03 марта 2021, 05:27

Бухайн хубуун Богдо Жангарай түүхэ. Монголдохи бурядуудай үльгэ

Урдын сагай найман тэмэн наhатанай, наян тохой бэетэнэй үеын БУХАЙР ХҮБҮҮН БОГДО ЖАНГАРАЙ ТҮҮХЭ

Буряадай алдарта эрдэмтэн Цырен-Анчик Дугар-Нимаевай 1976 ондо Монголой буряадуудһаа бэшэжэ абаһан үльгэр.

 

Урда урда сагта,

Уран hайхан сагта

Захын модоной загдуул,

Загал эреэн гуранай

Инзаган байха сагта

агсан алтай.

 

Сун далайн шалбааг,

Сумбэр уулын болдог

Байхада ла алтай.

Газарай газар болохо,

Уhанай уhан боложо,

Үрмэтэжэ байхын уедэ

агсан алтай.

 

Найман тумэн наhатанай

Наян тохой бэетэнэй

Уедэ лэ hэн алтай.

 

Шэхэр далай нютагтай

Шэгэмууниин шажантай,

Буйр далай нютагтай,

Бурхан Буддын шажантай,

Тубэд Дамба хаанай

Турал болохо,

Бодон Зула хаанай

Зээ болохо,

Бурхан Доржо хаанай

Аша болохо

Эзэн Бухайра хаанай хубуун

Богдо Жангар гэжэ

Эрын эршэмтэн,

Хунэй хубэтэн

Хаан hууба агсан алтай.

Амин дива бурхан hахюуhатай,

Юмжан  боти номтой

агсан алтай.

 

Гурбан дагини эгэшэтэй,

Ара Бээжэн хотодо

Арбан тумэн албататай,

Арбан тумэн албатын

 

Аха заха Лайдан хонгор

 

баатартай.

 

Дотор Бээжэн хотодо

Долоон тумэн албататай,

Долоон тумэн албатын

Аха заха

 

Ерэн хоногшын газарhаа

Еруулэн харбадаг,

Далан хоногшын газарьаа

Дахуулан харбадаг

Эрхии Мэргэн гэхэ баатартай

агсан алтай.

 

Эбэр Бээжэн хотодо

Уй тумэн албататай,

Уй тумэн албатын

Аха заха

Гушан алда бэетэй,

Гулдай зээрдэ моритой,

Гурбан сажан бэетэй

Ганхуумай мэргэн гэхэ

баатартай агсан алтай.

 

Эзэн Бухайра хаан

Наьаньаа нугшэхын сагта

Богдо Жангар хубуундээ

Гэрээд угэеэ хэлэнэм гэхэ

Зарлиг болодог агсан алтай.

Зай, Богдо Жангар хубуумни,

Амин дива hахюуьандаа

зальбаржа,

 

Юмжан боти номдоо шутэжэ,

Сэгсэрхэй сээрхэй дамнил,

Дагуунинхан дагууни,

Эбын заяа заяалаад,

Хаан шэрээдээ hуужа,

Хаан турэеэ даажа ябаха

Сагшни болобол даа,

Сэгсэрхэй сээрхэй дамнил,

Дагуунинхан дагууни.

 

Гурбан дагини эгэшэеэ

 

Энэ дээрэхи

 

Улаан мяхатай,

 

Сагаан яhатай,

 

Амида голтой

 

Амитанай ерэжэ эреэ hаань,

Сэгсэрхэй сээрхэй дамнил,

Дагуунинхан дагууни,

 

Угы гэнгуйгеэр

 

Угеерэйл даа,

 

Сэгсэрхэй сээрхэй дамнил,

Дагуунинхан дагууни.

 

Шинии хубита заяата нухэрые

 

Юмжан боти номой

 

Далан долоодохи хуудаhанда

 

Заажа айладхаhан

 

Зарлиг байжа болохо даа.

Сэгсэрхэй сээрхэй дамнил,

Дагуунинхан дагууни.

 

Эрын эршэмтэн,

 

Хунэй хусэтэн боложо,

 

Хаан шэрээдэ hуужа,

 

Хаан турэеэ эзэлэжэ

 

Ябаагуй hаашни,

 

Сэгсэрхэй сээрхэй дамнил,

Дагуунинхан дагууни,

 

Ерэн хаашуул

 

Ерэжэ наадалха,

 

Далан хаашуул

 

Даража абаха ёhотой даа.

Сэгсэрхэй сээрхэй дамнил,

Дагуунинхан дагууни,

 

Иин минии хэлэьэн угые

 

Мартал угы

 

Хаан шэрээдээ hуужа,

 

Албата зоноо хаража

 

Ябаха сагшни болобол даа,

Сэгсэрхэй сээрхэй дамнил,

 

Дагуунинхан дагууни,

Гэжэ хэлэн зогсобо.

 

Эзэн Бухайра хаан

 

Наhанhаа нугшэжэ

 

Тагаалал болбо агсан алтай.

Богдо Хангар хаан хубуун,

Номшын хубуун

 

Номшонорые суглуулжа,

Хурал номые уйлэдуулжэ,

Эсэгэ хаанай буян хэжэ,

Хаан абаяа худоолуулбэ

агсан алтай.

 

Богдо Хангар хаан

Хаан щэрээдээ hуужа,

Хаан турэеэ барижа,

 

hарые hаралажа,

 

Жэлые жэллэжэ

 

hуухын уедэ

Бургэдэй шэнээн бэетэй

Будэнтэ соохор шубуун ерэжэ

Баруун тотого дээрэнь

hууба агсан алтай.

 

hуужа байхын уедэ

Таар тахим туурээжэ,

Тар-мурхэн залгуулжа

 

hууба агсан алтай.

 

Хон хан хирээн

 

Хан хон дибии ха юм.

 

Эзэн Богдо Дангар

 

Хаан абай, дуулыта,

 

Хонхан хирээн

 

Хон дибиидэбэ хаяа.

 

Ехэ эгэшыетнай

 

Нухэр эрижэ ерэбэлби,

Хонхан хирээн

 

Хон дибиидэбэ хаяа.

 

Хун болохыемнай

 

Зала холбон хайрлыта.

 

Хонхан хирээн

 

Хон дибиидэбэ хаяа.

Гуйха гуулин толгой,

Мургэхэ мунгэн толгой

табинам даа.

 

Хонхан хирээн

 

Хон дибиидэбэ хаяа.

 

Би болбол

 

Барууни баруун зугтэ,

Гушан жэлэй газарта

Тамшиин сагаан

 

Тала нютагтайб даа,

Хонхан хирээн

Хон дибиидэбэ хаяа,

Гэжэл хэлэн зогсоо даа.

Хонхан хирээн

Хон дибиидэбэ хаяа.

Богда Жангар хаан

абай минии,

Эгэшыем хун дурсэтэй

Амитан эрижэ ерэхэгуй,

Бургэдэй шэнээн

Будэнтэ соохор шубуун

Эрижэ ерэхэдээ

Яаба гээшэб гэжэ

Гайранда гайхажа,

Ёорондо ёгшожо

hууба агсан алтай.

hуужа байхын уедэ

Эсэгэ хаан

 

Улаан мяхатай,

Сагаан яhатай,

Амиды голтой

 

Амитанай ерэжэ эреэ hаа,

Угы гэнгуйгээр угоорэй

Гэhэн алтан зарлиг

Дабаха угы гээшэлтэй би

Гэжэ ьанаад,

 

Угэхэб гэбэ агсан алтай.

 

Бургэдэй шэнээн

Будэнтэ соохор шубуун

Хаан абын хайрада

Хуртэбэб гэжэ баярлан,

Баруун дали дээрээ

hуулгажа,

 

Барууни баруун хойто зуг

барина.

 

Тургэн hалхи гуруулжэ,

Удаан hалхи орхижо

Ябаба агсан алтай.

 

Богда Жангар хаан абай

Ямар амитанда угэбэ

гээшэбиб,

 

Уйдажа hуухын уедэ

Шара эшэгэн дэгэлтэй

Даахитай боро даагатай

Хобтын шэнээн нюhаяа

Хоер мур дээгуурээ

шэрэhэн,

 

Нюhата Нюсхай нэрэтэй

Амитан ерэжэ

 

Богдо Жангар хаанай

 

Дунда эгэшыень

 

Эрибэ агсан алтай.

 

Богдо Жангар хаан,

 

Муу hайншье hаа,

 

Хун дурсэтэй амитан

 

Эрибэ гээшэ гэжэ

 

Угэхэ гэбэ агсан алтай.

 

Даахитай боро даагатай

 

Нюhатай Нюсхай нэрэтэ

 

хубуун

 

Хойнын хойно сагта

 

Турэлэй ёhоор

 

Инаг hайхая уулзая гэжэ

 

Юроол табяад,

 

Даахитай боро

 

Даагандаа hундалдаад

Мун барууни баруун хойто

зугые барижа

 

Ябаба агсан алтай.

 

Богдо Жангар хаан абай

Ганса эгэшэтэеэ hуужа,

hарые hарлажа,

 

Бэлые жэллэжэ байхын уедэ

Булжамуурай шэнээн бэетэй

Боро соохор шубуун ерэжэ

Баруун тотого дээрэнь hуужа,

Зай, Богдо Жангар хаан абай,

Бага эгэшэеэ угэхэ гу та

намда гэжэ

 

Юроол заяа гуйжа hууба

агсан алтай.

 

Мун Богдо Жангар хаан

 

Минин гурбан дагинис

эгэшэнэрые

 

Нэгэ муртэй амитан ерэжэ

эрихэгуй

 

Юун гэhэн хубигуй амитад

гээшэбибди гэжэ

 

Ехэтэ уйдажа байба

агсан алтай.

 

Уйдажа байхынгаа уедэ

 

Эсэгэ хаамни

Ямаршье амитанай

Ерэжэ эреэ hаа угээрэй

гэhэн

 

Зарлиг дабаха угы ёhотой

гээшэ гээби гэжэ,

Мун угэхэб гэбэ агсан алтай.

Булжамуурай шэнээн

Боро соохор шубуун

Баруун дали дээрээ hуулгажа,

Барууни баруун хойто зугые

барижа

 

Ябаба агсан алтай.

 

Богдо Жангар хаан

Ордонhоо гаража

Боро соохор шубуунай

 

Хойноhоо

 

Хаража байхынгаа уедэ

Иимэ заахан амитан аад лэ,

Яаhан ехэ шадалтай амитан

гээшэб гэжэ

 

Гайранда гайхажа,

Ёороодо ёгшожо байна

агсан алтай.

 

Эрди хубилгаантай амитан

гээшэ гу гэжэ

Сэдьхэлээ заhажа,

Уйгаа тараажа,

Хаан ордондоо орожо,

Хаан шэрээдээ hууба

агсан алтай.

 

hарые hарлажа,

 

Жэлые жэллэжэ

 

hуужа байхын уедэ

Гэр дотороо

Гансааран hуухамни

уйтай гэжэ

 

hанажа байхынгаа уедэ

Эсэгэ хаан юу гэжэ

зарлиг болоо бэлэй

 

Гэжэ hанахадаа,

 

Амин дива hахюуhандаа

 

зальбаржа,

 

Юмжан  боти номдоо шутэжэ

 

hууха гэhэн бэлэй

 

Гэжэ hанаад,

 

Амин дива бурхан

 

hахюуhандаа

 

Зула худэ ургэжэ,

 

Юмжан боти номоо абажа

 

Уншажа hуухынгаа уедэ

 

Далан долоодохи хуудаhан дээрэ

Хубита заяата нухэрээ

 

Барууни баруун хойто зугтэ,

Наян жэлэй газарта,

 

Урэнэ Мурэнэ хаанай

 

Гараhаар гансахан

 

Сагаан Дара Эхын хубилгаан

 

Сагаан Дари луга Сагаандиихан

Гэжэ басагые абаха,

 

Хубита нухэр гэжэ

 

Зааhан байба агсан алтай.

 

Тэрэниие узэхэтэй зэргэ

 

Тэрэ басагайе абаха юм байна

гэжэ hанаад,

 

Унаха мориёо бэдэржэ,

 

Ара Бээжэн хотын

 

Арбан тумэн адуунда

 

Унаха мориёо оложо ядаад,

 

Дотор Бээжэн хотондо

 

Долоон тумэн адуунда

Ерэжэ бэдэрбэ агсан алтай.

 

Бэдэржэ ябахын уедэ

 

Зэд туруутай,

 

Зэбэ шэхэтэй,

 

Мушэн соохор

 

Уреэ багахан морин

 

Богдо Жангар хааниие

 

Гурба дахин тойрожо,

 

Гурба дахин заадажа,

 

Урдань ерэжэ,

 

Гурба дахин хульбоод,

 

Намай барижа уна гэhэн

 

шэгтэй

 

Байба агсан алтай.

 

Богдо Жангар хаан абай

 

Наян жэлэй газарта

 

Аян холо ябахада

 

Ардаг багахан адуун гээшэ гу

 

гэжэ hанаад,

 

Мушэн соохор мориие

Барил угы орхижо,

Эсэгэ хаанай дайнда унадаг,

Хадын шэнээн бэетэй

Хурин зээрдэ мориие барижа,

Тоб гэhэн тохомтой

Тохой мунгэн эмээлээ тохожо,

Хаб гэhэн хазаараа хазаарлажа

Ханхинама мунгэн хударгаяа

хударгалжа

Далан табан тобшотой

Дара магнал дэгэлээ умдэжэ,

Загаhан нюргатай

Зандан булгайр гуталаа

умдэжэ,

 

Бутын шэнээн

 

Булган бообор малгайгаа

умдэжэ

Ерэн тэхын эбэрээр хэhэн

Елгэ шара номоо агсажа,

Агар зандан модоной

Улаан голоор хэhэн бэетэй,

Тумэрэй хаан гэгшэ

Суранзаар хэhэн зэбэтэй,

Гунан бухын

 

Баруун эбэрэй узуурээр хэhэн

булсуутай,

Хаан Гарууда шубуунай

Баруун далын хурса удоор

хэhэн удэтэй

Наян хара hуршаяа агсажа ба

Хорото сагаан hэлмэеэ

Зуун ташаандаа зуужэ,

Барууни хойто зуг барижа,

Наян жэлэй газарта

Урэнэ Мурэнэ хаанайда

 

Зорижо мордобо агсан алтай.

Оодэ газар

 

Унэгэн жороо табижа,

Уруу газар

 

Унаган жороо табижа,

Тургэн hалхиие туруулжэ,

Удаан hалхиие орхижо

hарые hарлажа,

 

Жэлые жэллэжэ

 

Ябаба агсан алтай.

Ябажа байхынь уедэ

Шала сагаан добо дээрэ,

Шара улаахан эльэн дээрэ

Наран тужын эбэртэ,

Наруулихан газарта

Дурбэн табгай багса шааха

мэтэ боложо,

Хадан шэнээн бэетэй

Хурии зээрдэ морин

Хэбтэшэбэ агсан алтай.

 

Эзэн жэбэр

 

Богдо Жангар хаан абай

Зарлиг болобо агсан алтай.

Шал сагаан добо дээрэ

Шара улаахан элhэн дээрэ

Дурбэн табгай багса шаажа,

Эсэжэ туража ябахадаа,

Наян жэлэй газарта

Яажа хэрэгээ бутээжэ

Ябаха хоёр гээшэбибди

Гэбэ агсан алтай.

 

Хадын шэнээн бэетэй

Хурии зээрдэ морин

Таар тэхим туурээжэ,

Тар мурхэн залгуулжа

Байба агсан алтай.

 

Эбни заяа заяалда

 

Турьюу турьяанза,

 

Эээн жэбэр

 

Богдо Жангар мину

 

Дуулалза,

 

Турьюу турьяанза,

 

Миниишни

 

Найман тумэн наhамни дуурэхэ,

 

Шинии намhаа hалаха,

 

Минии шамhаа hалаха удэр

 

Эгээ мунээ болобо даа.

 

Турьюу турьяанза.

 

Эмээл тохом хоёрым

 

Нюрган дээрэhээмни абажа,

 

Умхирхэ нурахагуй газарта

 

Хадагалха ёhотой болоболши

даа.

 

Турьюу турьяанза.

 

Урдан урда,

 

Эртын энхэ сагта

 

Эсэгэ хаанай

 

Аян дайнай газарта

 

Дайн сэрэгээ даралсажа

 

Ябалсаhан энээхэн бэемни даа,

 

Турьюу турьяанза.

 

Хунэй газар хусэтэй

 

Хариин газар хатуу даа,

 

Турьюу турьянза.

 

Агта мориёо нарилжа,

 

Оорын бэеэ хинажа,

 

Зэр зэбсэгээ заhажа,

 

Ябаха еhотой юумэ даа.

 

Турьюу турьяанза.

 

Нарhан тужын эбэрhээ

 

Наруулихан газарhаа

 

Шэхэр далай нютагаа

 

Бусаарай даа,

 

Турьюу турьяанза.

 

Дотор Бээжэн хотын

 

Долоон тумэн адуунhаа

 

Зэд туруутай,

 

Зэбэ шэхэтэй,

 

Мунгэн соохор

 

Мориео  барижа,

 

Унажа ябаарай даа,

Турьюу турьяанза.

Заяанайшни унаха морин

ёhотой даа,

 

Турьюу турьяанэа,

Гэжэ хэлэн зогсобо.

 

Турьюу турьяанза.

Эзэн Богдо Жангар

 

Эмээл тохом хоёроо

Морин дээрэhээ абажа

Хадагалба агсан алтай.

Ухэжэ байhан моринойнгоо

угоор

 

Энэ газар ерээд

 

Бусаха гэжэ яахабиб

 

гэжэ hанаад,

 

Барууни баруун хойто

зуг барижа,

Ябаба агсан алтай.

 

hарые hарлажа

 

жэлые жэллэжэ ябахын уедээ

Эсэхэ тураха мэтэ боложо,

Щулуун орьол хадын бооридо *

Амарха мэтэ болохо

Бууба агсан алтай.

 

Дурбан хоногто гуда hуужа,

Дурбан хоногто дула hуужа

байхынгаа уедэ

Ябаха гажэ hанахадаа,

Ябаха шадалгуй болоhон байба

агсан алтай.

 

Яадаг бэлэй гэжэ hанажа

байхынгаа сагта

 

Орон нютаг тээшээ хаража,

 

Таар тахим туурээжэ

Тар мунхан залгуулжа

hуубал даа.

 

Эбын заяа  заяалда

 

Дагуунинхай дагуунин.

Шэхэр далай нютаг,

Шэгэмууниин шажан дуулалза,

Дагуунинхай дагуунин.

Буйр далай нютаг,

Бурхаи Буддын шажан

Наана hайхан дуулалза,

Дагуунинхай дагуунин.

Амин дива бурхан hахюуhан

Шажан боти ном мину дуулалза

Дагуунинхай дагуунии.

Тубэд Дамба хаан турэл,

Бодон Зула хаан нагаса,

Бурхан Дурша хаан абга мину

дуулалза,

Дагуужинхай дагуунин.

Ара Бээжэн хотын

Аха заха болохо

Лайдан хонгор дуулалза,

Дагуунинхай дагуунин.

 

Дотор Бээжэн хотын

Долоон тумэн албатын

Аха заха

 

Эрхим мэргэн баатар мину

дуулалза

Дагуунинхай дагуунин.

 

Убэр Бээжзн хотын

Уй тумэн албатын

Аха заха болохо

Туман алда бэетэй

Гулдай зээрдэ моржтой,

Гурбан  сажан бэетэй

Гандуумай мэргэн баатар

дуулалза,

 

Дагуунинхай дагуунин.

Шал сагаан добо дээрэ.

Шара улаан эльhэн дээрэ

Хадан шэнээн бэетэй

Хурэн зээрдэ морин мину,

Дагуунинхай дагуунин,

Дурбэн табгай багса шаажа,

Найман тумэн наhандаа

Дуурэhэн бэлэй даа,

Дагуунинхай дагуунин.

Тэрэ нютагhаа саашаа

Барууни баруун хойто зугые

 

барижа,

 

Урэнэ Мурэнэ хаанайда

Ябагаар ошохом гэжэ ябана

 

Бэлэй би.

 

Дагуунихай дагуунин*

 

hарые hарлажа,

 

Жэлые жэллэжэ ябахынгаа уедэ,

Дагуунинхай дагуунин,

 

Эсэхэ сусаха саг болоо

бэлэй даа,

Дагуунинхай дагуунин.

Гурбан хоногто

Гуда hууна,

Дурбэн хоногто

Дулэ hуужа байхымни уедэ,

Дагуунинхай дагуунин,

Ябаха шадални дуурэбэ

бэлэй даа,

 

Дагуунинхай дагуунин.

Утаhанай шэнээн

Улаан голтой,

Хялгааhанай шэнээн

Цагаан голтой байнабдаа.

Дагуунинхай дагуунин.

 

Зон гол албата харсагамни,

Абарха аргатнай юунхэн бэ,

Дагуунинхай дагуунин.

 

Абарха танай дуран,

Орхихо танай дуран даа,

Дагуунинхай дагуунин.

Дотор Бээжэн хотын

 

Долоон тумэн адуунhаа даа,

Дагуунинхай дагуунин,

 

Зэд туруута,

 

Зэбэ ехэтэ

 

Мушэн соохор морине барижа

эльгээгты даа

 

Дагуунинхай дагуунин.

 

Умдэхэ хубсаhа,

 

Эдихэ хоолоо эльгээхэ гут даа,

 

Гэжэ лэ хэлэн зогсобо даа.

 

Дагуунинхай дагуунин.

Утаhанай шэнээн улаан,

 

Хялгааhанай шэнээн сагаан

 

голтой

Хэбтэжэ байба агсан алтай.

 

Хэбтэжэ байхын уедэ

 

Орон нютагайнъ

 

Албата зон сугларжа

 

Эзэн Богдо Жангар хаанаа

 

Яахабибда гэлсэжэ байхын

 

уедэ

 

Арбан тумэн албатаяа

 

Ада заха

 

Лайдан хонгор баатар

 

Таар тэхим туурээжэ

 

Тар мурхэн залгуулажа

 

Байба, агсан алтай.

 

Гайха гайханза,

 

Эбын заяа заяалыта

 

Гайха гайханза.

 

Ара Бээжэн хотымни

Арбан тумэн албата,

Убэр Бээжэн хотын

Уй тумэн албата,

Дотор Бээжэн хотын

Долоон тумэн албата,

дуулыта,

Дагуунинхай дагуунин.

Долоон тумэн албатын

Аха заха Эрхии мэргэн

баатар,

Уй тумэн албатын

Аха заха Ганхуумай

баатар дуулалза.

Дагуунинхай дагуунин.

Дээдэ болон

 

Хаан Хурмаста тэнгэри

Эсэгэ хаамни, дуулыта,

Дагуунинхай дагуунин.

Дунда болон

 

Амин дива бурхан сахюусан,

Бурхан Буддын шажамни,

дуулыта.

 

Дагуунинхай дагуунин.

Доодо болон

 

Улгэн дэлхэй эмгэн эхэмни,

дуулыта,

Дагуунинхай дагуунин.

Эзэн богдо Жангар хаамни

Газарай холо,

 

Уhанай утада ошожо

Утаhанай шэнээн улаан

голтой,

Хялгааhанай шэнээн сагаан

голтой

 

Хэбтэжэ байхынь уедэ,

Дагуунинхай дагуунин

 

Аха аргаа бэдэрэжэ,

Аша туhаяа хургэхэ

Эгээ муноо удэр болобо даа.

Дагуунинхай дагуунин.

 

Эрхии мэргэн баатар

Мориёо, дэгэлээ абаашажа

Угэхэ сагани болобо даа.

Дагуунинхай дагуунин.

Ганхуумай мэргэн баатар

Мушэн соохор

Зэд туруута,

Зэбэ шэхэтэ

Мориёо барижа

 

Бэлдэхэ сагшни болобо даа,

Дагуунинхай дагуунин.

 

Гэжэ лэ хэлэн зогсобо.

Гайха гайханза.

 

Эрхии мэргэн баатар

Мори, дэгэл, хоолоо

Хургэжэ угэхэ болобо гэжэ

Зэр зэбсэгээ тухеэрэжэ,

Нашаганаса энеэжэ,

Ташаганаса хеерэжэ байба

агсан алтай.

 

Зай, Ганхуумай мэргэн баатар

Зэд туруута ,

Зэбэ шэхэтэ

 

Мушэн соохор мори бариха

болобо гэжэ

 

Гушан алда бэетэй

Гулдай зээрдэ мориёо

эмээллэжэ,

 

Наян алда алтан ургаяа

шэрэжэ

 

Мордобо агсан алтай.

Дотор Бээжэн хотын

 

Долоон тумэн адууе хуряажа,

 

Зэд туруута,

|3эбэ шэхэтэ

 

Мушэн соохор мориео

бариха гэжэ

 

Хурбан хоногто

Гуда улдэжэ,

Дурбэн хоногто

Дулэ улдэжэ,

Барижа ядаба агсан алтай.

Мушэн соохор морин

 

Дурбэн хултэй,

Хоер шэхэтэй,

Хулэг мориндо хусэгдэхэгуй

Хурдан гээшэ хулэг байба

агсан алтай.

 

Баhа мушэн соохор морин

Таар та[им туурээжэ,

Тар мурхэн залгуулажа байба

агсан алтай.

 

Турьюу турьяанза.

 

Урдын урда

 

Эртын зртэ сагта

Эзэн хэбэр

 

Богдо Жангар хаанай

 

Унаха мориёо бэдэрэжэ

ябахада,

 

Би шинии унаха морин

байнаб гэжэ,

Гурба дахин тойрожо,

Гурба дахин заадажа.

Гурба дахин хульбээжэ

Ябаха бэлэй би даа.

Турьюу турьяанза

Аян холо ябажа шадахагуй

адуун гэжэ,

Голого орхиhон бэлэй даа.

Турьюу турьяанза,

Муноо яагаад намайе унаха

болобо гээшэб,

 

Гэжэ хэлэж байба.

 

Долоон тумэн адуунай

Аха заха

 

Далан жэлдэ

 

Дайниие даралсаhан

 

Далхи сагаан азарга

 

Мушэн соохор мориндо

 

Хэлэн залгуулажа байба

агсан алтай.

 

Ши минии соохор морин

Эзэн богдо Жангар хаанай

Заяанай унаха гэhэн

Хулэг-морин турэбэ бэлэйш.

Шинии ошохогуй,

Баригдахагуй байхадашни,

Хэмнай ошохо

 

Аша туhа хургэхэ гээшэб

гэбэлтэй.

 

Эзэн жэбэр

 

Богдо Жангар хаанай

 

Тэрэ холо газарта

Наhанhаа дуурэхэдэ

 

Хэнэй морин гээшэб гэжэ

ябахаш даа.

 

Ерэн хаашуул

 

Ерэжэ наадалха,

 

Далан хаашуул

 

Дахажа наадалха губи даа.

 

Турьюу турьяанза.

 

Ашагуй зоори,

 

Эрэгуй гэргэн

 

Юун муртэй ябахаб даа.

 

Турьюу турьяанза.

 

Заяанай унаха морин

турэhэн муртоо

ши ошохо ёhотой гээшэ

аабши даа.

 

Турьюу турьянза.

 

Эрэ хун эндуурдэг,

 

Эмээлтэ морин будэрдэг.

 

Турьюу турьяанза.

 

Уреэ багахан байхадашни

 

Аян холо газарта

 

Ябажа узоогуй мориие,

Турьюу турьяанза.

 

Этигэл ядаха

 

Богдо Жангар баhал зубхэн

 

гээби даа.

 

Турьюу турьяанза.

 

Тэрэ мэтэ багахан юумэндэ

Гомдожо ябахашни буруу

гээби даа.

 

Турьюу турьяанза.

 

Богдо Хангар хаанай

 

Хюлга боложо

 

Хариин газар узэжэ,

 

Дайгаа даралсажа

Ябахаа ши яалай два.

 

Турьюу турьяанза.

 

Далхи сагаан азаргын

 

Хэлэжэ байьан угые

 

Мушэн соохор морин

 

Зубшоожэ байжа угэбэ

агсан алтай.

 

Ганхуумай мэргэн

 

Эрхии мэргэн баатарта

 

Мушэн соохор мориёо барижа,

Асаржа угэбэ агсан алтай.

Эрхии мэргэн баатар

Тоб гэhэн тохомтой,

Тохой мунгэн эмээлтэй,

Хаб гэhэн хазаартай,

Ханхинама мунгэн хударгатай

боложо

 

Арбан боошхо арза ганзагалажа,

Эдилтэй hайхан эдеэ,

 

Уултай hайхан умдые.

 

Бутын шэнээн

 

Булган бообор малгай,

 

Загаhанай нюргатай

 

Зандан булгайр гутал,

 

Далан табан тобшотой

 

Дара магнал дэгэл ганзагалажа,

 

Барууни баруун хойто зуг

 

барижа,

 

Тургэн hалхиие

 

Туруулжэ ябаhан алтай.

 

hарые hарлажа ябажа,

 

Шулууе сорьёл хадын бооридо

 

Эзэн богдо Хангарай хажууда

 

Ошобо агсан алтай.

 

Богдо Хангар хаан

 

Унтаhаншье бэшэ,

 

Бэриhэншье бэшэ,

 

Амиды голтой амитан хэбэртэй

 

Хэбтэжэ байба агсан алтай.

 

Гурбан хоногто

 

Гуда носожо,

 

Дурбэн хоногто

 

Дулэ носожо, татажа,

 

Арайхани арай гэжэ

 

Бэрюулбэ агсан алтай.

 

Эдилтэй hайхан эдеэ

 

Уултай hайхан унда,

 

Арбан боошхо арзые

 

Абажа угэбэ агсан алтай.

 

Богдо Хангар хаан

 

Тэрэниие эдихэдээ,

 

Хэзээнhээ хэсуухэн,

 

Урданайхиhаа урматайхан,

 

Уятаhанhаа hэриhэн мэтэ,

 

Эрын эршэмтэн,

 

Хунэй хусэтэн боложо

 

Бодобо агсан алтай.

 

Богдо Жангар хаан бишни

Барууни баруун хойто зуг

барижа ябанам даа.

 

Ши, Эрхии мэргэн баатар

Нютаг ороноо бусажа,

Албата зоноо хаража hуу даа

гэбэ агсан алтай.

 

Эрхии мэргэн баатар нютагаа

бусажа,

 

Богдо Жангар хаан

Баруун хойто зугые барижа

ябаба агсан алтай.

 

Ябажа ябахын уедэ

 

Тамшиин сагаан тала нютагта

Долоон эрдэнеэр бутээhэн

Бал ехэ байшан.

 

Шэл ехэ шэбээ

 

Гурбан хонопнын газарта

Эрдэни зэндэмэниин гал туяа

Татажа байба агсан алтай.

Тэрэ бал ехэ байшанда ошожо,

Алтан мунгэн сэргэдэ мориео

уяжа,

Homo hаадагаа улгэжэ,

Тумэр уудыень тугдэ татажа,

Модон уудыень мулта татажа

оробо агсан алтай.

 

Баруун Тээнь гаража,

Асариин ехэ

 

Алтая шэрээ дээрэ гаража,

Турэ гэжэ тубхыжэ,

Ёhо гзжэ ёдойжо hууба

 

агсан алтай.

 

Гэр дотор

 

Баруун гараараа

 

Алтая шанагаар

 

Манжа улаахан сай hамаржа,

Зуун гараараа

 

Алтан hамаар уhэеэ татажа

Гуа hайхан эхэнэр hууба

агсан алтай.

 

Тэрэ hайхан эхэнэр

Хэнэй хубуун

Хэн гэгшэ бэлэй,

Нютаг орон хаана бэлэй,

Шажан мургэл ямар бэлэй,

Зориной зориг хаана гээшэб

гэжэ,

Асуужа байба агсан алтай.

Зай, Богдо Жангар

Ушар ябадалаа хэлэжэ,

Таар тэхим туурээжэ,

Тар мурхэн залгуулба агсан

алтай.

 

Шэхэр далай нютагтай,

Шэгэмууниин шажантай,

Тубэд Дамба хаанай турэл

болохо,

 

Буйр далай нютагтай,

Бурхан Буддын шажантай,

Бодон Зула хаанай зээ болохо,

Бурхан Доржо хаанай аша болохо,

Бухайрай хубуун

 

Богдо Жангар солотойб даа.

Дагуунинхай дагуунин.

 

Барууни баруун хойто зугтэ

Урэнэ Мурэнэ хаанайда

Хурэхэ гэhэн hаналтайб даа.

Дагуунинхай дагуунин.

 

Бишье болбол

 

Нэрэ солоёо хэлэhэн болобо

гээшэ хаб,

Хэн гэжэ нютагта,

Хэнэйхи гэжэ айлда

Хурэбэб гэжэ hанажа ябаха

гээшэбиб.

Абгай хатан, дуулаhайб

гэжэ hананалби даа,

Дагуунинхай дагуунин,

Гэжэ хэлэн зогсобо.

 

Хатан абгай

 

Таар тэхим туурээжэ,

 

Тар мурхэн залгуулажа

байбалтай.

 

Алтая жуу

 

Алтай дээрээ нахинжуу.

Энээхэн hуниимни зуудэндэ,

Алтая жуу

 

Алтай дээрээ нахинжуу.

 

Зуун урда зугhоо

 

Бурханай хубилгаан

 

Заларна гэжэ зуудэлбэ би.

Алтая жуу

 

Алтай дээрээ нахинжуу*

Саhата сагаан уулын сройдо

Амитан зоноо сугдуулжа,

Бурхан номой ван жинан

табина гэжэ зуудэлбэ би.

 

Алтая жуу

 

Алтай дээрээ нахинжуу.

 

Лама шабиин баридалга гэжэ

 

Алтая бумбатай аршаан

хуртэнэм гэжэ зуудэлбэ би.

 

Алтая жуу

 

Алтай дээрээ нахинжуу.

 

Минии дуу болбол

 

Баруун мур дээрээ

 

Алтай Хорло тамгатай байха

еhотой бэзэ даа.

 

Алтая жуу

 

Алтай дээрээ нахинжуу.

 

Утэр тургэн дэгэлээ

тайлая харуулалза.

 

Алтая жуу

 

Алтай дээрээ нахинжуу.

 

Минии дуу

 

Богдо Жангар гээшэ болбол

Бургэдэй шэнээн

Будэнтэ соохор шубуунай

 

Эрижэ ошоод байхэда,

 

Эсэгэ хаанай

 

Алтам зарлиг табихагуйб гэжэ

Угэhэн бэлэй даа намайе,

Алтай жуу

 

Алтай дээрээ нахинжуу.

 

Бидэ гээшэ болбол

 

Тамшиин сагаан тала нютагтай,

Мэхээр хула моритой,

Миир мэргэн гэжэ солотой

Айлайхи гээшэ хабди даа.

Алтай дээрээ нахинжуу,

Гэжэ лэ хэлэн зогсобо.

 

Богдо Жангар хаан

 

Дэгэлээ тайлажа харуулба.

 

Баруун мур дээрэнь

 

Алтан хорлоор дараhан тамга

 

Аржайжа байба агсан алтай.

 

Гое hайхан хатан

 

Мун дэгэлээ тайлажа,

 

Зуун мур дээрэнь

 

Алтай хорлоор дараhан

 

Тамга байба агсан алтай.

 

Тэрэ хоёр эгэшэ дуунэр боложо

 

Танилсаба агсан алтай.

 

Богдо Жангар хаан

 

Гурбан хоногто

 

Гуда амаржа,

 

Дурбэн хоногто

 

Дулэ айлшалжа байхынгаа уедэ

 

Мэхээр хула моритой

 

Миир мэргэн гэжэ хуряахай

 

Албата зондоо ябажа,

 

Архи гээшиие уужа,

 

hогтуу хэбэртэй ерэбэл тэй.

 

Ерэхэтэйнь зэргэ

 

Хатан абгай

 

Богдо Хангар хаан дуугээ

 

Минии ухэг дотор ороод байгыш,

 

hогтуу ерэhэн бэедээ

 

Салшажа баqха магадгуй,

 

Гэжэ хэлэжэ байба агсан

 

алтай.

 

Богдо Бангар хаан хубуун

 

Ухэг дотор оробо агсан

 

алтай.

 

Ухэг дотор уужам тала

 

нютаг байжа,

 

Богдо Бангар хаан

 

Гайранда гайхажа,

 

Сэсэглигтэ сэнгэжэ ябана

 

агсан алтай.

 

Мэхээр хула моритой

 

Миир мэргэн хуряахай

 

Гэр дотор орожо ерээд,

 

Шаяга шанга гэшхэлжэ,

 

Хоймортоо гаража

 

Турэ гэжэ тубхыжэ,

 

Еhо гэжэ едойжо hууба

 

агсан алтай.

 

hуужа байхын уедэ

 

Гэр доторомнай

 

Ямар юумын унэр гутана

 

гээшэб гэжэ.

 

Хариин ороной харатан,

 

Холын ороной хоротон

 

Ябаагуй бэзэ гэжэ асуужа,

 

байба агсан алтай.

 

Гое hайхан хатан

 

Ябаhан юумэ угы агсан даа

 

Юун унэр гараба гээшэб даа

 

Хури дуугэймни орожо ерээ hаа

 

Иигэжэ hууха хун гээшэ гу,

 

Гэжэ хэлэбэ байба агсан алтай.

 

Хури дуугэй ерээ hаа

Юундэ тиигэхэ гээшэбиб

 

Шатар табижа,

 

Хара саарhан дээрэ

 

Хаарта лун хэжэ

 

Ханашагуй hайхан наадангаар

 

сэнгэлуулжэ,

 

Эрдэмтэ сагаан бумбаяа

 

Бэлэг угэжэ ябуулхаби

 

Гэжэ hууба агсан алтай.

 

Хатан эгэшэ

 

Богдо Жангар хаан дуугээ

 

Гаргажа ерэбэ агсан алтай.

 

Хури дуу хуряахай хоер

 

уулзажа,

 

Амгалан мэндэеэ хэлэлсэжэ,

 

Аяар тэрэ холо оронhоо

 

Орожо ерэхэ ехэ hонин

 

байна гэжэ,

 

Миир мэргэн хуряахай

 

Ехэ баясажа,

 

Нашаганаса энеэжэ,

 

Ташаганаса хэврэжэ,

 

Дэмбэ улаан тамхияа

 

Залалсажа байба агсан алтай.

 

Гурбан хоногто

 

Гуда найрдажа,

 

Дурбан хоногто

 

Дула сэнгэжэ,

 

Эрдэмтэ сагаан бумбаяа

 

Бэлэг угэжэ мордуулаа алтай.

 

Богдо Жангар хаан

 

Мушэн соохор мориндоо мордохо

Барууни баруун хойто зуг барижа

 

Ябаба агсан алтай.

 

hарые hарлажа,

Жэлые жэллэжэ

Ябажа байхын уедоо

Алаг хула моритой

Алтамай мэргэн

 

Дунда хуряахайндаа

Хурэбэ агсан алтай,

Дунда эгэшэ хуряахайтаяа

танилсажа,

 

Гурбан хоногто

 

Гуда амаржа,

Дурбэн хоногто

 

Дула амаржа,

 

Эрдэмтэ сагаан

 

Пэтилгэ бэлэг абажа

Мордобо агсан алтай,

Мун hарые hарлажа,

 

Жэлые жэллэжэ

 

Ябажа байхын уедэ

Юhэн шаргал морито

Юhэлдуур мэргэн

Бага хуряахайдаа

Хурэбэ агсан алтай.

Бага эгэшэтэеэ

Нэрэ солоо hуралсажа,

Танилсаба агсан алтай,

 

Гурбан хоногто

 

Гуда амаржа,

Дурбэн хоногто

Дулэ найрлажа байхынь уедэ

Бага эгэшэ хэлэбэ агсан алтай.

Юhэн шаргал морито

 

Юhэлдуур мэргэн хуряахайшни

 

Арбан табан толгойто

Асуури мангад гэгшэтэй

Дай хэжэ ошоhоор

Гурбан жэлэй уе болобо.

Энээнhээ урагша

Хоёр удаа ошожо,

Хэниин хэнээшье

Булижа ядадаг бэлээ даа.

Богдо Жангар дуу дубуун,

Гурбадахияа муоо ошоходоо

Яажашье ябана юумэ ааб даа.

Барууни баруун хойто зугтэ

бэлэй даа,

Богдо Жангар дуу хубуумни,

Ябаhан мур тээшэшни гээшэ

даа.

Шамдуу ябажа ошол за.

Ядахын сагай болоо hаа.

Намай гэжэ hанаарай.

 

Ногоон hуултэй

 

Алтай булжамуур боложо.

Хажуудань жэргэжэ байхаб даа,

Гэжэ хэлэн байба ха.

 

Богдо Бангар хаан хубуун

Мушэн соохор мориндоо мордожо

Зэр зэмсэгээ ашажа,

Барууни баруун хойто зуг

барина,

Тургэн hалхинтай тэмсэжэ,

Удаан hалхиие орхижо,

Оодэ газар

Унэгэн жороо табижа,

Уруу газар

Унаган жороо табижа,

Урданайхиhаа урматай

Хэзээнэйхиhээ хэсуухэн

Ябажа байхынь уедэ

Юhэн шаргал морито

 

Юhэлдуур мэргэн хуряахай

 

Нухэр, наана, абариши

 

Гэжэ хэлэhэнhээ бэшэ

 

Хэлэхэ хэлэгуй,

 

Угуулэхэ угэгуй

 

Ехэ яаралтай унгэрэбэ агсан

алтай.

Богдо Жангар хаан

Тара дороо буужа,

Эрди хубилгаа гаргажа,

Мушэн соохор мориео

Даахитай боро

Дааган блгожо,

Оорынгоо бэе

Шара эшэгы дэгалтэй,

Хобтын шэнээн июhатай

Нюhата Нюсхай нэрэтэй,

Нюдэ балай,

 

Шэхэ дулии

 

Муухай амитан болбо агсан алтай.

 

Харгыгаар ябажа байба.

 

Даахитай боро

Дааганайнгаа уиашахада,

Ургэжэ бодхоогоод,

Бутуула зулгаажа,

Гэшууhээр ама руунь тулхижэ

эдюулээд,

Ябаха ябахынь уедэ

Арбан табан толгойтой

Асуури мангад

Тэнсэлгуй ехэ яаралтай

Ерэба агсан алтай

Ерэхэтэй зэрга

Хэнэй хубуун

Хав гээшэбши

йютаг орон хаана бэ,

Зориhон зориг ямар бэ,

 

Аманай амталуур

 

Шудэнэй шэгшэлуур,

Хоолойн зулгуур,

Хотын шуншиг

Болохо гуш даа, угы гу

Гэжа байба агсан алтай.

 

Нюhата Нюсхай

 

Таар тэхим туурээхэ,

Тар мурхня залгуулжа

Байба агсан алтай.

Дягуунинхай дагуунин.

 

Эбын заяа заяалыта.

Дагуунинхай дагуунин.

Арбан табан толгойто

Асуурин мангад баабай,

Абархашье танай дуран даа,

Алахашье танай дуран даа,

Нэгэ шанага шуhатай,

Нзгэ шиира мяхатайби даа,

Даагунинхай даагуунин.

Хартаганаан хаанай тэмээшэн

Ябадаг бэлэй би,

Даагуунинхай даагуунин.

Буянда ургэhэн,

Бурханда hэтэрлэhэн

Ама сагаан

 

Атан тэмээгээ

Алдана орхиhон бэлэй би,

Даагуунинхай даагуунин.

Ама сагаан

 

Атан тэмээгээ

 

Алдаhан гэмдээ

 

Толгойн хэрэгтэ

Орохо болоод,

Арбая табая толгойто

Асуурин мангад баабай

Эрын эршэмтэн

 

Хунэй хусэтэн ябадаг

 

Гэжэ дуулаhан аад лэ,

 

Амииемни абарха даа гэжэ

Ябагшаан боложо

 

Ябаа агсам даа.

 

Дагуунинхай дагуунин.

 

Зориhон хэрэгни энээхэн даа,

Дагуунинхай дагуунин,

Гэжэ хэлэн зогсобо даа.

Дагуунинхай дагуунин.

 

Арбан табан толгойто

Асуурин мангад хэлэжэ

Байба агсан алтай.

 

Энээнhээ урагша

Амииемни абара гэжэ,

 

Ерэхэ хуниие

 

Муноо удэр хуртэлэ

 

Узоол угы бэлэйби даа.

 

Ши, хубуун, намда ерэхэшни

Зубхэн байнгуй яахаб даа.

Хартаганаан хаантан гэгшэшни

Намшуу хундэ

Гарай жиирэг,

Ганзаганай уялга

Болохогуй гээшз даа.

 

Шинии амиие абархамни

сохомхон даа.

 

Ши, хубуун:

 

Хара далайн эрье дээрэ

Минии гэр байха даа,

Гэртэмни ошохо,

 

Тугалшамни болохо ёhотой

болбош даа.

 

Зэд хушуун,

 

Зээрэн шэлбэ,

Салир хушуун,

Самсал ургэн,

Минии хугшэн

 

Баруун захын зэд гэртэ байха даа.

 

Хурэхэдоо

 

Зуун  захын

 

Шэрэм гэртэ орохош даа.

 

Арбан табан толгойто

 

Асуурин мангад баабай

Тугалшамни болоорой гэжэ

Эльгээгээ гэгшээш болоорой даа.

 

Юhэн шаргал морито

 

Юhэлдуу мэргэниие

 

Наян пуудэй

 

Нанжин булад балтаар

 

Дала юhэ шэдээд ябанам гэжэ,

 

Наядахияа шэдэхэдээ,

 

Дайгаа дараха,

 

Даагаяа hуулдэхэмни

 

Ай суй боложо ябаяаб,

 

Гэнэ агсан гэнэ бэ зэ ши даа.

 

Гэжэ хэлэн,

 

Мангад баабай зогсобо

агсан алтай.

 

Нюhата Нюсхай хубуун

 

Мангад баабайда

 

Ошохом гэжэ ябаба.

 

Мангад баабай

 

Юhэн шаргал моритой

 

Юhэлдуур мэргэниие дарахамни

 

Гэжэ ябаба агсан алтай.

 

Нюhата Нюсхай

 

Нэгэ хуталые дабаад

 

гарахадань,

 

Мангасай хахад бэеэ харагдажа

ябана.

 

Хоёрдохи хутэлеэ дабахадань,

 

Арбан табан толгой харагдажа

ябана.

 

Гурбадахи хутэлоо дабажа

гарахадань

 

Голлогшо уулин толгой

харагдажа ябана.

 

Гуулин толгойн Хулхай гэзэгэдэ

Бурхуурэй шэнээн

Монсогор хара уун hунэhэтэй

Ябаба агсан алтай.

 

Нюhата Нюсхай

 

Уун hунэhые харахатай зэргэ,

Богдо Жангар хаан боложо,

Мушэн соохор моритой боложо,

Хусэндоо оробо агсан алтай.

Ерэн тэхын эбэрээр хэгшэ

Елгэ хара номоёо онолжо,

Мангасай хулхай гэзэгын

Уун hунэhые шагаажа ла

hуршаяа табиба агсан алтай

hурша гээшэ

 

Хууе хууесэ хууежэ,

 

Шууяхасы шууяжа

 

Мангасай монсогор хара уун

hунэhые

Ходо сорьежо гараад,

Эзэн жэбэр Богдо Жангарта

hооргоо эрьежэ ерэбэ агсан

алтай.

 

Мангас баабай

 

Голгуй голдойжо,

Амигуй алдалжа,

Хулоороо

 

Урда хадые удьхэлжэ,

Толгойгоороо

 

Хойто хадые дэрдэжэ

 

Унаба агсан алтай.

 

Богдо Жангар

 

Нэгэ хэрэг бутэбэ гэбэ.

 

Ашата хуряахын

 

Амиие абарба гэжэ hанаад,

Мангасай гэртэ ошохо гэжэ

ябаба.

 

Хара далайн захада ошожо,

Даахитай боро даагатай

 

Нюhата Нюсхай нэрэтэй боложо

Мангас баабайн гэртэ ошобо.

Зуун захын

 

Шэрэм гэртэ оробо агсан алтай.

 

Элдэб зуйлэй олон амитан

Мангасай эрхэдэ баригдажа,

 

Хунэй мяхан эдеэтэйб даа

 

гэжэ

Хоорэжэ байба агсан алтай.

Хоорэлдэжэ байхын уедэ

Зэд хушуутай,

Зээрэн шэлбэтэй

Мангасай эхэнэр орожо ерэбэ.

Ши хэнэй хубуун бэ гэжэ,

Нютаг оронш хаана бэ гэжэ

Асууба агсан алтай.

Нюhата Нюсхай хубуун

Абынгаа нэрые мэдэдэгшьегуйб,

Хартаганаан хаанай тэмээшэн

агсан би,

Буяндаа ургэhэн,

Бурхандаа hэтэрлэhэн

Ама сагаан атам тэмээгээ

Алдажа орхиhон би.

 

Тэрэ тэмээнэйнгээ тулада

Толгойн хэрэгтэ орохо болоод,

Арбан табан толгойто

Асуурин мангад баабайе

Амииемни абарагты гэжэ

Ябагшаан болоо бэлэй би даf

 

Харгыдаа Мангад баабайтаяа

уулзажа

 

Ябаhан хэрэгээ бутээгээд,

Ябана гээшэ гээби даа.

 

Тугалшамни боло гэхэ

 

Мангад баабай эльгээгээ

 

бэлэй даа,

 

Юhэн шаргал моритой

 

Юhэлдуур мэргэниие

 

Дала юhэ шэдээд ябанаб гэнэ

бэлэй даа.

 

Наядахияа шэдэхэдээ,

 

Дайгаа дараха,

 

Даагаа hуулдэхэ би гэхэ

 

Ябана агсан гэхэ хэлэн

зогсобо.

Хугшэниинь

 

Ьонинии дуулгажа ерэhэн

 

Яаhанхан hайн хубуун

гээшэбши даа,

 

Тогоонтой эдеэнhээ абажа эди,

 

Углоо удэр

 

Хара далайн эрьеэр

 

Тугалаа адуулхаш даа, хубуумни,

Гэжэ хэлээд,

 

Мангасай эхэнэр гараба агсан

алтай.

 

Хубуун тэрэ гэр дотор

 

Хунэй мяханhаа эдихэеэ

Сээрлэжэ хонобо агсан алтай

Углоонэй улаан наранаар

Мангасай эхэнэр

 

Ехэ уур хилэнтэй

 

Орожо ерэбэ агсан алтай.

 

Ши, хубуун,

 

Мэхэеэ зосоогоо хэhэн,

 

Мэнгэрhэеэ гадаа хэhэн

 

Хубуун алтайш гэжэ,

 

Баруун эрьеын оёорто

 

Шуhан байна,

 

Минии мангас нухэрые дараад

 

Ерэhэн хун гэжэ зуудэлбэб

 

Гэхэ байба агсан алтай.

 

Утэр тургэн

 

Хара далайн эрьедэ

 

Дайнай газарта ошо гэхэ,

 

Узэхэеэ узэхэ гэхэ

 

Хэлэжэ байба агсан алтай.

 

Нюhата Нюсхай хубуун

 

Дараhамни унэн гэхэ

 

Дайнай газарта ошохо

 

Ёhомни гэхэ

 

Нашаганаса энеэжэ,

 

Ташаганаса ханяажа

 

Богдо Жангар болохо

 

Тэрэ дороо хубилба агсан

 

алтай.

 

Богдо Жангар

 

Хара далайн эрьедэ

 

Дайнай газарта ошобо агсан

 

алтай.

 

Салир хушуун,

 

Самсаал ургэн

 

Шолмын хубилгаан

 

Мангасай эхэнэр мун ошобо.

 

Тэрэ эхэнэр дайлалдаха

 

боложо,

 

Hомо hумаяа харбалсажа,

 

Харбахаhаа хара шулуун,

 

Сабшахаhаа сагаан шулуун

 

бололсожо,

 

hарые hарлажа

 

Hомон гээшэ

 

hорболгодоо тулажа,

 

Зэбэ гээшэ

 

Зэтэргээ тулажа,

 

Элэжэ дууhахынь уедэ

 

Хорото сагаан hэлмэ,

 

Хурса сагаан хангир

 

гаргалсажа,

 

Урдаhаа тулалсажа

 

Дайлалдадаг болобо.

 

hэлмэ гээшэ

 

Сабшахам гэхэ,

 

Эригуй болохын уедэ

 

Дурбэн мусоороо носолдожо

 

Дайлалдадаг болобо.

 

Хэниинье хэнээ

 

Булихаяа болижо,

 

Тэнсэжэ байхын уедээ

 

Бидэ хоёр амаржа дайлалдаяа

 

Гэжэ хэлэлсэжэ,

 

Амаржа байба агсан алтай.

 

Амаржа байхын уедэ

 

Мангасай эхэнэрэй

 

Дээдэ hоёо

 

Доодо ургэеэ орёожо,

 

Доодо hоён

 

Дээдэ ургэhээ унгэржэ

 

Байба агсан алтай.

 

Тиигэжэ байхын уедэ

 

Мушэн соохор морин

 

Таар тэхим туурээжэ

 

Тар мурхэн залгуулажа,

 

Эзэн жэбэр

 

Богдо Жангартаа

 

Хэлэн байба агсан алтай

 

Шолмосой хубилгаан

 

Мангасай эхэнэрэй хусэндэ

 

Абтахаяа ай суй боложо байналш.

 

Мангасай эхэнэрэй hунэhэниинь

 

гээшэ болбол

 

Баруун мур дээрэн

 

Алтай хэдэргэ hунэhэтэй

 

байна лэ.

 

Турьму турьяанза.

 

Турьян байгаад хэлэхэм даа.

 

Шолмын хубилгаан

 

Мангасай эхэнэрэй hунэные

 

гурбан орониие гуда,

 

Дурбэн орониие дулэ

 

Огторгойн одо мушэ тооложо,

 

Улгэн дэлхэйн

 

Убhэ ногоо тооложо,

 

Улаан мяхатай,

 

Сагаан яhатай,

 

Амиды голтой

 

Амитан бухании тооложо,

 

hарые hарлажа,

 

Жэлые жэллэжэ

 

Оложо ябаhан бэлэй би даа.

 

Эгээл муноо

 

Баруун мур дээргнь

 

Алтая хэдэргэ hунэhэтэй

 

Байхыень мэдэбэ би даа.

 

Бишни болбол

 

Нарин убhэ нахиилгангуй,

 

Будуун убhэ бухылгэнгуй

 

Мангасай эхэнэрэй

 

Ьажажа байхын уедэ

 

Шинии хажууда ошожо,

 

Мордо гэмэхэн боложо

 

байхалби.

 

Мангасай эхэнэрэй

 

hажажа байхын уедэ

 

Алтая хэдэргэ hунэhыень

 

hуга татаад,

 

Нам дээрэ мордо гэмээхэн

 

боложо

 

Байхаш гэжэ хэлэхэм даа.

Би гээшэ бодбол

Нэгэ харайхадаа,

Гурбан хоногой газарта

харайхаб даа.

 

Гурбадахияа харайхадаа,

Юhэн хоногшын газарта

харайхаб даа.

 

Мангасай эхэнэр

Хоёрдохиёо харайхадаа

Найман хоногшын газарта

харайха,

 

Гурбадахияа харайхадаа

Намайе гуйсэжэ болохо

ёhотой даа.

 

Алтай хэдэргэ hунэhыень

Гурба болотор хухалжа,

Хоёрдохи харайлга дотор

Хаяхые бодохо ёhотойш даа

Гэжэ хэлэн зотообо.

 

Турьюу турьянза.

Богдо Хангар хаан

 

Мангасай эхэнэрэй

hажажа байхын уедэ

алтан хэдэргэ hунэhыень

Дурюугэй тухай болотор

Огшоко байба агсан алтай.

Мушэн соохор морин

Будуун убhэ бухылгэнгуй,

Нарин убhэ нахиbлгангуйеер

Богдо Жангар хаанай

Хажууда ерэжэ байбал даа.

Зай, Богдо Жангар хаан

Алтай хэдэргэ hунэhые hуга

татан

Мушэн соохор мориндоо

мордошоба агсан алтай.

Мушэн соохор морин

 

Нэгэ харайхадаа

Гурбан хоногшын газарта

харайжа,

 

Хоёрдохиёо харайлгандань,

Богдо Жангар хаан

Алтая хэдэргэ hунэhыень

Гурба болотор хухалжа,

Нэгыень

 

Хара далайн оёорто хаяжа,

 

Хоёрдохииень

 

Саhата сагаан уулын оройдо

 

хаяжа,

 

Гурбадахииень

 

Гушан жэлэй газарта шэдэбэ

 

агсан алтай.

 

Шэдэхэтэйнь зэргэ

 

Мушэн соохор морин зогсожо,

 

Шолмосой хубилгаан

 

Мангасай эхэнэр

 

Голгуй голдойжо.,

 

Дайнда дарагдажа унаба агсан

 

Богдо Жангар хаан бусажа

 

ерэжэ

 

Мангасай эхэнэртэ ерээд

 

Хаража байба агсан алтай.

 

Мангасай эхэнэрэй гэдэhэн

 

дотор

 

Юумэ худэлхэ мэтэ боложо

 

Байба агсан алтай.

 

Богдо Жангар хаан

 

Юун гээшэб гэжэ

 

Гайхажа байхын уедэ

 

Арадаа агсагша

 

Хорото сагаан hэлмэ

 

Дурюугэй тухай hугаржа

 

байhан

 

Байба агсан алтай.

 

Юу зугнэжэ hугаржа байна

гээшэб гэжэ хэлээд,

 

hуга татажа абаад,

Мангасай эхэнэрэй гэдэhые

Хаха зуhэбэ агсан алтай.

 

Гурбан шэрам хубууд

Гэдэhэн доторhоо гаража

Минин нэгэ hара дутуу,

Минин hара дутуу гэлсэжэ,

Нэгэниинь жэгууртэн боложо

Огторгойдо зугадаба.

Нэгэниинь арьяатан боложо

Алтай дэлхэйн дээрэ тэрьелбэ.

Гурбадахинь далайда

Загаhан боложо тэрьелбэ.

Богдо Жангар хаан

Дэгууртэнэй хаан гэгшэ

Хан Гарууди боложо

Огторгойдо тэрьелэгшые

барижа

Дараба агсан алтай.

Дэлхэй дээрэ зугадаашые

Арьяатанай хаан гэгшэ

Арсалан заан боложо

Дараба агсан алтай.

 

Дэлхэйдэ зугадан тэрьелэгшые

Загаhанай хаан гэгшэ

Абарга Мэгэжэн боложо

Барижа дараба агсан алтай.

Зай, Богдо Жангар

Табан ехэ дайсанаа

Дараба гээшэбди гэжэ

Мушэн соохор моринтоёо

Хэлэлсэжэ байба алтай.

 

Зай, эзэн жэбэр Богдо Жангар

 

Эндэhээ манай иишэдэ

 

Ямар юумэ байха гэжэ мэдэжэ,

 

Ямар юумэ ушарха гэжэ hанажа

 

Ябанабши гэжэ

 

Таар тэхим туурээхэ.

Тар мурхэн залгуулажа

Байба агсан алтай.

 

Барууни баруун хойто зугтэ

Саhата сагаан уулые

Дабажа буухадамнай,

Оломгуй уhан далай

Нэгэдэхи дабаан байха даа.

Турьюу турьяанза.

 

Хоёрдохи дабаан

Гушан алда бэетэй,

Гурбан сажан эбэртэй

Гунан улаан буха

Хусэн гээшэнь

 

Яажашье болохын аргагуй,

Хоер эбэрэйнь уур охин

Газаашаа ган дурэмэ

Шатажа байха шадалтай,

Далайн баруун эрье дээрэ

 

Зоходожо байха ёhотой даа.

 

Турьюу турьяанза.

 

Гурбадахи дабаамнай

 

Шубэгэ толгой гээшэ даа.

 

Гушан алда бэетэй,

 

Гурбан сажан hоёотой

 

Суубэн хухэ шоно

 

Амаа наашань ангайжа,

 

Эдихэм гэжэ hууха даа.

 

Турьюу турьяанза.

 

Дурбэдэхи дабаамнай

 

Хоёр ехэ хон хирээ

 

Огторгойн агаарта ниидэжэ,

 

Богдо Жангарай нюдые

 

Би эдихэм, би эдихэм

 

Гэлсэжэ буляалдажа ябадаг

 

Хоёр хусэтэй амитан байха даа

 

Турьюу турьяанза.

 

Табадахи дабаамнай

 

Хобтын шэнээн бэетэй,

 

Хорото шара могойнууд

 

Хорлохо гэhэн заабаритай

 

Харгын хоёр тээ хэбтэхэ даа.

 

Турьюу турьяанза.

 

Зургаадахи дабаамнай даа

 

Урэнэ Мурэнэй хаанай байгуулhан

 

Гоё сайхан гурбан басагад байха

 

Шара саарhан дээрэ шатар табидаг

 

Хара саарhан дээрэ

 

Хара лун табидаг

 

Наадаша гурбан ёhотой даа

 

Турьюу турьянза.

 

Наада захын

 

уhан далай дабаае

 

Гараха аргамнай

 

Алтан аяга абажа,

 

Эршыдэжэ шэдээрэйлэ

 

Турья турьянза.

 

Шэнгээгуй эрьелдэжэ байхын уедэ

 

Дурбэн хулээ

 

Дээрэнь табижа,

 

Амарhан мэтэ боложо,

 

Буруу тээхи хойто хулдоо

 

Алтая аягаа няажа,

 

Уhан далайн

 

Баруун эрье дээрэ гарахатай

 

зэргэ

 

Алтан аягаяа абаарай.

 

Турьюу турьяанза.

 

Урэнэ Мурэнэ хаанай байгуулhан

 

Хатуу ехэ дайсадые

 

Дараха муроо

 

Ши оороо мэдээрэй даа.

 

Турьюу турьяанза.

 

Эбын заяа заяалыта.

 

Турьюу турьяанза.

 

Гэжэ лэ хэлэн зогсоо даа.

 

Эзэн морин хоёр

 

Ябаба агсан алтай.

 

Саhата сагаан уулые дабажа

 

Далайн захада байхын уедэ

 

Баруун эрье дээрэьээ

 

Гунан улаан буха

 

Таар тахим туурээжэ,

 

Тар мурхэн залзуулажа

 

Байба агсан алтай.

 

Моорэ моорэнжуу

 

Зуун урда зугэй

 

Зэд туруута,

 

Зэбэ шэхэтэ

 

Мушэн ооохор моритой

 

Бухайрай хаанай хубуун

 

Богдо Жангар барма даа.

 

Моорэ моорэнжуу.

 

Шамhаа байтагай

 

Эрын эршэмтэниие,

 

Хунэй хусэтэниие

 

Аддаагуй байhан бэемни даа.

 

Моорэ моорэнжуу

 

Доогурнь ошохо гэхэдэшни,

 

Арбан найман зангатай,

 

Уулын шэнээн бэетэй

 

Абарга Мэгэжэн загаhан

 

Юундэ табиха бэлэй даа.

 

Дээгуур ошохо гэхэдэшни

 

Минии хоёр убэрэй

 

Уур охин сансарын хурдэ хурэтэр

 

Табихагуй сохомтой даа.

 

Моорэ моорэнжуу.

 

Дундуур гараха гэхэдэшни

Би, Улаан буха

 

Юу хэжэ байхабиб даа.

 

Моорэ моорэнжуу.

 

Намайе гаража ошоо hаашни

Суубэн хухэ шоно

 

Юундэ табиха бэлэй даа,

Гэжэ хэлэн зогсобо.

 

Моорэ моорэнжуу.

Богдо Бангар хаан

Таар тэхим туурээжэ.

 

Тар мурхэн залгуулжа байба

агсан алтай.

Даагуунинхай даагуунин.

Абарга Мэгэжэн загаhаншни

Минии худаг дотор байhан

Жараахай шэнги гээбы даа.

Гунан Улаан буха, ши

Минин улаагшан унеэнhээ

гараhан

Шэшэнгир буруу гээбши даа.

Даагуунинхай даагуунин.

Суубэн хухэ шоношни

Минин зуудаг шара улэгшэнhээ

гараhан

Гулгэн байгаа бэшэ гу даа,

Даагуунинхай даагуунин,

Гэжэ хэлэн Богдо Бангар

зогсобо.

 

Алтай аягаяа абажа,

Далайн дунда эршыдэжэ

Шэдэбэ агсан алтай Богдо

Жангар.

 

Мушэн соохор морин

Алтай аята дээрээ

Дурбэн хулоо табижа,

Амарhан мэтэ боложо,

 

Буруу тээхи хойто хулдоо

 

Аягаяа няагаад,

 

Баруун эрьен дээрэнь

 

Гараба агсан алтай.

 

Гарахатайнь зэргэ

 

Богдо Жангар

 

Алтая аягаа абаба агсан алтай

 

Гунан улаан буха

 

Хоёр эбэртээ

 

Богдо Жангарые

 

Мушэн соохор моритойнь

 

Улгэжэ абаба агсан алтай.

 

Улгэжэ абахатай зэргэ

 

Гушан хоногшын газарта

Гэдэргээ сухарижа,

 

Абарга Мэгэжэн загаhан

 

Абыши, наан, гэжэ

 

Богдо Жангар хааниие

 

Амандашни хаяхаяа ябанал би,

 

Хэлэжэ ябана агсан алтай.

 

Богдо Жангар гээшэ

 

Хоёр эбэртэнь улгэлдоогуй

ябажа,

 

Хорото сагаан hэлмэеэ hугалжа,

Гунан Улаан бухын

 

Аман хузуун

 

Амаргал хоёрой уулзадхаар

 

тэнсуулэжэ

 

Табиба агсан алтай.

 

Гунан Улаан бухын

 

Тархи таhаржа унаба.

 

Унахатай зэргэ

 

Богдо Бангар хаан

 

Хоёр эбэрhээ

 

Мултаржа байхын уедэ

Тархинь сээжэеэ бэдэрэжэ,

Сээжэ гээшэ тархияа бэдэрэн

ерэжэ байхадань

 

Бухын хоёр нюдые тунхижэ

абаад,

 

Тархииень далайн оёорто

 

Абарга Мэгэжэн загаhанай

 

аманда

 

Хаяжа угэбэ агсан алтай.

 

Абарга Мэгэжэн загаhан

Урэбхихэтэй зэргэ,

 

Уhан далайнь

 

Уhатай уhагуй болотороо

 

долгиложо,

 

Тэнсэлгуй ехэ тэршэлжэ

 

Байба агсан алтай.

 

Тэршэлжэ байхын уедэ

 

Хара далайн оёорто

 

Эрдэни зэндэмэниин

 

Туна татажа байба агсан алтай.

 

Эзэн Богдо Жангар

 

Энэ эрдэниhээ

 

Эрдэм нэмэжэ абаха

 

Арга юун гээшэб гэжэ

 

Банаха байхынгаа уедэ

 

Хорото сагаан hэлмэеэ hугалжа

 

Эрдэни тээшэ зангажа узэжэ

 

Байба агсан алтай.

 

Эрдэм бэлиг нэмэбэ гээшэ губ,

угы гу би,

Хабтагай хара щулуун дээрэ

Хургаяа табижа

 

Таhара сабшаад узэнэ ха,

Сабшахатайнь зэргэ таhаржа,

Абхатайнь зэргэ залгалдажа

Байба агсан алтай.

 

Эрдэм нэмэритэй гээшэ ха би

гэжэ hанаад

Бухынгаа дурбэн хулэй

Шурбэhэ абаад,

 

Баруун хойто зуг барижа ябаба.

 

Суубэн хухэ шоно

Шубгэ толгой гээшэдэ

Богдо Жангар хааниие эдихэм

 

гэжэ,

hоёогоо hунаажа,

Амана ангайжа

Даб-даб гэжэ байба агсан

алтай.

Богдо Жангар хаан

Мушэн соохор моринойнгоо

Баруун амые татажа,

Балта балгаар шуhа хаюулжа

Баруун гуяынь сохижо,

Шоро, шоро мяха гээлгуулжэ,

Хэзээнэй хэсуухэн,

Урданхиhаа урматайхан

Хурдан гэгшэ гуйлгэжэ

Ябаба агсан алтай.

Гуйлгэжэ ябахын уедэ

Морин гээшэ

 

Турьяжа толо татажа,

Марьяжа мана татажа

Ябаба агсан алтай.

Суубэн хухэ шонын

Аманда орохо мэтэ боложо

Ошобо агсан алтай.

Орохотой зэргэ

 

Шонын дурбэн алда hоёодо

Уур hуулээ хаяжа,

Халба унажа

Мушэн соохор морин

Гуйбэ агсан алтай.

 

Шубгэ толгой гээшне

тойрожо,

Шонын улаан голдонь

хурэтэр

Шэрэжэ ябахын уедэ,

Шононь

 

Гуйха гуулин толгой табижа

Байба агсан алтай.

 

Би болбол

 

Хаан хуулиин хатууда

 

Урэнэ Мурэнэ хаанай

Албанда баригдажа байгаа

бэлэй би.

 

Хариин харатан,

Холын хоротониие

Бэтэгэй оруулагты гэhэн

Захяатай бэлэй би.

 

Энээнhээ хойшодо

Энэ мэтын ябадал

Хэхэеэ болёолби,

Амиием абаржа

Энээхэн бэеыемни табиита.

Богдо Хангар

Дурбэн алда hоёрынь абажа,

Энээнhээ хойшодоо

иигэжэ амитанине

Эдихэ уухаяа болибо би

Гэжэ хэлуулэжэ,

Ами наhыень абаржа

Табиба агсан алтай..

 

Богдо Жангар хаан

Барууни баруун хойто зуг

барижа

Ябаба агсан алтай.

 

Ябажа байхын уедэ

Хоер хон хирээ

Энэ хунэй нюдые

би эдихэм гэжэ

 

Ерэжэ ябана агсан алтай.

Уноохи бухынгаа

Хоёр нюдые

 

Нэгэ нэгээр хаяжа

 

Угэбэ агсан алтай.

 

Хоёр хон хирээнь

 

Нюдэеэ оороо абажа

Хаяжа угэбэ лэ,

Яаhан hайн хун гээшэб гэжэ

Ерээдуй сагта

 

Туhа хургэлсэхэеэ хэлэлсэжэ,

Юроол табяад ошобо агсан

алтай.

 

Богдо Жангар мун ябаба.

 

Ябажа байхын уедэ

Хобтын шэнээн бэетэй

Хорото шара хоёр могой

Харгын хоёр тээ

Хэбтэжэ байба агсан алтай.

Тэрэ хоёр могойдо

Бухынгаа шурмэhые

 

Хаяжа угэбэ агсан алтай.

 

Богдо Хангар мун

Саашаа ябаба агсан алтай.

Урэнэ Мурэнэ хаанайдаа хурэжэ

ошобо.

 

Урэнэ Мурэнэ хаандаа

буунгуй,

 

Гурбан басагадай гэртэ

Бууба агсан алтай.

 

Гурбан басагадаар

Шара саарhан дээрэ

Шатар табижа,

Хара саарhан дээрэ

Хаарта лун хэжэ,

гурбан хоногто

Гуда шуугдэжэ,

Дурбэн хоногто

 

Дулэ шуугдэжэ байба агсан

алтай.

 

Шатарта шуугдэhэнэйнгээ гэмые

Хулеэхэ боложо,

 

Гурбан дабхар шэрэм гэртэ

хаагдажа,

 

Улдэхэ даарахын саг боложо,

 

Зоболон ехые узэжэ

 

Байна агсан алтай.

 

Ехэ хуряахайн угэhэн

Эрдэнита сагаан бумба

Убэрhаа гаргажа,

Узэжэ байна,

Узэжэ байхын уедэ

Пэтилгэhээ

 

Элдэб зуйлын hолонго татаха

мэтэ.

Харагдаба агсан алтай.

Энэ юун гээшэб гэжэ

hэжэржэ узэбэ,

hэжэрхэтэйнь зэргэ

 

Гэр дотор

 

Элдэб зуйлын эдеэн дуурэхэ,

Эрдэни зэндэмэниинь туяа

татажа,

Хухэ ногоон ургажа,

Хухы шубуун донгодожо,

Сэнгэлигэй hайхан

Сэсэглигэй орон болбо агсан

алтай.

Тэрэ гэр доторхи

Хаагдаhан амитан

Ехэ жаргаба агсан алтай.

Урбан хоногто

 

Гуда жаргажа байхын уедэ

Аята уhа,

 

Адха hолоомо барижа,

 

Хаанай басаган ерэбэ агсан

алтай.

 

Энэ яаhан сайхан болобо

гээшэбта гэжэ

Гайранда гайхажа,

Ямар эрдэнеэр иимэ hайхан

болобобта гэжэ

 

hуража байба агсан алтай.

Богдо Жангар хаан хэлэбэ,

Энэ мэтын юумые

 

Хаан хунэй басаган аад,

Узоогуй ябаа гээшэ гуш гэбэ.

Хаанай басаган

 

Энэ hайхан эрдэниеэ угытэ гэжэ

Эрижэ байба агсан алтай.

 

Богдо Жангар

 

Энэ мэтын юумые

Узоогуй хадашни,

Угэбэ губи даа гэжэ

Пэтиилгэеэ угэбэ агсан алтай.

Угэхэтэйн зэргэ

 

Харанхы гэр болобо алтай.

Мун хонобо.

 

Углоо удэрынь

Аята уhа,

 

Адха hолоомыень

 

Мун басаган барижа

 

Ерэбэ агсан алтай.

 

Богдо Жангар хаан

 

Эрдэмтэ сагаан бумбаяа гаргажа,

Урда мэтэ hайхан оронболгоод,

hууба агсан алтай.

 

Хаанай басаган

 

Эрдэмтэ сагаан бумбаяа угыш

гэжэ,

 

Гуйха гуулин толгой табижа

Байба агсан алтай.

 

Богдо Жангар баhа угэбэ.

Угэхэтэй зэргэ

 

Мун харанхы болобо агсан алтай.

Мун хонобо.

 

Хаанай басаган

 

Аята уhа,

 

Адха hолоомо

Мун барижа ерэбэ.

 

Тэрэнииень абажа эдижэ

Хоол залгаха мэтэ болобо

агсан алтай.

hарые hарлажа,

Улдэжэ дааража

Ябаха байхын уедэ

Бага эгэшэмни

Юу хэлээ бэлэй гэжэ,

hанаха hууна агсан ха даа.

Ядахынгаа сагта

Намай гэжэ hанаарай

Гэhэн бэлэй гу гэжэ hанаад,

Бага эгэшэмни

Яанамши гэжэ,

Аша туhа хургэ

Гэжэ дурдаба агсан алтай.

Дурдахатай зэргэ

Баруун тотого дээрэнь

Гурбан ногоон hуултэй

Алтам булжамуур боложо

Жэргэхэжэ hууба агсан алтай.

Богдо Жангар хаан

Дундахи ногоон hуулыень

Ходоро татажа абаад

Гэр дотороо табихажа узэжэ

байба.

 

Узэхэтэй зэргэ

Унгын hайхан орон боложо,

Сэсэглигтэнь сэнгэжэ,

Улдэhэнээ садажа,

Зобоhоноо мартаба агсан алтай.

Бага эгэшэ

 

Орон нютагаа бусажа ерэбэ.

Хаанай басаган

 

Аята уhа,

 

Адха hолоомоёо барижа ерэбэ.

Ерэхэтэйгээ зэргэ

Танайхи яаhан hайхан болобо

гээшэбта  гэжэ

 

Гайранда гайхажа

Байхынгаа уедэ,

 

Ногоон hуулээ

 

Намда угыши гэжэ,

 

Гуйха гуулин толгой

 

Табижа байба агсан алтай.

Богдо Жангар угэхэгуйб гэбэ,

Гурбан хоногто

 

Гуда гуйжа

 

Байхынь уедэ

 

Богдо Жангар хаан

 

Аманай алдаа боосоо хэеэ

гэбэ.

 

Басаганиинь

 

Ямар боосоо хэхэбибди гэжэ

асууба.

 

Шара саарhан дээрэ

 

Шатар табияа.

 

Ши шуугдэбэл

 

Толгойн хэрэгтэ орохош,

 

би шуугдэбэл

Ногоон hуулээ угэхэб гэжэ,

Шажанай ёhоор

 

Тангариг хэлэлсэжэ табияа

гэбэ агсан алтай.

 

Болоно гэжэ,

 

Тангаригаа хэлэлсэжэ,

Шатараа урижэ

 

Долоон хоногто гансахан

 

табижа

 

Хаанай басаган шуугдэбэ

агсан алтай.

 

Шахаанай ёhоор

 

Аманай алдаан боосоо алдажа,

Толгойн хэрэгтэ

 

Орохо болобо агсан алтай.

Хаанай басаган

 

Толгойн хэрэгтэ

 

Opoxo болоhомни унэн гэжэ

Ами наhыемни абара гэжэ,

Гуйха гуулин толгой,

Мургэхэ мунгэн толгой

Табижа байба агсан алтай.

Богдо Жангар хаан:

Тангаригай ёhоор

Толгойн хэрэгтэ

Орохо болоhоншни даа унэн,

Амииешни

 

Абарха аргамни

 

Эхэнэр болоо hаашни,

Абархадамни болоно даа,

Энээнhээ бэтээр

 

Аргамни уга гээшэ ха гэжэ лэ

Хэлэн зогсобо.

 

Эхэнэршни болохоб гэжэ

Арюун шахаагаа угэбэ агсан

алтай.

 

Богдо Жангар хаан

Эхэнэр абаха боложо,

Ами наhыень

 

Абарба агсан алтай.

Зай,

 

Богдо Жангар

 

Мушэн соохор мориндоо мордожо,

Урэнэ Мурэнэ хаанайдаа ошожо,

Алтай сэргэдэ

 

Морёо уяжа,

 

Алтан мунгэн улгэсэдэ

Homo hаадагаа улгэжэ,

Тумэр уудыень

Тугдэ татажа,

 

Модон уудыень

Мулта татажа

 

Баруун тээнь гаража,

Асуриин ехэ

 

Алтай шэрээ дээрэ гаража.

 

Хаан хун гээшэби гэжэ,

Турэ гэжэ тубхэйжэ,

Ём гэжэ ёдойжо

Бууба агсан алтай.

Мэндэ амараа халэлсэжэ,

hонин бухэниие hуралсажа,

Хундэ ямба хулеэжэ

Байхын уедэ

Урэнэ Мурэнэ хаан абай

Хэнэй хубуун

Хэн гээшэбши,

 

Нютаг орон хаана бэ,

Шажан мургэл ямар бэлэй.

Зориhон зориг хаана бэлэй,

hуун, hуун hуража,

Байн, байн hуража

Байба агсан алтай.

 

Богдо Хангар хаан

Таар тэхим туурээжэ,

Тар мурхэн залгуулжа байба

даа.

Даагуунинхай даагуунин.

Зууни зууя урда,

Наян жэлэй газарта,

Буйр далай нютагтай

Бурхан Буддан шажантай,

Бухайрай хаанай хубуун

Богдо Жангар солотой би

даа.

 

Зориhон зориг

 

Урэнэ Мурэнэ хаан абайн

Хурьгэн болохо зоригтой би

даа.

Хаан абай,

Хатан эжы,

Хун болохын уреел заяа

хайрлыта

Гэжэ хэлэн зогсобо.

 

Урэнэ Мурэнэ хаан абай

Гуйлгажа hууха минии ёhо,

Гуйжа эрихэ

 

Шинии зубхэн гээби даа.

 

Уроол уйлын ябадалые

 

Угэхэгуйб гэжэ

 

Хэлэжэ яажа болохоб даа.

 

Урэ хуугэдээ

 

Хун болгохо манай еhо,

 

Ара Бээжэн хотоhоо.

 

Арбан тумэн албатаяа

суглуулжа,

 

Убэр Бээжэн хотоhоо

 

Уй тумэн албатаяа суглуулжа,

Дотор Бээжэн хотоhоо

Долоон тумэн албатаяа

суглуулжа,

hохор хуниие

Нюдэбшээр суглуулжа,

Дохолон хуниие

Таягаар суглуулжа,

 

Уулаар хэмжэжэ мяха болгожо,

Уhаар хэмжэжэ архи бэлдэжэ,

Урэ хуугэдээ

 

Хун болгохомнай гэжэ,

Турэ хурим тухеэржэ,

Алба та зоноо сэнгэлуулэжэ,

Байхынгаа уедэ

Урэнэ Мурэнэ хаан абай

Баруун зэргын туруу бариhан,

Дайдын эзэн болоhон,

Далан тумэн наhатай

Дадар сагаан убгэн баабайда

Таар тэхим туурээжэ,

Тар мурхэн залгуулажа

Байба агсан алтай.

 

Зууни зуун урда зугhоо,

Наян жэлэй газарhаа,

 

Шэхэр далай нютагhаа

 

Эзэн Бухайрай хаанай хубуун

Мушэн соохор моритой

Богдо Жангар гээшэ

Хурьгэнтнай болохом гэжэ

Хэлэжэ байхын уедэ

Албата зоноо суглуулжа,

Турэ хурим тухеэржэ

Басаган уриеэ угэхэ гэжэ

байналби.

Наян жэлэй газарhаа

Басаганай худалдаа асаржа

 

угэхэ гэхэдэ,

 

Хурьгэн хубуундэ яаhаншье

 

хундэ гээшэб

Манай ошожо абаха гэхэдэ

Яаhаншье холо газар бэ.

Басаганай худалдаан гээшые

Дутэ шадарай газарhаа

Бутээжэ абахын аргые

Турын туруу hууhан

Та мэдэхэ болобо та даа

гэжэ хэлэн

Урэнэ Мурэнэ хаантан

hууба агсан алтай.

Дадар Сагаан убгэн баабай

Таар тэхим туурээжэ,

Тар мурхэн залгуулажа

Байба агсан алтай.

 

Яа-а юу-у,

Яа-а юумай.

 

Богдо Жангар дуулалза

 

Яа-а, юу-у,

 

Яа-а юумэй.

 

Урэнэ Мурэнэ хаан абайн

 

Албата зон бугэдэ дуулыта

 

Яа-а юу-у,

Яа-а юумай.

 

Ухаан оюумни тэхэрижэ

Байhан уедэмни даа,

Яа-а юу-у,

Яа-а юумай.

 

Зубхэн юумэ хэлэхэеэ,

Буруушье юумэ хэлэхэеэ

Мэдэхэеэ болиhон уетэй би

Нэгэн хэдэн угэ

 

Та бугэдэн дунда хэлэхэм даа.

Яа-а юу-у,

Яа-а юумай.

 

Барууни баруун хойто зугтэ

Арбан жэлэй. газарта

Урда урда,

 

Эртын эртэ сагта

 

Дайн сэрэгтэ ябахадаа даа,

Яа-а юу-у,

Яа-а думай.

 

Хоо хара морин,

Хужэ мунгэн эмээлээ

Мартажа ерэhэн бэлэй би даа.

Яа-а юу-у,

 

Яа-а юумай.

 

Туунимнай асаржа угоо hаа

Басаганайнгаа худалдаанда

Абаа hаамнай ямар бэ

 

Яа-а юу-у,

Яа-а юумай.

 

Богдо Жангар дуулалза

 

Яа-а, юу-у,

 

Яа-а юумэй.

 

Урэнэ Мурэнэ хаан абайн

 

Албата зон бугэдэ дуулыта

 

Яа-а юу-у,

Яа-а юумай.

 

Ухаан оюумни тэхэрижэ

Байhан уедэмни даа,

Яа-а юу-у,

Яа-а юумай.

 

Зубхэн юумэ хэлэхэеэ,

Буруушье юумэ хэлэхэеэ

Мэдэхэеэ болиhон уетэй би

Нэгэн хэдэн угэ

 

Та бугэдэн дунда хэлэхэм даа.

Яа-а юу-у,

Яа-а юумай.

 

Барууни баруун хойто зугтэ

Арбан жэлэй газарта

Урда урда,

 

Эртын эртэ сагта

 

Дайн сэрэгтэ ябахадаа даа,

Яа-а юу-у,

Яа-а думай.

 

Хоо хара морин,

Хужэ мунгэн эмээлээ

Мартажа ерэhэн бэлэй би даа’.

Яа-а юу-у,

 

Яа-а юумай.

 

Туунимнай асаржа угоо hаа

Басаганайнгаа худалдаанда

Абаа hаамнай ямар ба.

 

Яа-а юу-у,

Яа-а юумай.

 

Хурьгэн хубуун

 

Тэрэ мори эмээл

 

Асаржа угоо hаатнай ямар ба даа.

Яа-а юу-у

 

Яа-а юумай гэжэ хэлэн зогсобо.

 

Адис зангяа залажа,

 

Далан табан жэлдэ

Найруулhан аршаанаа

хуртээгээд,

Хэнэй хубуун

Хэн гээшэ бэлэйш,

Нютаг орон хаана бэ,

Шахан мургэл ямар бэ,

Зориhоy зориu хаана ба гэжэ

Асуужа байба.

 

Богдо Хангар хаан хэлэбэ.

Зууни зуун урда зугтэ,

Наян жэлэй газарта,

Шэхэр далай нютагтай,

Шэгэмууниин шажантай,

Тубэд Дамба хаанай

Турэл болохо,

Бухайрай хубуун

Богдо Хангар гэжэ

солотойб даа.

 

Зориhон зоригни

 

Урэнэ Мурэнэ хаанайда

хурьгэн болохо гэхэ

Ерэhэн бэлэй би

Урэнэ Мурэнэ хаантан

Хурьгэн болгохо абахамнай

зубхэн гэжэ,

Турэ хурим тухеэрэхэ,

Найр наадан хэхэ

Байхын уедэ,

Дайдын эзэн болоhон

Дадар сагаан убгэн

Хэлэhэн бэлэй.

 

Барууни баруун зугтэ

Арбан жэлэй газарта

Аба дайнда ябахадаа

Хоо хара морин,

Хухэ мунгэн эмээлээ

 

Мартаа агсан би,

Тууниимни асаража,

Басаганай худалдаанда

 

Угоо hаашни,

Басагаяа угэхэб даа

Гэhэндэнь ябанам гэбэ.

 

Далан табан жэлдэ

Даяан сахиhан лама

Хэлэбэ агсан алтай.

 

Хунэй хубуун

Хулэгэй унаган хоёр

Энээхэн хэрэгтэ ябажа,

Гэдэргээ бусажа

Ерэдэггуй бэлэй даа.

 

Эрэ хуниие

 

Ябуулан хэлэдэг,

Эхэнэр хуниие

Буулган хэлэдэг

Манай ёhо гээшэбзэ.

Буса гэхэеэ яахам даа,

Ябаhан хэрэгээ бутээжэ

Аяндаа hайхан ябаарай.

Ядахын сагай ерээ hаа,

Намай гэхэ hанаарай даа

Гэхэ хэлэн зогсобо.

 

Богдо Жангар

 

Тэндэhээ ябаба агсан алтай.

Нэгэ ехэ уулые дабажа ябана

Гурбан хоногто

 

Гуда ябаха байна,

 

Ундэр уула барагдаха

 

юумэ бэта.

 

Одоо оройдонь гараха

Болобо гээби гэхэ

hанаха ябахын уедэ

Наран орохо

Харанхы болохын уе болобо.

Харанхы болоhонhоо хойшо,

 

Харалган hалхин,

 

Харанхы манан,

 

Шуhан бороо,

 

Шулуун мундэр

 

Шууяжа бууба.

 

Зай,

 

Энэ бороо мундэртэ

 

Хаана ябаха гээшэбиб гэжэ

 

Хонохоёо буужа,

 

Хоножо байхын уедэ

 

Боолэхэ дуулаха болоод,

 

Орилхо ёолохо,

 

Элдэбын зуйлэй уянгатай

Муухай дуун гаража,

 

Хонохын аргагуй

 

Бэрхэ саг болобо агсан алтай.

 

Ябаха гэхэдэ

 

Ябахын аргагуй,

 

Хуй хии hалхин

 

Ой модые оглоро хиидхэжэ,

Хада уулын модые

 

Хамхара хиидхэжэ,

 

Хуй hалхин улам бури

шангадажа

 

Байба агсан алтай.

 

Яажаш тэсэжэ

 

Ядажа байхын уедэ

Хиидэхэ мэтэhээ бэеэ барижа

Тэсэхэ аргагуй саг

 

болобо агсан алтай.

 

Тэсэжэ ядажа байхын уедэ

 

Зуун зугhоо гурбан хун

Ерэжэ ябана ха.

 

Дуулахадань

 

Богдо Жангарай нюдые

 

Би эдихэб,

 

Зурхые

 

Би эдихэб гэжэ

 

Ябажа хэлсэнэ.

 

Ямар амитан гээшэб гэжэ,

Ерэхэтэйнь зэргэ

Таhа сабшахамни гэжэ

Хорото hэлмэеэ

Буга татажа байба

агсан алтай.

 

Буга татажа байхынгаа уедэ

Хуй hалхинда хиидэжэ

Баруун можоёо хухара унаба.

Яаhанхан бэрхэ саг болобо

гээшэб гэжэ

 

Гайхажа хэбтэхын уедэ

Уноохи гурбан хун

Урид ошоhомнай

Нюдыень эдиг гэлсэжэ,

Зай, зай гу гэлсээд,

Урилдаба алтай.

 

Богдо Жангар

 

Хажуудаа байhан

 

Нэгэ монсогор

 

Адуунай тонтогоол абажа,

Туруулэгшые яадаг юм

ааб гэжэ

 

Шэдэбэ агсан алтай.

Шэдуулэгшын хул хухарба

алтай.

 

hуулшын хоер хун

 

Дан хурданаар гуйнэ hэнш,

Тиигэжэ дайралдадаг даа

Гэлсээд гэдэргээ бусаба

алтай.

 

Хулоо хухара шэдуулэгшэ хун

Дом аргын бии байбалнь

Эдэгэнэ аабза гэжэ байжа,

Газар малтажа,

 

Элдэб зуйлэй ундэhэ

 

Абажа эдижэ хултэй болоод

 

Мун бусажа ошобо.

 

Богдо Жангар

 

Тэрэ ундэhые эдихэ болохо

бэзэб гэжэ

 

Мулхижэ,

 

Тэрэ газарта ошожо,

Тэрэ газарые малтажа

Адлихан ундэhые абажа эдижэ,

Баhа хултэй болобо

агсан алтай.

 

Мушэн соохор мориёо барижа,

Гэдэргээ бусажа ябажа

 

Далан табан жэлдэ

 

Даяандаа hууhан

Ламадаа ерэбэ.

 

Даяанша лама

 

Бусажа ерэhэншни хуроо даа,

Хунэй хубуунэй тэнсэжэ

болохогуй

Шолмосой орон ёhотой даа.

 

Би ябаhан хэрэгыешни

Бутээжэ узэеэ гээд,

 

Гурбан хухэ утаhа зангидажа,

Хоо хара морин,

 

Хужэ мунгэн амээл болгожо,

Энээниэ танихагуйдээ болохо

ёhотой даа,

Энээниие абаад ошо даа гэбэ.

Богдо Бангар хаан

Ябаhан хэрэгээ бутээнэ

гэжэ баясаад,

 

Хужэ эмээлтэй

 

Хее хара морине хутэлжэ

бусаба.

 

Урэнэ Мурэнэ хаанайдаа

ерэхэдэ

 

Найр наадан,

 

Турэ хурим хэжэ байба

агсан алтай.

 

Духэригэй дунда орожо,

Морин, эмээлтнай

Мун гу гэжэ,

 

Энэ морёо абыта даа

Гэжэ байба агсан алтай.

Далан тумэн наhатай

Дайдын эээн болоhон

Дадар сагаан убгэн баабай

Ьасаганай худалдаа абаяа

даа гэжэ

Ерэжэ абаба агсан алтай.

Богдо Жангар

Хадамуудайнгаа найр

наадан дээрэ

Гурбан хоногто

Гуда найрлажа байхын уедэ

Хадам бодожо,

Зуун зэргэн туруу бариhан

Дадар сагаан убгэнэй

Дохолон хатанда

Таар тэхим туурээжэ,

Тар мурхэн залгуулжа

байба агсан алтай.

Сэгсэрхэй сээрхэй дамнил,

Дагуунинхай дагуунин.

Эбын заяа заяалыта.

 

Богдо Жангар хурьгэнhоо

Басаганай худалдаа

Наян жэлэй газарта

Абаха гээшэмнай

Яасанхан бэрхэ бэ.

 

Зуун зэргын

Туруу бариhан

Хатан абгай

Энэ багта бэлэн муроор

Бутээхэмнай юу гээшэб,

Та мэдэхэ болобота,

Гэжэ хэлэн зогсобо.

 

Зуун зэргын

 

Туруу бариhан

 

Дохолон хатан

 

Таар тэхим туурээжэ

 

Байгаа агсан алтай.

 

Зууни зуун урда зугтэ

 

Богдо Жангар хурьгэн,

 

Наана, hайхан дуулалза

Алтай жуу

 

Алтай дээрээ нахинжуу

 

Хаан абай,

 

Турын туруу тушэмэд

 

Байхан дууламайта.

 

Алтан жуу

 

Алтай дээрээ нахинжуу.

 

| Баруун урда зугтэ

 

Хаб загаhан хаантанаар

 

Дай хэжэ ябахын уедэ

 

Алтан аягаяа гээжэ

 

Брэьэн бэлэй би даа.

 

Алтан жуу

 

Алтай дээрээ нахинжуу.

 

Хурьгэн хубуунэй

 

Тэрэнниие асаржа угоо hаань,

 

Басаганай худалдаанда

 

Тогтоогоо hаамнай яахаб даа,

Алтан жуу

 

Алтай дээрээ нахинжуу.

 

Гэжэ лэ хэлэн зогсобо.

 

Зон, убгэд

 

Яhала болохо гэжэ зубшэбэ.

Тэрэниие асаржа угоо hаатнай,

Яаха хаб даа

 

Зон, убгэд хэлэбэ алтай.

 

Богдо Жангар хурьгэн хубуун

Тиигэхэдэ болохо гэжэ,

 

Мушэн соохор мориндоо мордожо,

hара hарлажа ябажа

 

Байхын уедоо

 

Ехэ ундэр уулын оройдо

У лэ табисын ойро буужа,

Дэмбэ улаахан тамхяа

Татажа байхын уедэ

 

Мушэн соохор морин

 

Таар тэхим туурээжэ.

Тар мунхэн залгуулажа,

Барууни баруун урда зугтэ

Бун далайн ирагарта

Абарга мэгэжэн загаhан

Гурбан хонолгын газарhаа

Урэбхижэ абаха эрдэмтэй,

Ехэ хусэтэй амитан байна лэ,

Энэ Абарга Мэгэжэн загаhые

Арга мэхэ хэжэ,

Алтан аята олуулжа.

 

Ами наhаяа абарагдажа,

Ябаhан хэрэгээ бутээжэ,

Бусахын арга бодоходомни,

Шара соохор морито

Шаралдуу мэргэн хаанай хубуун

Хабанга убшэн боложо,

Ухэхэ турэхын сагта байна лэ,

Ами наhыен абарагты гэжэ

Шаралду Мэргэн хаанай

эльгээhэн

Зарсашан боложо

хэлээрэй даа.

Бишни болбол

 

Шара соохор морин боложо

ябахаб даа.

 

Хаб загаhан хаанда хэлэхэдээ

Эмшын хубуун эмшэдэ

Аргадуулжа ядабабди

 

Номшын хубуундэ

 

Номнуулжа ядабабди.

 

Боо булэндэ

 

Боолуулжэ ядабабди,

Зурхайшын хубуундэ

Зурхай зуруулхадамни,

Хао загаhан хаанай гурэндэ,

Буя далайн ирагарта

 

Алтай аяга

 

Уруугаа хаража хэбтэхэ

гэбэ лэ,-

 

Тэрэ аяга асаржа,

 

Хабанга убшэниие жэгнээ hаа,

Эдэгэхэ гэжэ хэлэбэ.

 

Тэрэ аяга оложо эльгээхые

захижа,

На зайе эльгэбэ лэ гэлэ,

Хэлэн байгаарай.

 

Шара соохор мориешни

харахадаа

 

Урэбхижэ эдихын тэдадэ.

Шаралду мэргэнэй

Юу эрибэ гээшэб гэжэ

Алтан hоёодоо тогтоожо абаад,

Асуун байжа мэдэхэ даа

Гэжэ лэ хэлэн зогсобо.

 

Богдо Жангар хаан

 

Шара соохор моритой боложо,

 

Шаралду мэргэн хаанай

Зарсашан хэбэртэй боложо,

Мун саашаа ябаба агсан алтай.

Дурбан хоногшн газарhаа

Абарга Мэгэжин загаhан хаантан

Урэбхижэ залгихынгаа тэдыдэ

Шаралду мэргэн хаанай

Юуниин ерэбэ гээшэб гэжэ

Асуун байба агсан алтай.

 

Шаралду мэргэн хаанай

 

Заралгашан хубуун хэлэбэ.

Шаралду хаан абын

Гараhаар ганса хубууниинь

Хабан убшэн боложо,

Эмшын хубуундэ эмшэлуулжэ,

Номшын хубуундэ номшолуулжа

 

ядаад,

 

Зурхайшын хубуундэ

зуруулхадань

 

Хаб загаhан хаанай гурэндэ,

Бун далайн ирагарта

Алтай аяга

 

Уруугаа хаража хэбтэхэ

гэбэ лэ.

 

Тэрэ алтан аягаар жэгнэжэ,

Аргалхада эдгэхэ гэжэ

Танда эльгэhэн заралгашан

гээшэ бэлэйб даа,

 

Гэжэ хэлэн зогсобо.

 

Хаб загаhан хаантан

Гансахан хурьгэн хуоуумни

Ухэна аа гу гэжэ,

Алтан аягын олово угэхэ

Гээшэмни жэгтэй лэ гэжэ,

Албата зоноо суглуулажа,

Алтан аята

 

Бун далайн оёорhоо

Гаргаа hэн гу та гэжэ

Асуужа байба агсан алтай.

Юрэдоо мэдэхэ амитан

байбагуй.

 

Гайхахадаа

 

Албата зоноо буридхэжэ

узэхэдэнь,

Гутаар сэсэн гэжэ

 

Угы байба агсан алтай.

Яашаhан гээшэб гэжэ

Хэлсэжэ байхын уедэ

 

Гутаар сэсэн орожо ерэбэ

агсан алтай.

 

Хаб загаhан хаантан

 

Ши яагаа уни болообши

гэжэ асууба.

 

Гутар сэсэн хэлэбэ,

 

Бун далайн оёорто

Алтая шара аяга

Уруугаа хаража хэбтэхэдэнь,

Тэрэниие узэжэ

hаатаба гээшэ ха би гэжэ

хэлэбэ.

 

Хаб загаhан хаантан

Яашаhан hайн юумэ гээшэб

гэжэ халээд,

Тэрэ алтан аягаяа

 

Хэыа нухэртэй ошожо асара гэжэ

 

Хаан хууляар

 

Маша яаралтайгаар

Захирба агсан алтай.

Гутаар сэсэн ябаба.

Алтан аягые оложо

Дары тургэн асаржа

Хаб загаhан хаантанда угэбэ.

Хаб загаhан хаантан

Гyraap сэсэндэ

Барагдашагуй ехээр

Бэлэг угэжэ,

Баяр хургэжэ

Ябуулба агсан алтай.

Алтан аягые

 

Шаралдай мэргэн хаанай

Зарсашан хубуундэ угэжэ,

Дары тургэн ябажа хурэ гэжэ

мордуулба.

 

Зарсашан хубуун

 

Гуйhанаа абажа,

 

Тариhанаа хазаба би гэжэ

Баяртайхан ябаба.

 

Газараа тэгнэжэ ябахынгаа

уедэ

 

Мушэн соохор моритой боложо,

Богдо Жангар хаан боложо,

Урэнэ Мурэнэ хаанайдаа

Турэ хуримай дунда

Орожо ерэбэ агсан алтай.

Ерэхэтэй зэргэ

 

Алтан аягатнай мун гу гэжэ

Хаан абаhаа hуража

Байба агсан алтай.

 

Мун гэжэ,

 

Зуун зэргын туруу бариhан

Дохолон хатан ерэжэ абаба.

Урэнэ Мурэнэ хаан аба

Таар тэхим туурээжэ

Тар мурхэн залгуулжа

Богдо Жангар хурьгэндээ

байбал даа,

Сэгсэрхэй сээрхэй дамнил,

Дагуунинхай дагуунин.

 

Минии

 

Улаан мяхатай,

Сагаан яhатай урыемни

Абаха гэжэ байнаш даа,

Басаганай худалдаанда

эриhэн

 

Хоер зуйлэй юумые

Албата зомни хубаажа

Абаба гээшэ аабза.

 

Эхэ, эсэгын ашалалые

Харюулха гэhэн

Танай, маной ёhондо

байдаг шэнги

hананаб даа.

 

Улаан мяхатай,

 

Сагаан яhатай урыемни абаха-

даа,

 

Минин hанаhан хэрэг

Дуургэхэ ёhотой гээбши даа.

Зууни зуун хойто зугтэ

Арбан жэлэй газарта нютагтай

Хан гарууди шубуун

Жэлэй нэгэ

Алтай сээхэтэй,

Мунгэн бугсэтэй унагаемни

Абажа ошодог байна даа.

Энээнhээ урагша

 

Гушан унагые абаашаhан даа.

Энэ гушан унагые

 

Басаганай худалдаанда

Асаржа угэхэ болоош даа.

Асаржа угоод байхадашни

Эрихэ юумэмни дуурэхэ даа.

Шинии

 

Абаха юумэеэ

 

Абаха саг болохо даа.

Гэжэ хэлэн зогсобо.

 

Богдо Жангар хаан

 

Эха эсэгын ашые харюулхамни

Еhо гээби даа.

 

Гушан унаганда ошохом даа,

Нэгэ хэдэн нухэдуудые

Намда угэлсыта гэбэ.

Урана Мурэнэ хаантан

Юhэн унгын харые бододог

Юhэн хара моритой

Юhэн ехэ баатар нухэдуудые

Угабэ агсан алтай.

Юhэн баатар нухэдтэй

Богдо Жангар хаан

Зуун хойто зугые барижа,

Арбан жэлэй газарые

Арбан hараар тобшолжо

Зэд туруута,

 

Зэбэ шэхэтэ моринойнгоо

Дурбэн хульеень

Дула носоожо,

Хоёр шэхэнhээнь

hолонго татуулжа,

 

Ерэн тэхын эбэрээр хэhэн

Елгэ шара номон дунгинэтэр

Наян хара hуршын ханхинатар

Табижа ябаба агсан алтай.

Шара далайн эрьедэ

Юhэ хонохо бууба.

 

Хан Гарууди шубуунай

Байдал гээшэ

 

Шара далайн олтирогто

Байба агсан алтай.

 

Юhэн ехэ баатар

Шара далайн олтирог дотор

Орожо шадахагуйбди гэжэ байба

Богдо Жангар хаан

 

Алтай аягаяа абажа

Далайн тэг дунда

Эршэгыдэжэ шэдэбэ.

 

Алтай аягань

 

Далайн тэн дунда

Шэнгэнгуйгоор, эрьелдэжэ

байхада.

 

Мушэн соохор морин

Дурбэн хулоо табижа,

Амарhан мэтэ болохо

Буруу тээхи хойто хулдоо

Алтай аягаа няажа

Далайн олтирог дотор

Хоёрдохиёо харайжа

Бууба агсан алтай.

Далайн олтирог дотор

Сэсэглигэй hайхан орон,

Эрдэни ээндэмэни,

 

Эддэб зуйлэй жэмэс эдеэн,

Тансаг hайхан унэртэй,

Табан унгын линхуа сэсэг

Халюуран хиидэжэ,

Хан хухы донтодожо,

Хамаг амитанияе жаргаажа,

Харан-харан

Ханашагуй,

Узэн-узэн

Орхишогуй,

 

Улэмжэ hайхан орон байба.

Хан Гарууди шубуунай

Орон байдалда хурэжэ

ошоходонь,

Огторгойhоо наашаа ургаhан

Улаан зандан модондо

Аса hалаа бухэндоо

Долоон эрдэнеэр байгуулhан

Бал ехэ байра,

 

Хан ехэ хото

 

Байба агсан алтай.

 

Тэрэ хото байдалые

Хаража байхын уедэ

 

Гоё hайхан шарайтай

 

Гурбан урэнэр

 

Гурбан ондоо янзые узуулэжэ

 

Байба агсан алтай.

 

Дээдэ захын харахада,

Дуу барина байhан янзатай,

Дундахииень харахада,

Буян хэжэ байhан янзатай,

Доодохииень харахада,

Орилжо байhан янзатай.

Энэ гурбан амитан яажа

Байна гээшэб гэжэ hанаад,

Ямар амитанай урэ бэенэр

гээшэбтэ

Гэжэ hуража байхын уедэ

 

Таар тэхим туурээжэ,

 

Тар мурхэн залгуулжа,

 

Ушар байдалаа

 

Хэлэбэ агсан алтай.

 

Бидэ болбол

 

Хан Гарууди щубуунай

 

Долоон урэнэр бэлэйбди.

 

Зууни зуун хойто зугhеамнай

Шолмосын хаан ерэжэ,

 

Дурбыемнай

 

Душэн жэлэй уедэ эдижэ,

 

hубарюулан энэ болгожо

байгаа юумэ даа.

 

Мунее hуни намай эдихэ

 

Сагань болоод,

 

Орилжо байнаб даа.

Дувдахимнай

 

Минни удаа эдаулхэ

 

Болоhон ушартаа

 

Буян хэнэ байна даа.

Дээдэхимнай

 

Эдаулхэ сагни

 

Уды байна гэжэ

 

Дуулан сонгэжэ байна даа.

 

Иимэ ехэ зоболонтой

 

Болоhон амитад байнадди.

 

Ами наhыемнай

 

Абаржа хайрлыта гэжэ,

 

Гуйха гуулин толгой,

 

Мургэхэ мунгэн толгой

 

Табижа байба агсан алтай.

 

Богдо Жангар хаан

 

Ямар янзын

 

Яан гэжэ,

 

Хайшааханаа амитан

 

ерэдэг бэ

 

Гэжэ асууба агсан алтай

 

Эжы, абатнай

 

Хаана гээшэб гэхэ

 

Асууха байхын уедэ

 

Хан Гарууди щубуунай урэнэр

Хэлэбэ агсан алтай.

 

Зууни эуун хойто эугтэ

 

Дээдэ ургоороо

Тэнгэриие зураха мэтэ,

 

Доодо ургоороо

 

Газар зураhан мэтэ,

Тооромой шэнээн

Хоер улаан нюдэтэй,

 

Хадан шэнээн

 

Хара хурин бэетэй амитан

Тунгэр тунгэр

 

Тэнгэриин дуу гаргажа,

Дуhал дуhал бороо оруулжа,

Зуун хойто зугhоо

 

Халуухан булеэхэн

 

hалхин hэбшээ унагааха,

 

Эддэб зуйлэй

 

Муухай унэр гаргажа,

Гурбан хоногшын тухай газарта

Ерэхэ урэбхихэ эдидэг бэлэй

даа.

 

Хан Гарууди аба, эжы хоёрнай

Урэнэ Мурэнэ хаанайда ошохо

Алтан сээжэтэй

 

Мунгэн бугсэтэй унагые

Жэлэй нэгые асаралаа даа,

Тэрэнээ асарха гэжэ

Ошоо еhотой гээби даа,

Асардаг ушарые хэлэхэм даа,.

Алтай сээжэтэй,

 

Мунгэн бугсэтэй

Унага нэхэжэ

 

Эрын эршэмтэн,

 

Хунэй хусэтэн

 

Ерэхэ болохо гэгшэ даа.

 

Хунэй хусэтэнэй ерээ hаа,

Дайсанаа даруулха агсамди

гэгшэ даа,

Гэжэ хэлэн зогсобо.

 

Богдо Хангар хаан

 

Мушэн соохор мориёо табижа,

Зэр зэбсэгээ абаад,

 

Зуун хойто зугые барижа,

Гурбан хоногшын тухай газарта

ошохо,

Нэгэ ехэ нухэ малтажа,

Нухэн дотор ороод,

 

Арадаа агсадаг

 

Хорото сагаан hэлмэеэ абажа,

 

Нухэеэ хундэлэн табяад,

 

Шэхэр далай нютаг,

Шэгэмууниин шажан,

 

Буйр далай нютаг,

 

Бурхан Буддынгаа шажанаа

hанажа,

 

Юмжан боти номдоо шутэжэ,

Амин Дива бурхан hахюуhандаа

зальбаржа,

Дээдэ болон

 

Хаан Хурмаста эсэгэ хаандаа

зальбарда,

Доодо болон

 

Улгэн дэлхэй эмэгэн эхэ,

Хара Лусын хаантандаа

зальбаржа,

 

Дээдэ бэемни мянган бурханай

дурэгэй болобо гэжэ hанажа,

Дунда бэемни

 

Арбан хангалай бэеые тугэсэбэ

гэжэ сэдьхээд,

Хатуу догшин дурэтэй

 

Шолмосой хаан гээшие дарахамии

Гэжэ hанажа байхын уедэ,

Шолмосой хаан

 

Зуун хойто зугhоо

 

Тунгэр-тунгэр

 

Тэнгэриин дуу гаргажа,

 

Дуhал дуhал

 

Бороо оруулжа,

 

Халуун булеэнээр

 

hалхи унагаажа,

 

Элдэб зуйлэй

 

Муухай унэр гутажа,

 

Шууяжа ерэhэн

 

hомон мэтэ,

 

Щударжа ороhон

 

Харсага мэтэ,

 

Уур сайжа байхын уедэ

Орожо ерэбэ агсан алтай.

 

Богдо Жангар хаан

 

Арада агсадаг

 

Хорото сагаан hэлмэеэ абажа,

 

Наян алда болотор hунаажа,

 

Эрди хубилгаа гаргажа,

 

Замбу тубиин дайсан

 

Шолмосой хаанай тархиие

 

Таhала гэжэ,

 

Хорото сагаан hэлмэдээ шэбшэжэ,

Таhалаагуй болбол,

Ши эндээ

 

Жэбэ жонходо эдюулэ,

 

Сабшалгые мулшэдуулбэл,

 

Би эндээ

 

Утэн хорхойдо эдюулхэби

 

Гэжэ тангаригаа хэлэжэ,

Аман, хузуун

 

Амаргалай уулзадхын хирэдэ

гэжэ

 

Хорото сагаан hэлмэеэ

Тэнсуулэжэ табиба агсан алтай.

Шолмын  хаанай тархи

 

Таhаржа газарта уyаба.

 

Уyаад байхадаа,

 

Тархинь cээжэеэ бэдэржэ,

 

Сээжэнь тархияа бэдэрдэг

 

Байба агсан алтай.

 

Богдо Жангар хаан

 

Ехэ яаралтайгаар тархииеиь

 

абажа,

 

Малтаhан нухэн дотор

 

Хэжэ булахадань,

 

Шолмосой хаанай гэдэhынь

 

хахара эсхэбэ.

 

Гэдэhэн доторhоонь

 

Голой амитан

 

Голоороо гаража,

 

Нютагай амитан

 

Нютагаараа гараба агсан алтай.

 

Богдо Жангар хаан

 

Дайсанаа даража,

 

Урэ баяр гаргажа

 

Хан Гарууди щубуунай

 

Хото ехэ байдалда

 

Хурэжэ ошобо агсан алтай.

 

Щубуунай гурбан урэнэр

 

Саглашагуй ехэ

Дайсаниимнай даража,

Ами наhsемнай абаржа,

Аяа ехэ хусэтэй

 

Абай эзэн Богдо Жангар хаан

ерэбэ гэжэ,

 

Тэнсэлгуй ехэ баясажа,

Багташагуй hаннаа,

Барагдашагуй хундэ ямбые хэжэ

 

Байхын уедэ»

 

Хан Гарууди шубуун

 

Эсэгэ хаан,

 

Эжы хатан

 

Нэгэ унага асаржа ерэбэ агсан

алтай.

 

Та гурбан урэнэр

 

Ямар аргаар

 

Амиды мэндэ hуужа байбата

 

Гэжэ hуража байба агсан алтай.

 

Гурбан урэнэр хэлэбэ

 

Алтан жуу

 

Алтай дээрэ нахинжуу.

 

Абай эзэн

 

Хаан Гаруудимнай, дуулыта.

Гушан унага нэхэжэ ерэhэн

Эзэн Богдо Жангар хаан

 

Шолмын хаан дайсанииемнай

Ами наhыемнай абараад

 

Аша туhадаа хуртээгээд,

Хунэй хусэтэн

 

Эрын эршэмтэн ерээд,

Барагдашагуй баяр

Боложо байна лэ,

 

Алтан жуу

 

Алтай дээрээ нахинжуу

Гэжэ хэлэн зогсобо,

Хан Гарууди хаан абай

Урэ баяр гаргажа байхын уедэ

Гурбан хоногто

Гуда найрлажа,

Дурбэн хоногто

Дулэ найрлажа,

 

Сэсэглигтэ сэнгуулжэ

 

Байхын уедээ

 

Гурбан урымни

 

Ами абарыш

 

Ашыетнай юугээр харюулха

гээшэбиб,

 

Шара далайн урда эрье дээрэ

Гаргалсажа,

 

Албата харсагымни хахадые,

 

Алтай мунгэнэймни хахадые,

Эрдэни зэндэмэниимни хахадые

Абагты гэжэ хэлэбэ даа.

 

Богдо Жангар хаан хэлэбэ:

Тиимэ юумыетнай абажа

яахабиб даа,

Алтай оээжэтэй,

 

Мунгэн бугсэтэй

Гушан нэгэн унахие

Угэхэдэтнай

 

Минин хэрэг бутэхэ даа,

Хан Гарууди шубуун

Хэлэбэ агсан алтай.

Гурбан урэнэрэйгээ

 

Амин абаруулажа,

 

Дайсанаа даруулhан

ашалалыетнай

 

Харюулан угыгэер

 

Яажа болохо гээшэб даа.

Гушан нэгэн унагые

 

Асарhан хунэй зоори байгаа

ла ааб даа,

Абаашахатнай ёhо даа,

 

гэжэ байхын уедэ,

Богдо Жангар хаан

Гурбан урэнэрэй

Амиие абарhан ашыемнн

харюулбагуй гэжэ

hанахагуйб даа,

Гушан нэгэн унагае

Далайн урда гаргажа

угэхэдэтнай

Минии хэрэг дуурэн бутэхэ

даа,

 

Гэжэ хэлэбэ агсан алтай.

 

Хаан Гарууди шубуун

 

Тиихэдэ болохо гэжэ

 

Гушан нэгэн унагые

 

Дали дээрээ табижа,

Далайн урда бэе гаргажа,

 

Богдо Жангар хаанда

 

Ядахын саг болоо hаа,

 

Намай гэжэ hанаарай

 

Гэжэ хэлээд,

 

Хаан Гарууди шубуун

 

Бусаа агсан алтай.

 

Богдо Жангар хаан

 

Юhэн баатар нухэдтэеэ

 

Ерэбэ агсан алтай.

 

Юhэн баатар нухэдынь

 

Юhэн харые бодожо,

 

Юhэн байшан барина,

 

Юhуулэн ороhон,

 

Богдо Хангар хаанда

 

Хаан ордон барина,

 

Хаан шэрээ тухеэржэ,

 

Шэрээ дороо

 

Наян сажан нухэ малтажа,

 

Богдо Жангарые

 

Нухэн дотор оруулха гэжэ

 

Тухеэрэhэн байба агсан алтай.

 

Богдо Жангар хаанай

 

Ерэхэтэй зэргэ

 

Гушан нэгэн унагаяа

 

Асарба хаямта гэжэ,

 

Урэ баяр гартажа,

 

Амархмытнай

 

Хаан ордон тухеэрэжэ байбалди

 

гэжэ,

 

Ордондомнай орожо

 

Хаан шэрээдэмнай hуугты

 

Гэбэ агсан алтай.

 

Богдо Хангар хаан

 

Ордондонь орожо

 

Хаан шэрээдэнь hуухатай зэргэ

Наян нухэнэй ирагарта

Сумэ унаба.

 

Юhэн ехэ баатар

 

Хабтагай хара щулуугаар

Хабхаглажа дараад,

Мушэн соохор мориие

 

Бариха гэжэ ядаад,

 

Гушан нэгэн унагые туужа,

 

Урэнэ Мурэнэ хаанайдаа

Ошобо агсан алтай.

 

Юhэн баатарнь

 

Таар тэхим туурээжэ,

 

Тар мурхэн залгуулажа хэлэбэ:

Мушэн Соохор моритоёо

Богдо Жангар

 

Шара далайда орожо

Ухэгшээн болоо даа.

 

Бидэ юhэн баатарнууд

Гушан нэгэн унагае

Хан Гарууди шубуунай

Нютагhаа аоарбалди,

Гушан нэгэн унагае асархадаа,

Танай басагае абаха ёhотой

гээшэбди

Гэжэ хэлэн байба.

 

Урэнэ Мурэнэ хаантан хэлэбэ.

Юhэн баатарта угэхэ гэжэ

Яахабиб даа.

 

Та юhэн хуcэ тэмсэжэ,

 

Хэн булиhантнай абагты

Гэжэ хэлэбэ агсан алтай.

 

Юhэн ехэ баатарнууд

 

Би абаха, би абаха гэлдэжэ,

Юhэн ехэ буляалдаа хэжэ

Байхын уедэ

 

Богдо Жангар хаан

 

Наян сажан нухэнэй ирагарhаа

Яажашье гаража ядаад байхадаа,

Утаhанай шэнээн

 

Улаан голтой,

 

Хилгааhанай шэнээн

 

Сагаан голтой байхадаа

 

Хан Гарууди щубуун

 

Аша туьашни яаhанхан гээшэб

 

Гэжэ дурдажа байба агсан алтай.

 

Хаан Гарууди шубуун

Урандаа таажа,

Ухаандаа мэдэжэ,

Сэсэндээ таажа

Сээжэдээ мэдэжэ

Хунда агаарай

Хунхинэсэ ниисэжэ,

Хурэжэ ерэбэ агсан алтай.

 

Ерэхэтэй зэргэ

 

Хабтагай хара шулууень хобхоложо

Наян сажан нухэнэй ирагар тээшэ

Хаража байhан уедэ

Эзэн Богдо Жангар

 

Наhанhаа нугшэhэн шэнжэтэй байба

Хан Гарууди щубуун

 

Хайрлан шаналжа,

 

Богдо Жангар хаанда

Туhалхаб гэжэ ама гарха мэтэ

боложо

 

Баруун далиин

 

Хутага удэеэ шэхэжэ,

Нухэнэй ирагарhаа

Абаба агсан алтай.

Богдо Жангарай

 

Ами наhан дуурэhэн байба.

 

Энээниие

 

Амида болгохо аргамни

 

Юун гээшэб гэжэ hанахадаа

 

Мунхын уhанhаа бэшэ

 

Амиды болгохо арга угы гэжэ hанаад,

 

Хаан хууляар захиржа,

Жэгууртэн амитаниие

суглуулба агсан алтай.

Зай, мунхын уhа хэн асаржа

шадахаб ?!

Гэжэ асуужа байба.

Шадахабди гэжэ хэлэхэ

жэгууртэн

Байбагуй агсан алтай.

Хоёр хон хирээ асаржа

шадаха,

 

Тэрээнhээ бэшэ жэгууртэн

хурэхэгуй гэжэ

Буднэ хобууша хэлэбэ агсан ’

алтай.

 

Тэрэниие дуулахатай зэргэ

Хан Гарууди шубуун

Хон хирээе еруулжэ,

Мунхын уhанда ошо гэжэ

Хаан хууляар захирба агсан

алтай.

 

Хон хирээ би

 

Ошожо шадахагуйб гэжэ

Арсажа байба.

 

Долоон гуужамар урыешни

Долоон ундан сааза хэхэб

гэжэ

Гарууди щубуун хэлэбэ

агсан алтай.

 

Хон хирээ

 

Урыемни бу алагты,

Ошожо узэбэ губи,

Огторгойн агаарта ниидэжэ,

Гушан гурбан тэнгэриин

орондо гаража

 

Мунхын уhе балгажа бусажа,

Газараа тэгнэжэ ябахын уедэ

Шара шубуунай hухирхэдэ,

Хара хирээ сошожо,

 

Мунхынгээ уhые алдажа орхижо,

hула бусахадамни

 

Долоон гуужамар урэнэрымни

Толгойн сааза хэхэ лэ даа

Гэжэ hанаад бусажа,

 

Гушан гурбан тэнгэриин

 

Орондо гаража

 

Мун мунхын уhые балгажа гараба.

Орон нютагаа хурэхэ аргагуй

боложо,

 

Огторгойн агаарта дураараа

ниидэдэг

 

Удэ жэгуурни дууhаба гэжэ,

 

Таар тэхим туурээжэ,

 

Тар мурхэн залгуулжа,

Ябаба агсан алтай.

 

Хонхан хирээ

Хон-даб дибэнгэ.

 

Хан Гарууди щубуун

 

Хаан абай дуулалза,

 

Хонхан хирээ

 

Хон-даб дибингэ.

 

Улгэн дэлхэй дээрэ

 

Дураараа сумсэрдэг

 

Хюмhа хюруумни дуурэбэ даа,

Хонхан хирээ

 

Хон-даб дибингэ.

 

Огторгойн агаарта

Хиидэжэ ябадаг болболби,

 

Оорын хусэ гаргажа

 

hанаhан газараа хурэхэ

 

Шадалаа дуурэбэ би,

 

Хонхан хирээ

 

Хон-диб дибэнгэ.

Урдан урда сагта

Богдо Жангар хаанда туhалхаби

Гэжэ хэлэhэн еhотойб даа.

 

Тэрэ хэлэн хусэжэ

 

Энээхэн ябажа ябанаб,

Хон -хан хирээ.

 

Хон-диб дибэнгэ.

 

Хан Гарууди шубуун

Угтажа абаха сагтнай болобо

даа

Гэжэ хэлэн зогсобо.

 

Хан Гарууди щубуун

Богдо Жангар хааниие

Халуунда ужээнгуй,

Хуйтэндэ хургэнгуйгэар

Байхан хаража байгты гэжэ

Хаан хууляар захираад

Хон хирээе угтажа ябаба.

Хон хирээтэеэ уулзажа,

Баруун дали дээрээ hуулгажа

Богдо Жангар хаанай

Яhан дээрэ ерэбэ агсан алтай.

Мунхынгээ уhые

Богдо Жангар дээр адхажа,

Амида голтой амитан болгожо

Бодхообо агсан алтай.

 

Богдо Жангар хаан

Яаhанган уни унташаба

гээшэбиб гэжэ

 

Хэзээhээ хэсуухэн,

Урдаhаа урматайхан

Эрын эршэмтэн

Хунэй хуcэтэн боложо байба

даа.

 

Хан Гарууди шубуун

Таар тэхим туурээжэ,

 

Tap мурхэн залгуулжа

 

Байба агсан алтай.

 

Богдо Жангар танай

 

Наян сажанай

Нухэнэй ирагарта

Ухэhэн бэеыетнай абажа,

Халуунда ужээнгуйгээр,

Хунтэндэ хургэнгуйгэер,

Удэ жэгуурээрээ hэбижэ

Байхынгаа уедэ

Хон хирээгээ

 

Мунхын уhанда эльгээжэ,

Гушан гурбанай тэнгэриин

Оронhоо асаруулажа,

Танай бэеые мунхэруулэн

бодхообоб

Гэжэ хэлэн зогсобо.

 

Богдо Жангар хаан абай

Юhэн баатарай

Арга мэхэдэ орожо.

Наян сажан

Нухэнэй оёорто унажа,

Утаhанай шэнээн

Улаан голтой ябажа,

Байhанаа мэдэнэб даа,

Тэрэнhээ бэшэ юушье

Мэдэхэ юума угы даа.

 

Иимэ hайхан аша туhадатнай

хуртэжэ,

Амида хун боложо бодоhоной

ашые

Яажашье харюулха гээшэбиб

Гэжэ хэлэн зогсобо,

 

Хан Гарууди щубуун

Хэлэбэ агсан алтай.

 

Та, Богдо Жангар,

 

Юу хэдэжэ байгаа гээшэбта,

Минин гурбан урын

 

Амиие абарhан

Та байната.

Би гансахан танай амиие

босхоод

Ашалал hанаха юундэ байхабиб.

Энээнhээ хойшо

Энэ мэтын аша туhые

Хургэлсэжэ ябаяа гэжэ

Хаан Гарууди шубуун

Хэлэн зогсобо.

 

Богдо Жангар хаан абай

Тиигэхэмнай болтогой гэжэ

Юрээлээ табиад,

 

Урэнэ Мурэнэ хаанайда ошохом

даа

Гэжэ Богдо Жангар мордобо.

Хан Гарууди шубуун

 

Нютагаа бусаба.

Богдо Жангар хаан

 

Урэнэ Мурэнэ хаанайда хурэжэ

Ерэбэ агсан алтай.

 

Урэнэ Мурэнэ хаантан

Найр наадан гээшие хэhэн

зандаа,

Юhэн ехэ баатарнуудай

Хэн булиhандань

 

Басагаяа угэхэ гэжэ хэлсэжэ

Байба агсан алтай.

 

Богдо Жангар хаан

Духэригэй дунда орожо

Ерэн тэхын эбэрээр хэhэн

Елгэ шара номоёо дэлэдэжэ,

Агар зандан модоной голоор

хэhэн

 

Улаан hуршаяа онолжо,

Хунэй мяхан эдеэтэй,

Хурин шабай умдатай,

Хамаг амитанда хоротой,

 

Хатуу дошхон узэлтэй

 

Иимэ муухай амитан

 

Энэ замбу тубидэ угы шэнги

hанана би,

Угэтэй болбол угэлэгты,

Уга болболтчай угуулхэеэ

Ай суй боложо байнаб даа,

Гэжэ хэлэн зогсобо.

Зай, Урэнэ Мурен хаантан

Хэлэбэ агсан алтай

Богдо Жангар хурьгэн

Мушэн соохор моринhоо буужа,

hомо, hомоо хуряагты,

Найр нааданаймнай дунда

hууната гэжэ хэлэбэ агсан

алтай.

 

Богдо Жангар хаан

Моринhоо буужа,

hoмo hомоёо хуряажа,

Найр нааданай дунда

Турэ гэжэ тубхижэ,

Еhо гэжэ ёдойжо

hууба агсан алтай

Урэнэ Мурэнэ хаантан

Таар тэхим туурээжэ,

Тар мурхэн залгуулжа,

Юhэн баатар нухэдтэеэ хамтадаа

Юундэ ерэбэгуй гээшэбтэ гэжэ.

асууба.

 

Богдо Жангар хэлэбэ алтай

Юhэн баатар нухэдтэеэ

Шара далайн эрье хуртэдэ

Ошоhомнай унэн даа.

 

Юhэн баатар нухэдни

 

Шара далайн олтирогто

Орожо шадахагуй байхадань,

Урда эрье дээрэнь орхижо

Гансаараа

 

Шара далайн олтирогто,

 

Хан Гаруудаин хотодо ошожо,

Гушан нэгэн унагые абажа,

Ерэhэн бэлэй би даа.

Юhэн нухэдтоо ерэхэдэмни,

Хаан ордон барижа орхёод,

Хаан шэрээ тухеэрэжэ,

Шэрээ дороо

Наайман сажан нухэ малтажа,

Юhэн харые бодожо,

Намайе алаха гэжэ байгаа даа.

Нухэсэжэ ябаhан нухэдае

Этигэнhээн боложо,

Хаан шэрээдэнь hуухатай

зэргэ

Наян сажан нухэнэй оеорто*

Унаhан бэемни энээхэн даа.

Арга оноо бэдэржэ

Нухэнэй оёорhоо гаража

Ерэгшээн болобоб даа.

Урэнэ Мурэнэ хаан хадам аба,

Мунэо ябаhан хэрэгыемни

Бутээхэеэ байна гута,

Богдо Жангар асуужа

Байна агсан алтай.

Урэнэ Мурэнэ хаантан

Юhэн ехэ баатарые

Юhэн унгын сааза хэхэ

боложо,

Богдо Жангар хаанда

Сагаан Дара эхын хубилгаан

Сагаан Дара-гуа Cагаандайхан

басагаяа

Угэхэ боложо,

Албата зоноороо хэлеэжэ

Байба агсан алтай.

 

Богдо Хангар хаан

Сагаандайхан нухэроо

оорын болгожо абаад,

Орон нютагаа бусаха боложо,

Албата  харсага,

Алтай мунгэн, эрдэни зэндэмэни

Энжэ абака,

Орон нютагаа

Тургэн hалхиие туруулэжэ бусаба

Шахар далай нютаг,

Шэгэмууниин шажанда,

Буйр далай нютаг,

Бурхан Буддын шажан,

албата зон

Хаан хотодоо хурэжэ,

Эсэгэ хаанай алтан зарлиг

дуургэжа,

Айл боложо жаргаба.

***

Видный  ученый-литературовед, общественный деятель Цырен-Анчик Дугарнимаев родился в 1929 году в урочище Шаазгайта Хара-Шибирского сомсовета Агинского аймака. В 1942 г. после окончания Зугалайской семилетней школы поступил в Агинское педагогическое училище. В 1945 г. в числе лучших трех выпускников училища был направлен в Бурятский пединститут, который окончил с отличием. После окончания института два года проработал завучем в Агинской средней школе, затем инспектором окружного отдела народного образования. В 1952 г. Ц-А.Дугарнимаев поступает в аспирантуру Литературного института им. М.Горького.В 1955 году успешно защитил кандидатскую диссертацию по теме «Историческая тематика в творчестве Хоца Намсараева и Жамсо Тумунова». С 1955 года до конца своей жизни работал в Бурятском институте общественных наук СО  АН СССР.

Научные интересы Ц-А.Дугарнимаева были весьма разнообразны и многогранны. Как педагог уделял много внимания составлению учебных пособий, хрестоматий, методических пособий, дидактической литературы.

Как ученый-исследователь Ц-А.Дугарнимаев известен прежде всего как аналитик литературного процесса в Бурятии советского времени. Он рассматривает сочинения писателей как факт современного литературного процесса. Если другие литературоведы, как В.Ц.Найдаков, Г.О.Туденов и другие старались исследовать исторические закономерности, социальную природу, общественную роль творчества писателей и сделать широкие обобщения, то Ц-А.Дугарнимаев, исследуя те же явления, не делал широких обобщений, старался на фактах показать конкретную роль и значение творчества писателей.  Его первые литературные опыты в республике Бурятия и центральной печати появились в 1952 году.

Цырен-Анчик Дугарнимаев является крупным исследователем бурятской литературы дооктябрьского периода, монголоведом с мировым именем. В 1966 г. вышел в свет памятник бурятской литературы начала ХХ века «Зерцало мудрости». Вступительная статья, старомонгольский текст, перевод на русский язык, примечания были подготовлены Ц-А.Дугарнимаевым. Он одним из первых начал анализ конкретных памятников бурятской литературы дореволюционного периода. «Зерцалом мудрости» открывается целый этап в изучении бурятской литературы этой эпохи. Занимался исследованиями в области ранней и постреволюционной литературы монголоязычных народов. Исследовал творчество бурятских прозаиков и поэтов – Б.Д.Абидуева, Ж.Балданжабона, Б-Б.Намсараева, Ж.Т.Тумунова и других, переводил басни И.А.Крылова и другие произведения классиков русской литературы на бурятский язык. Автор более 150 научных работ, в том числе труд «Источники по истории бурятской литературы», который представляет собой публикацию вновь найденных малоизвестных памятников бурятской литературы 19-го — начала 20 веков. Соавтор монографии «Очерк истории бурятской советской литературы». Принимал участие в создании учебных пособий, учебников, программ для бурятских школ. Благодаря Ц-А.Дугарнимаеву заложен фундамент для изучения литературы прошлых столетий, определены основные направления изучения литературного наследия бурят-монгольского народа.

В феврале 1993 года в Академии наук Монголии состоялась защита докторской диссертации Цырен-Анчика Дугарнимаева, посвященной монголоязычной литературе бурят («Исследования литературных источников  на уйгуро-монгольской письменности»). Диссертационный совет, членами которой являлись крупнейшие специалисты по проблемам литературы монгольских народов, единодушно принял решение посмертно присвоить ему «за выдающийся вклад в монголоведение, монгольскую филологию степень доктора филологических наук».

Доктор филологических наук, член Союза писателей СССР и Бурятии, заслуженный работник культуры Бурятской АССР, заслуженный деятель науки Республики Бурятия, член Всесоюзной ассоциации востоковедов.

( Из статьи Б.Д.Жамсоевой, зав. отделом краеведения
и библиографии ГУК «ЗКБ им.Ц.Жамцарано»)

Уран хүн

 

 

Поделиться:

Автор:

comments powered by HyperComments