбэ.

– Тиимэ даа, тиимэ. Хубита зүбөөр хэлэнэ. Энэ нуурайшни уһанда ондатрһаа болохо, хөөлинтии загаһад хүрэтэрөө ехэ олон,  – гэжэ Сэбээн нэмээбэ.

– Тиигээд, тэрэ ондатраа хайшан гээд, юугээр баринат? – гэжэ, Вандан ехэтэ һонирхобо. Юундэб гэхэдэ, энэ хүмнай агнуурида ехэ дүйгүй, түрүүшэнхиеэ агнаха гэжэ зорижо ябаһан байгаа.

– Зай, тэрэшни барагтай юм ааб даа. Мүнөө тосхоной айл бүхэндэ ороболшни, гэрэйнгээ шала шэрдэһэн шэрын хооһон баахануудһаа элбэг юумэ байхагүй.  Ши нэгэ айлайда ороод, таба-зургаан хооһорһон шэрын баанхануудые эреэрэй. Шинии хооһорһон шэрын баанха эрихэдэшни хэншье арсахагүй. Иимэ олон баанхануудаар юу хэхэшниб гэхэдэнь, хэрэгтэй болоод байна гээрэйш. Тиигээд тэрэ хооһон баанхануудаа эндэ асараад, досоонь шулуунуудые хэжэ, нуурай эрьеын захадахи уһан соо хээд орхихош. Үглөөгүүр ерэхэдэшни, баанхануудташни нэгэ-нэгэн ондатр досоонь оронхой, оёортонь үлэһэн шэрэдэнь баригдаад байхабшуу, – гэжэ Хубита айладхаба.

– Яагаа гоёхон агнууриин оньһо намдаа заажа үгэбэ гээшэбши, Хубита, хэн мэдээ юм, иигэжэ ондатр баридаг гэжэ. Бишни тэрэ бариһан ондатрнуудаараа үбэлэй малгай оюулхаб,– гэбэ Вандан.

– Ши, тэрэ ута Игнаадай  һамган Намсалмааһаа хооһорһон шэрын баанхануудые һураа-райш. Тэрэнэйшни һаяхан ехэ олон баанхатай шэрэнүүдые дэлгүүрһээ худалдан абажа байхыень хараа һэм, – гэжэ Сэбээн нэмэбэ.

–  Болохо даа, болохо, – гэжэ Вандан зүбшөөгөөд, арадаа үргэлөөд ябаһан рюкзак  сооһоо нэгэ шэл улаан архи гаргаба. Хубита Сэбээн хоёрой нюдэдынь баяраар ялалзан ошотоод, тэрэ архииень тагшанууд соогоо хэжэ хубааба. Тиигээд Хубита бодоод иигэжэ хэлэбэ:

– Зай, Вандан, дүү хүбүүмни, олзошни урагшатай байг, агнууришни азатай байг, хооһон шэрыншни баанханууд олоор олдогдожо байг, – гэжэ үреэгээд, тэрэ архияа ама руугаа юулэжэрхибэ.

– Агнуури гээшэшни өөрын оньһотой ажал гээшэ. Манайнгаа хэлэһэн заабаряар ябабалшни, хэрэгшни  һайнаар бүтэхэ – гэжэрхёод, Сэбээн архияа ехэ дуратайгаар уужархиба.

– Һайн бэлэйт, аханарни. Танайнгаа хэлэһэн заабаряар, энэ гэһээр ошожо, хэрэгээ бүтээ-гээд, үдэшэндөө ерэжэ, шулуутай баанхануудаа нуурай эрьедэ табихаб. Зай, баяртай, – гэжэ хэлээд, Вандан бушуу түргэнөөр гэр тээшээ алхалба. Тэрэнэй тээ холо ошоһон хойно, худалаар хэлэдэг Хубита, агнуурида дүйтэй Сэбээн хоёр ногоон дээрэ хүльбэржэ байгаад, энеэхын ехээр энеэлдэбэ.

Вандан гэртээ хүрэжэ ерэһээр, ута Игнаадай һамган Намсалмаада ошоод:

–  Намсалмаа, хээтэй! Намдаа нэгэ хэды хооһон шэрын баанхануудые үгыт, хэрэгтэй болоод байна.

– Хооһон баанхануудаар юу хэхэшниб? Тэрэ поолиин хойто талада хаяатай хэбтэхэ. Хэды хэрэгтэй юм, бултыеншье абахадаш болохо –  гэжэ Намсалма хээтэй ехэ зохидоор Ванданда хэлэбэ.

Баярлаһан Вандан найман хооһон шэрын баанхануудые, мүн баһа  найман томошог шулуунуудые оложо,  рюкзак соогоо  хээд, түргэн үнөөхи Хубита Сэбээн хоёрой байһан нуурай эрьедэ ерэжэ, рюкзаагаа уудалаад, шулуутай шэрынгээ баанхануудые гаргажа, ногоон дээрэ табиба. Тиигээд тэрэ баанхануудаа нуурай эрьеын һэбхүүлнүүдэй дунда хабшуулан, бүхы эрьеэрнь табиба.

– Зай, ахатанай хэлэһээр, баанхын нэгэ-нэгэн ондатр ороод байхань болтогой!  – гэжэ үреэгээд, түргэн гэр тээшээ дугшаба.

Уданшьегүй Хубита Сэбээн хоёр нуур соогоо гүльмэ, ондатрта хабхаануудаа табяад, отогтоо  хүрэжэ ерэбэд.

Ванданай ерээд, хооһон шэрын баанхануудые табижа байхыень эдэ хоёр ажаглаһан байгаа. Табан баанха соонь томохон бэетэй хээрын хулганануудые, хоёр соонь зумба-раануудые, үлэһэн баанха соонь хабхаандань орожо үхэһэн турлааг хээд, шулуугаар дээрэһээнь даражархибад.

– Зай, үглөөгүүр эртэхэн ерэжэ, эндээ хоргодоод, Ванданаа ажаглахабди, Сэбээн! – гэжэ Хубита үгэ алдаба.

Сэбээн ехээр энеэжэ байгаад:

– Болохо, болохо, – гэжэ харюу тогтообо.

Үглөөгүүр наранай гарахаһаа урдахана Вандан рюкзагаа үргэлэнхэй, гартаа үшөө нэгэ ехэшэг мэшээг баринхай нуурай эрьедэ хүрэжэ ерэбэ. Хаалай саана Хубита Сэбээн хоёр хоргодоод, Вандамнай юугээ хэгшэ ааб гэжэ нюдэнүүдээ зэртылгэн дурамбай болгоод, хүлеэжэ хэбтэнэд. Нэн түрүүн Вандан рюкзак мэшээг хоёроо ногоон дээрэ хаяад, гүйдэл дундаа баанхануудаа шалгахаяа ошобо. Түрүүшын табан баанха  соонь томохон бэетэй хээрын хулгананууд оронхой байба. Нүгөө хоёр соонь зумбараанууд, һүүлшынхи  соонь үхэһэн турлааг оронхой байба.

«Энэ яагаа урагшагүй хүн гээшэбиб даа. Нэгэтэ хүнэй агнуурида ябахада, эдэ олон баанханууд соомни юуниинь ороно гээшэб, али түрүүшын олзо иимэ байдаг гээшэ гү?», – гэжэ Ванданай үгэ алдажа байхада, хаалай саана хоргодоһон  худалаар хэлэхэдээ бэрхэ Хубита гартаа хабхаан баринхай, агнуурида дүйтэй, загаһа барихадаа ехэ олзотой Сэбээн хоёр анда нүхэд, хажуудань ерэжэ, баанхануудынь хараад, ногоон дээрэ хүльбэржэ байгаад,  ехээр энеэлдэжэ оробо. Энеэдэнэйнгээ барагдаха тээшэ Хубита ногоон дээрэһээ һүрэжэ бодоод, Ванданай хажууда ерэжэ, ээмыень ташаад:

–Зай, юун гэжэ һананаш, Вандан,  яахадаа шинии баанханууд соошни ондатр үгыб? Ондатр гээшэшни ехэ мэхэтэй амитан. Иимэ мэхэтэй амитан хайшан гээд шинии шэрын баанха соо орохо юм, шэбшээд үзыш? Энээнииешни гансал хабхаанаар барихаш. Харана гүш, энэ хабхаан байна. Саашань шагна, анха түрүүн ондатр хоридохи зуун жэлэй 1930-аад онуудаар СССР-тэ Хойто Америкэһээ асарагдаһан юм. Түргэн сагай болзор соо эндэхи горход, нуурнуудай уһандань таараад, олоор үдэжэ эхилээ. Уһан соо һайнаар тамарха, уһан дорошье нилээд удаан байха, аймшагтай һонор шэхэтэй. Ондатрай арһаниинь ехэ сэнтэй гэжэ мэдэнэ ха юмши даа, Вандан, – гэбэ.

«Шамайгаа Вандан хүршэ, хайрлажа, хоёр ондатр, баһа арбаад хөөлинтии бэлэг болгон баринабди», – гэжэ Сэбээн Ванданаа баярлуулба.

Энэл ушарһаа хойшо Вандан дахин агнуурида ябахаяа болёо һэн. Агнууриин оньһогүй байхаһаа гадна, хүндэ ажал хэхэ дурагүй, бэлэн юумэндэ дуратай энэ хүндэ агнуури ехэл хүндэ юумэн шэнгеэр һанагдаа ха. Ажал хэнгүй байхада, хаанаһаа ямар зөөри олдохоб?

ЭССЕ

 ЭХЫН ЗААБАРЯАР, ЛАМЫН ҺУРГААЛААР

Сүлэлгын зам

1923 оной май һарын 30-да Буряад-Монгол Автономно Рес-публика тогтоогдоhон гэжэ бидэ булта  мэдэнэбди. 90 гаран жэлэй хугасаа соо хэды ехэ хубилалта, хүгжэлтэ болоо гээшэб даа! Буряад оронойнгоо түүхын хуудаhа иран, Будаадын шажанай хүгжэлтэ хаража үзэхэдэ, горитойхон саг үнгэрөө.

Шажан «хүн зоной толгойе мунхаруулдаг хара тамхин» юм гээд, 1930-аад онуудта дасан дугангууд үгы хэгдэhэн, хурал мүргэл таhа хоригдоhон байна. Энээнтэй хамта буряад зоной hайн hайхан ёhо заншалнууд, гурим журам, элинсэгэймнай hургаал – уг изагуу-раймнай эрдэни зэндэмэни hалажа эхилhэн гээшэ. Хүнэй досоохи сэдьхэл бодолой хохидожо, энээн шэнгеэр гэмтээгдэжэ эхилhыень хэн арсахаб?

1937 оной хамалганай үедэ Барханай аршаанай дэргэдэ оршодог Баргажанай дасан зүблэлтэ засагай захиралтаар hандаргагдаа hэн. Лама хубарагууд хамалганда туугдажа, зариманиинь хюдуулhан, Магадан, Колыма, Красноярскын хизаарта, хоёр далай холбохо гэһэн Беломорканалай барилгада  олоороо хосорһон, үсөөхэниинь лэ бусажа ерээ юм. Тэдэнэй тоодо манай нютагай гэбшэ лама Аюшиев Галдан Абидуевич (зоной дунда – Галдаанай лама) Колымада сүлэлгэдэ ябаад, амиды мэндэ нютагаа бусажа ерэхэ золтой хүнүүдэй нэгэниинь байгаа бэлэй.

Галдан Абидуевич Аюшиев (Галдаанай лама) 1898 ондо Баргажанай уездын Харганын волостиин Бүгсэхээн hууринда Оторшо Шоно уг гарбалтай Абидын Аюшын гэр бүлэдэ арбан үхибүүдэй нэгэн боложо түрэhэн намтартай. Радна, Хурган, Эрдэни, Галсан аха-нартаяа, Дулжид, Пэльжэд, Лайжид, Бундир (ехэ эгэшэнь бүри заахан байхадаа наhа бараhан) эгэшэнэртэеэ Галдан бага балшар наhанhаа тэрэ сагай үхибүүдтэл адли, гэр-тэхиндээ бүхы ажалнуудтань туhалалсадаг бэлэй.

Баргажанай дасанай шэрээтэ лама Сэдэн Содоев (Соодой лама) Галдан Абидуевичай эхынь талаhаа абгань болодог hэн. Баргажан дайдын мэдээжэ ламанар Хайдаб Зоноев, Шагжи Сагунаев (Соодой ламын багша) Галдан Абидуевичай эсэгынь талаhаа абга-нарынь байhан. 1916 ондо, Соодой ламын нүгшэhэн жэлдэ, Шагжи гэбшэ арбан найматай, бүхы юумээр hонирходог Галданаа Баргажанай дасанда хубараг болгожо үгөө бэлэй.

Yндэр наhатай болоод байхадаа, Галдаанай лама наhанайнгаа энэ үе тухай өөрынгөө түрэлхидтэ иигэжэ хөөрөө гэдэг: «Арбан найман наhандаа ламын hургуули шудалха гээшэ ехэл хүшэр байгаа бэлэй. Манай Бундир эхэ тэсэбэритэйгээр, ямаршье хүшэр хүндэ ушартай дайралдаа hаа, тэрэнээ дабажа гараха, урдаа табиhан зорилгоёо заатагүй дүүргэжэ үзэхэ гэжэ маанадтаа hургаал заабари хэлэдэгынь огто сэдьхэлдээ хадуужа ябагша hэм. Хүшэр хүндэ сагай болоходо, эжынгээ заабари ходо hанажа, ламын hургуули амжал-татайгаар дүүргээ бэлэйб».

Ламын hургуули дүүргэмсээрээ, Сагаан-Нуурта оршодог Баргажанай дасанда албалжа эхилээ. XX зуун жэлэй 1923 ондо Баргажанай дасан Сагаан-Нуурhаа Барханай аршаан өөдэ зөөгдэhэн юм. Тиихэдээ хоёр дабхар дуган, нэгэ хэдэн ехэ гэрнүүд задалагдажа зөөлгэгдөө. Харганада гурбан дабхар ехэ дасан, хоёр дабхартай нэгэ дуган үлөө hэн.

Шэнэ дасанай баригдахада, ламанарта баhа шэнэ гэрнүүд баригдаа, тэдэнэй тоодо Галдаанай ламада нэгэ багахан гэр баригдаа hэн. Хамалганай үедэ эдэ гэрнүүд задалаг-дажа, Бархан hуурин абаашагдаа бэлэй.

Дасануудые hандаргажа, ламанарые мүшхэжэ байха сагта, Галдаанай ламые Бабанта аймагай hайн cэдьхэлтэй хүн зон гэртээ нюусаар байлгадаг hэн. Уданшьегүй уушханай хадхаляагаар үбдэхэдэнь, эдэ зон Галдаанай ламаяа Баргажанай-Адаг асаржа, омолиин тоhо уулгажа аргалаа бэлэй. Хадхаляа үбшэеэ аргалаад, Баргажанай-Адагай үйлсөөр ябажа ябатараа, Барханай hомондо нарин бэшээшээр ажалладаг танилтаяа уулзашаба. Энэ тэрэ юумэ хөөрэлдөөд тараа бэлэй. Уданшьегүй тэрэ хүниинь Баргажанай дасанай гэбшэ лама эндэ ябана гэжэ милицидэ дуулгаhан юм. Тиин тэрэ бэеэрээ сагдаанар ерээд, Галдан Абидуевичые Баргажанай түрмэдэ хаагаа бэлэй. Энэ ушар 1938 оной июниин 14-дэ болоо hэн. Түрмэ соо Шаахаан сагдаа Галдаанай ламын бүхы бэеынь хабдатар сохёо hэн, хүл-нүүдээ арай шамай гэжэ халхагар үмдэн соогоо багтаажа оруулаа бэлэй.

Уданшьегүй аймагай түб Баргажанда сүүд зарлагдажа, Галдаанай ламын гэршэнүүд болоhон Алзамайн Базар, Гомбын Мангадай (Ород Изиин) Доржо хоёр нэгэшье hайн үгэнүүдые хэлэнгүй, гэбшэ лама байгаа гэжэ гэршэлээ hэн. Сүүд Галдаанай ламые аяар зургаан жэлээр Колыма сүлэлгэдэ эльгээхэ гэжэ тогтоол гаргаа.

Баргажанhаа Улаан-Yдэ хотын түрмэ хүрэтэр сагдаа Д.О. Эрдыниев морин шаргаар үдэшэжэ абаашаа. Арадай дайсантай хөөрэлдэхэдэ, туhа хүргэхэдэ саашадаа ямар аюултай байхаб гэжэ мэдээшье hаа, ехэ анхаралтайгаар хандажа, hайнаар эдеэлүүлжэ, дулаан даха үмдэхүүлжэ, мүн баhа хахасахадаа сагдаа Эрдыниевэй мүнгэнhөө үгэхэдэнь, Галдаанай лама ехэ баярлаа hэн. Хотын түрмэдэ сүүдлэлгэ хүлеэжэ байхадаа, сагдаануудта заажа үгэhэн үнөөхи Барханай hомоной нарин бэшээшэтэеэ баhа тэндэ уулзашоо. Тэрэнь зада сохюулhан, туранхай нарин болоhон юумэ хэбтэжэ байгаа бэлэй. Уданшьегүй тэрэ хүниинь тэндээ наhа дүүрээ hэн…

Нютагаа бусалга

 Колымада сүлэлгын hүүлшын хэрзэгы үлэн жэлнүүдэй үнгэржэ байхада, Галдаанай лама ехээр үбшэлжэ, бэень ганса араг яhан болошобо. Ябажа шадахаяа болиходонь, больницада оруулаа. Бэеынь hула болоод мэдээгээ алдашахадань, үхэшөө гэжэ hанаад, морг соо абаашабад. Yглөөгүүр санитарнуудай орожо ерэхэдэнь, мэдээгээ ороод, хүниие дуудаха тэнхээгүй хадаа бэеэ нэгэ заа хүдэлгэхэдэнь, хажуудань ерэжэ, амиды байна гээд, гэдэр-гэнь больницада асараа hэн. Бэедээ мяхагүй тэрэнэй хатуу шэрдэг дээрэ хэбтэhэнhээ боложо, бэеынь хүхэржэ захалхада, медсестранууд шэрдэг доронь резинэ пудуушха дэбдэжэ абараа бэлэй. Иигэжэ эдэгээд, медсестрануудтаа ехэ баяр хүргөөд, больницаhаа гараа hэн.

1943 оной зун сүлэлгынь болзор дүүрэбэ. Теэд гэртээ бусаха гэхэдээ мүнгэн байхагүй, тиимэhээ харгынгаа мүнгэ олохоёо тэндээ ажалда орожо, үшөө гурбан жэлэй турша соо хүдэлөө. Наhанайнгаа тэрэ үеын хаhа тухай Галдаанай лама иигэжэ дурдагша hэн:

– Сүлэлгэhөө табигдаад, лагериин ахалагшадта гэртээ бусахадамни мүнгөөр туhалыт гэжэ хандахадамни, иигэжэ хэлээ: «Таанадые гэртэтнай ябуулха манай хэрэг бэшэ. Хайшан гээд ябанат, өөрынтнай дуран». Больницын хойдо тээ бэемни үшөө hула байгаа. Нэгэ хэды саг соо үгэлигэ эрижэ ябааб. Тэрэнэй hүүлээр модоной мүшэр түүжэ худалдадаг болобоб. Мүн баhа элдэб янзын гар бэлэгэй заахан бүтээлнүүдые, гэртэ хэрэглэгдэхэ багажануудые, санзайн уталгануудые бэлдэжэ, наймаанда гаргагша бэлэйб. Һүүлээрнь лагериин харуулшанаар, бүхы лагериин харуулай хубсаhа хонорынь угаагшаар, элюурдэг-шээр ажаллааб. Иигэжэ нэгэ заа мүнгэ харгыдаа суглуулаа бэлэйб. Нэгэтэ лагериин сагдаада хандабаб. Тэрэмни hайн сэдьхэлтэй хүн байжа, намда мүнгөөршье, үмдэхэ хубсаhааршье туhалаа hэн.

Галдан Абидуевичые арадай медицинэ, уранаар юумэ бүтээн дархалхадань, сэсэн ухаандань лагерьта сугтаа hуугаашадшье, харуулшадшье, мүн ойро тойрон ажаhуудаг арад зоншье ехэ хүндэлдэг hэн.

Тиигээд 1946 оной хабар Галдан Абидуевич Шэтэ хото хүрэжэ, тэндээ байрлаха гэжэ байтараа, нютагайнгаа, Баянголой, Шоопойн Морхойтой уулзаба. Манай нютагта байдал яhала hайжараа, нютагаа бусагты гэжэ Морхой Галдаанай ламые hэрбээдээ hэн. Бүгсэхээн hууринаа ерэжэ, нэн түрүүн түрэhэн гэртээ байдаг Галсан ахадаа орожо ерэхэдэнь, тэдэнь мэгдэжэ, ехээр залд гэбэ. Юундэб гэхэдэ, хамалганhаа нэгэшье хүнэй гэдэргээ бусажа ерэдэггүй hэн тула, Галданаа үнинэй тэндээ хосороо гэжэ hанаhан байгаа. Аха дүүнэртэнь хэды ехэ баяр болоо гээшэб!

Удааншье амарангүй, нэн түрүүн пеэшэншэнээр, hүүлээрнь нарин модошо дарханаар, тиигээд Галтайн hургуулида элдэб ажал хэдэг хүдэлмэришэнөөр ажаллаа бэлэй. Тиигэжэ хүдэлжэ байха үедөө, hүниндөө засагhаа нюужа байгаад, бүхы Баргажан дайдын бурханда шүтэгшэдэй гуйлтаар элдэбын заhалнуудые хэжэ, хүн зониие аргалдаг, hанааень тэгшэл-жэ шададаг hэн.

 Нэрэнь сагааруулагдаа

1957 оной декабриин 3-ай РСФСР-эй Верховно сүүдэй тогтоолоор Аюшиев Галдан Абидуевич Совет засагай урда зэмэгүй гэжэ сагааруулагдаа бэлэй.

Галдаанай лама хододоо бороондо үмдэдэг хоёр дабхар шарахан үнгэтэй дагам (суба) үмдөөд ябадаг байгаа. Досоонь оюулhан олон халааhанууд соогоо мүргэлөө уншахадаа хэрэглэдэг багажануудаа баранииень багтаажа хээд ябадаг hэн.

Тэрэ сагта Галдаанай ламада өөрын гэр гэжэ үгы байгаа, нэгэ хэды үдэрөөр түрэлхидтөө хоногшо hэн. Машинада hуудаггүй, ходо ябагаар ябадаг заншалтай байhан. 1960-аад оноор Һабайн Санга, Едошкиин Галсан хоёрой туhаламжаар Барханай аршаан дээрэhээ зөөгдэhэн өөрынгөө гэрэй hуури дээрэ шэнэ гэр бодхоогоо. Наhанайнь hүүлшын жэлнүүдтэ түрэлхидынь Элhэн тосхонойнгоо баруун захада жаахан гэр барижа үгөө бэлэй…

Галдаанай ламые шүтэгшэд мүргэл хэхэдээ, арбаад хоногhоо түрүүн гэртээ уридаг байгаа. Ерэхэ үдэрынь ехэ бэлэдхэл хэгдэхэ. Хоёр-гурбан хүршэ айлнууд сугларжа, элдэб янзын амтатай эдеэ хоол элбэгээр бэлдэдэг hэн. Галдаанай ламынгаа ерэхэ үдэрые ехэ хүлеэжэ ядахаш. Yглөөнhөө үдэшэ болотор харгы дээрэ гараад хүлеэгшэ бэлэйбди. Ха-ранхы үдэшэ болоhон хойно ерэхэдэнь, ехэ баярлахаш. Гэртэ ороод, бултаниие мэндэ-шэлээд, энэ тэрэ юумэ асууха, үхибүүдээршье наадаад абаха. Тиигээд сай уугаад, хоёр дагамайнгаа халааhанууд сооhоо мүргэлэйнгээ багажануудые гаргажа табихадань, стол дүүрэгшэ hэн. Һүүлээрнь хайлуулhан тоhоор талха зууруулаад, тэрээнээ иишэ-тиишэнь барижа элдээд, бурханай дүрсэнүүдые хээд, бүдэй үлэгдэлнүүдhээ хайшаар эсхэжэ хайшалаад, хубсаhа үмдэхүүлхэ. Тэрэ дүрсэнүүдэй гар хүлэйнь хургад тон элеэр харагдажа байгша hэн. Иимэ уран бэрхэ лама байгаа ха юм даа!

Уншалгын дүүрэхэдэ булта үхибүүдтэ, мүн баhа ехэшье зондо зүүн гарайнь альган соо аршаан хэжэ хүртөөдэг байгаа.

1971 ондо Бархан тосхоной хажуудахи Баргажанай хадын ташаланда унтараахын аргагүй ехэ гэгшын түймэр хэды үдэрэй туршада соробхилбо. Аргынгаа hалахада, колхозой парторг Галдаанай ламада номойнгоо эди шэдеэр түймэр унтараажа үгыт гэжэ хандаа бэлэй. Yнэхөөрөөшье, номоо уншажа дүүргэмсээрнь бороон орожо, тэрэ түймэр унтараагдаа hэн.

Борооной ехээр орожо байхада, Галдаанай ламын хажууда үхибүүд гүйлдэжэ ерэхэ. Тэрээнэй бэе ходо хуурай байха. «Бороон яахадаа танай бэе дээрэ ороногүйб? » – гэжэ үхибүүдэй асуухада, тэдэниие бэедээ няажа байжа тэбэреэд, ехээр энеэгшэ бэлэй.

1975 оной үбэл Галдаанай ламын тагаалал болоходо, Диваажанайнгаа орондо мордоо гэжэ ойлгоо һэмди.

1996 ондо Элhэндэ байдаг жаахан гэрыень сусажа задалаад, Баргажанай «Гандан Ше Дублин» дасанай хүреэ соо асаржа табяа һэн.

Владимир Бухаев

Уран хүн

 

 

Поделиться:

Автор:

comments powered by HyperComments