Наследие

 30 ноября 2021, 17:07

Арадай үльгэр. Хилгэндэй Мэргэн

  Урдын урда сагта хилэн хара моритой Хилгэндэй Мэргэн хаан байhан ха. Араараа дүүрэн Ай түмэн адуутай, Yбэрээрээ дүүрэн Yй түмэн үхэртэй. Иимэ хаанайхи hэн ха. Тэрэ адуу малынъ харадаг нэгэ Бабагалдай гэжэ үбгэн байгаа.Тэрэ үбгэн малаа адуулжа ябатараа, нэгэ далайн хажууда олигой үндэн гэрэй байхыень хараба. Энэ гэртэ хүрэжэ ерэхэдэнь, тэндэнь арбан табан тархитай […]

Автор:

читать весь текст…

 30 ноября 2021, 17:01

Арадай vльгэр.Хоридой Баатар

Хоридой Баатар Байгал далайhаа холо бэшэ, мүнөө сагта эхирид буряадай hууhан газар дээрэ, үхэр, моринойшье үгы сагта, Буряадай гэжэ нэрэтэй үндэр наhатай ангуушанай Булагад, Эхирэд ба Хоридой гурбан хүбүүд ажаhууhан гэхэ. Эдэ аха дүүнэр гай тодхор болоогүй байхадань, гашуудал гэжэ мэдээгүй, жаргалтай hууhан байна. Харин гэнтэ гай тодхор, ган гасуур болобо. Анхан сагта аханар агнуурида […]

Автор:

читать весь текст…

 30 ноября 2021, 16:55

Арадай vльгэр. Нюсэгэн Боролзай

Нюсэгэн Боролзой   Нюсэгэн Боролзой хүбүүн гэжэ дээдэ үедэ байһан гэдэгаа, аба эжыгээ ан гүрөөл хэжэ тэжээдэг. Мал юумэш байхгүй, ганса ухнатай, хубсаһа хунарш үгэй шахуу, иимэ ядуу амьдаралтай нэгэ хүбүүн байгаа гэнээ. Тиигээд нэгэ үдэр гүрөөһэлжэ ябатарань, хабха зүүжэ, хабха табижа ябадаг байгааемсэн. Нэгэ хабхадань баабгайн хүбүүн оршоһон байна гэнэ. Амиин хороогоод алаад ябаха […]

Автор:

читать весь текст…

 30 ноября 2021, 16:49

Арадай үльгэр. Долоон ангууша хүбүүд

 Долоон ангууша хүбүүд тайгада баран нэгэдэжэ ашахаяа гар­на. Гаржа тэндээ земляанха* малтажа, булгааһа юу хуу малтана даа. Нэгэ һарайн шарай соо агнажа, ангаа мяха ндежэ, ангаа apha хуряажа байна.Нэгэ үглөө бодходон, айдуутаи ехэ могой ержэ бзхэйиин тойроод хэбтэнэ, һуул толгой хоёроо нэгэдхээд, Буутхымаад ла баран айгтаад байна. Тиихэдэн нэжээһээр гархамнай гэжэ түхөөрбэ. Нэжээһээр гара rapahaap, […]

Автор:

читать весь текст…

 30 ноября 2021, 16:46

Арадай үльгэр. Гурбан таабари

Гурбан таабари Урдын урда сагта аха дүү хоёр байгаа һэн ха . Тиигээд ахань үгытэй, дүүнь баян. Дүүнь ахадаа үнеэгээ һаалгаа юм ха. Нэгэ хэды болоод үнеэгээ абахам гэжэ хаанда заажа ошобо, сүүдлэхэм гэжэ хэлэбэ. Хаанда ошоходонь хаан хэлэбэ — Гурбан юумэ тааһан хүнтнай тэрэ үнеэгээ абаха,— гээд иимэ юумэ хэлэбэ: Дэлхэй дээрэ юун зөөлэн […]

Автор:

читать весь текст…

 03 марта 2021, 05:30

Петонов В. Yльгэршэн тухай үгүүлэл

ҮЛЬГЭРШЭНЭЙ НАМТАР Буряадай суута онтохошон Аполлон Андреевич Тороев 1893 оной декабриин 14-дэ Боохоной аймагай Шунта нютагта түрэhэн юм. Булгад яһанай, гурбадахи готол урагай, (Боохоной аймаг) Гэшүүгэнтэ нютагта түрөө һэн.   Долоотойһоо Трубачеев Ефим баянай газар хахалжа, анзаһанай барюулда гараа нэлээн холгооһон юм. Борнойн мори унажа, боро газараа боронойлдог байгаа.   Хүндэ хара ажал хэжэ ябабашье […]

Автор:

читать весь текст…

 03 марта 2021, 05:30

Базар Барадин. Буряад монголой уг гарбалай домог

Эртын сагай энхэдэ, Урдын сагай уринда, Үндэр тэнгэриин бүрхэггүй, Сэлмэг hайхан байхада, Үлгэн дайдын эзэгүй, Ужам сүлөө байхада, Амитан зоной олошороодүй, Хомор үсөөхэн байхада, Ан гүрөөhэнэй үсөөрөөгүй, Элбэг олон байхада, Энэ байгша буряад аймагай Үбгэ эсэгэ болохо заяата Содо бэе hайхан шарайта, hонор оюун hүрхэй зоригто Эрхим хүбүүн турэжэ, Эрэ болон эгдэйбэ, Хүйхэр хүбүүн турэжэ, […]

Автор:

читать весь текст…

 03 марта 2021, 05:29

Хаахиргаан дуун. Обрядовая песня западных бурят.

Эхирэд буряадуудай “Хаахирган дуун” Из собрания Д.С Дугарова Обрядовая (Призывная) песня  иркутских бурят рода эхирит.   Запевала: А—ээ,э-ээ, Һарын гараһан газартуу даа Хор: А-ээ, э-ээ Һарын гараһаг газарта З: А-ээ, э-ээ Һаадаг номон дэлин байнал даа. Х: А-ээ, э-ээ, Һаадаг номон дэлин байнал гэшүү даа. З: А-оо, о-оо. Һайн үбгэүү ороһон гэрэтүү даа Х: А-ээ, […]

Автор:

читать весь текст…

 03 марта 2021, 05:29

Хүхы. Аполлон Тороевай онтохонуудһаа

Үдэрэй хэмжээ ута боло болоһоор, наранай гэрэл шангада шангадаһаар, хараб айлшан ерэжэ,орон нютагтамнай бэлэг сэлэргээ түхөөжэ байба ха.   Ой модон ногоон торгон пулаадаа хэдэрбэ, хүдөө тала хүхэ ногоон тэрлигээ нэмэрибэ.   Дулаанай оронһоо дайр олон шубууд дуу шуу табилдан ерэжэ, забда сүлөөгүйгөөр уургайнуудаа түхеэрнэд.   Гансал хүхы шубуун модоной оройдо сүлөөтэйгөөр дабхайжа һуугаад, ой […]

Автор:

читать весь текст…

 03 марта 2021, 05:28

Хаан сагта абхай. Парамон Дмитриевэй үльгэрнүүдһээ

    Хаан сагта абхай. Парамон Дмитриев Улигер «Хаан сагта абхай» записан в 50-х годах бурятским фольклористом Данри Хилтухиным  у сказителя Парамона Дмитриева. Данри Хилтухин Урдын урда сагта, Урин дулаан байхада, Эртын эртэ сагта Энхэ элдин үедэ Үндэр уулын хормойдо, Үргэн далайн захада, Алтан ехэ бооридо, Арюун ехэ дайдада Үбгэн һамган хоёр Һууһан байһан юм. […]

Автор:

читать весь текст…

 03 марта 2021, 05:27

Бухайн хубуун Богдо Жангарай түүхэ. Монголдохи бурядуудай үльгэ

Урдын сагай найман тэмэн наhатанай, наян тохой бэетэнэй үеын БУХАЙР ХҮБҮҮН БОГДО ЖАНГАРАЙ ТҮҮХЭ Буряадай алдарта эрдэмтэн Цырен-Анчик Дугар-Нимаевай 1976 ондо Монголой буряадуудһаа бэшэжэ абаһан үльгэр.   Урда урда сагта, Уран hайхан сагта Захын модоной загдуул, Загал эреэн гуранай Инзаган байха сагта агсан алтай.   Сун далайн шалбааг, Сумбэр уулын болдог Байхада ла алтай. Газарай […]

Автор:

читать весь текст…

 03 марта 2021, 05:26

Хулгайша шаазгай. Аполлон Тороевай онтохонуудһаа

Намарай хара үүлэд хөөрэжэ, нарые халхална, хүйтэн һалхин үлеэнэ. Дулаан орон уруу шубууд ниидэхэеэ сугларба. Шаазгай галуудай хажуугаар эрьелдэнэ. Галуунай сагаан үдэндэ хорхойтоно. Тиигээд, эхэ галуунай нэгэ һайхан үдэ ходолоод, уургай соогоо нюуба. Үдэеэ ходолуулһан галуун уйлажа, удамарша галуундаа мэдүүлбэ. Тэрэнь хамаг галуудаа суглуулаад: — Хэнтнай эхэ галуунай эгээл һайхан үдэ ходолооб?-гэжэ һураба. Балтадаа дуугай […]

Автор:

читать весь текст…

 21 декабря 2020, 18:53

Эхирит-Булагатские эпопеи. Айдуурай Мэргэн. Аламжи Мэргэн

Перевод-Ц. Жамсарано. Профессор Ц. Жамсарано. Книга «Эхрит-Булгатские эпопеи: Пятнадцатилетний Айдурай Мэргэн и его сестра Агу Гохон и Аламжи Мерген хубун и сестрица Агуй Гохон Духэй» вышла в свет  в 1959 г. в г. Улан-Батор по инициативе великого монгольского ученого Бямбын Ринчен.Книга издана  на основе собственных переводов бурятского ученого-фольклориста — Цыбена Жамсарано. Переводы  выполнены в разное […]

Автор:

читать весь текст…

 29 ноября 2019, 03:13

Сагаадай Мэргэн хүбүүн, Ногоодой сэсэн басаган хоёр.

Улигер записан писателем Х.Намсараевым у жителя сомона Хёлго Батын Сэбэг в 1935 году. УРАЙНАЙ УРИН САГТА ҺЭН ГЭЛЭЙ Саг жэлэй Сарюун эртэ байхада, Сахилза хүхэ ногооной Уһан зеөлэн байхада, Һүн сагаан далайн Шалбааг таляан байхада, Һүмбэр үндэр уулын Болдог дошо байхада, Захын барьял модоной Загзуул сагдуул байхада, Загал улаан гуранай Инзаган түлгэ байхада гэлэй. Тиихэ […]

Автор:

читать весь текст…

 28 октября 2019, 07:23

Үнгын голой үльгэр. Һайдар, Буйдар хоёр.

Үлигер «Һайдар, Буйдар хоер» ученые относят сказительскому (унгинскому) ареалу Унгинской долины (Нукутский район Иркутская область). Улигер «hайдар Буудэр»  был записан профессором , д.ф.н. В.И. Золхоевым в  1954 г.  у старого улигершина Парамона Дмитриева. Ученый приложил к нему ценный документ — «Список улигеров, которые знает сказитель П.Д. Дмитриев…» В этом списке  значатся: 1) Гэсэр, 2) Элэнтэ Тархи […]

Автор:

читать весь текст…

 28 октября 2019, 04:49

Үльгэр. Айдуурай Мэргэн хүбүүн, Агуу Гоохон дүүхэй хоер

  Профессор, д.ф.н. Бурчина Д.Н: «…Айдурай Мэргэн» (1868 стихов), записан Ц. Жамцарано в 1908 г. от Б. Бурлаева в Верхне­ленском уезде( Качугский район) Сюжетная структура его состоит из следующих звеньев: 1) 15-летнего Айдурай Мэргэна убивает на охоте женщина с зооморфными чер­тами; 2) Конь советует сестре героя, девице Агуй Ногон, привезти деву-воскресительницу — дочь Эжи Мунху […]

Автор:

читать весь текст…

 27 октября 2019, 16:16

Үльгэр. Хараасгай Мэргэн хүбүүн

  Урданай гэхын урдада, Урда сагай мэндэдэ, Түрүүнэй гэхын түрүүндэ, Түрүүн сагай мэндэдэ; Һүн ехэ далайн Салим байха сагта, Һүмбэр ехэ уулын Болдог байха сагта; Зандан ехэ модоной Залаалан байха үедэ, Загал эреэн бугын Инзагахан байха үедэ; Абарга ехэ загаһанай Жараахай шабхай байхада, Абарга шара могойн Хорхой сохо байхада; Бүһэ үгы һэлдэндэ, Бэшэг үгы балайда […]

Автор:

читать весь текст…

 11 октября 2019, 01:47

Үбэр мэргэнэй хүбүүн Ёоро Ёгшолой түүхэ. Монголдохи буряадуудай үльгэр

Урдын урда сагта Эртын эртэ сагта Захын модоной сагдуул, Загал эреэн гуранай инзаган байха сагта, һүн далайн шалбааг, Һүмбэр агуулын болдог байха сагта, Газарай газар боложо, Уһанай уһан боложо, Үрмэтэжэ байхын уедэ, Найман түмэн наһатанай Наян тохой бэетын үедэ Убэр Шодор Шоолин нютагтай, Ангир алаг моритой Үбэр мэргэнэйхи гэжэ Айл һуужа байба агсан алтай. Гараһаар […]

Автор:

читать весь текст…

 30 августа 2019, 19:36

Оньhон үгэ (Ү) Пословицы и поговорки.

Үбгэд хүгшэдтэ — хойморой хүндэ. Старикам — почет и уважение. Yбгэд хүгшэдые наадалхагүй, үтэлхэ саг өөртэш ерэхэ. Не подшучивать над старыми, и к тебе  старость придет. Үбгэн буурал хууршын арыень алталан, мүрыень мүнгэлэн үдэшэхэ. Старого хурчина  провожать, одарив  золотом и серебром . Yбгэн үхибүүн хоёр адли. Старик и ребенок одинаковы. Что старый, что малый — […]

Автор:

читать весь текст…

 13 августа 2019, 16:29

Оньhон үгэ (З) пословицы и поговорки

Заан хүсэтэй, хулгана мэхэтэй. Слон — силен,  мышь — хитра. Заан шарга мориндоо зандан ташуур хонуулха. Слон запряженный в конские сани не обойдется без сандалового кнута. Заабаряар ябаһан зарса, заралгаар ябаһан туршуул. Живущий под указаниями раб, идущий по принуждению прислужник. Заахан хулгана зааниие зандаа. Маленькая мышка пригрозила слону. Заахан гэжэ бү баһа, забдабал хүсэн олдохо. […]

Автор:

читать весь текст…

 27 января 2019, 04:27

Жили люди. Великий улигершин Александр (Альфор) Васильев

Васильев Александр (Альфор) Онгоевич (1887 — 1945), великий бурятский улигершин, сказитель народных эпосов-улигеров. Сказитель  юных лет он прославился как певец, сам сочинял песни, был мастером-импровизатором на турнирных состязаниях певцов. Обладал великолепным, могучим басом, играл на морин хуре. Александр Васильев родился в улусе Молька Усть-Удинского района Иркутской области, в семье бурята из рода хөөгэй. Все в […]

Автор:

читать весь текст…

 01 декабря 2018, 22:46

ГЭСЭР.

ГЭСЭР Запев Тридцать стрел из колчанов Извлечем и покажем. Тридцать славилось ханов — Об отважном расскажем. Двадцать было ларцов, Где хранили мы стрелы. Двадцать было борцов, А один — самый смелый! Мы позвать не забыли Старцев, живших до нас. Стародавние были Мы расскажем сейчас. Как созвездия юга. Пусть не гаснет рассказ,— Только слезы у друга […]

Автор:

читать весь текст…

 02 ноября 2018, 03:25

Оньһон үгэ (Н) Пословицы и поговорки.

Наадан жаргаха саг хүн бүридэ байгаа. У каждого человека было счастливое детство. Наадан дээрэ нахилзаха хэрэгтэй, хурим дээрэ хотолзохо хэрэгтэй. На играх нужно танцевать, на свадьбах надо веселиться. Наада тээгээ нялуун, саанаа гашуун. Вблизи-приторный, извне-горький. Нагасын hайн зээдэ, намаагай hайхан хушада. Все лучшее от дяди — у племянника, самая красивая крона — у кедра Нажарынь […]

Автор:

читать весь текст…

 26 октября 2018, 12:38

Оньһон үгэ (М) Пословицы и поговорки.

Маани мэгзэм-һүзэгһөө. Мантры, моление — от веры. Мааража хонин болодог, уйлажа хүн түрэдэг. Блея, бараном становится, плача, человек рождается. Мара мадагар юумэ ябана. Словно аршин проглотил Могойн эреэн газаагаа, Хγнэй эреэн досоогоо. Пестрота змеи снаружи, пестрота (коварство) человека —внутри. Модонhоо хөө гараха, Мууhаа муу гараха. Из дерева — уголь выходит, от дурного-плохое исходит. Морёо унажа […]

Автор:

читать весь текст…

 24 октября 2018, 13:38

Оньһон үгэ (Ж) Пословицы и поговорки

  Жаахании бү занда, даагании бү һундала. Не кричи на ребенка, не садись на жеребенка. Жажалаагүй аад, бү залги, бодоогүй аад, бү хэлэ. Не разжевав не проглатывай, не говори, не подумав. Жабарһаа  бү даара, жэбэрһээ бү суура. От холода не мерзни, от ржавчины не рвись. Жараахай бү намна- гугуулида тогтохогүй. Не гонись за пескарем, в сетях не удержишь. Жаран […]

Автор:

читать весь текст…