05 апреля 2018, 21:40

Буруушан Борбоон.

Үнэн гү, худал гү, урданай абдарһаа абтаһан зугаа гү…

Нэгэ үгытэй хүнэй хүбүүн байгаа ха даа. Тиигээд тэрэ хүбүүн баян хүнэй басага һамга хэжэ абаба ха. Эсэгэнь жаран үхэр энжэ басагандаа үгэбэ.

Тэрэ хүбүүн ехэ залхуу, юуш хэдэггүй, гансал хэбтэжэл байха. Эдеэд лэ,унтаад лэ байха. Үхэрнүүдээ алаад лэ, эдеэд лэ, тарайжа хэбтэхэ. һамганиин үхэрэйнгөө уялгашын худалдадаг байгаа һэн.

Тиигээд лэ тэрэ хүмнэй жаран үхэрөө алажа эдижэ дууһаад ла, хооһон үлэшэбэ.
һамганиинь нэгэтэ сууха соо шара тоһо хээд лэ, зунай гэртэ гурбан дулиин дунда үнэһэн соо булажархиба ха. Тиигээд нүхэртөө хэлэнэ: «Ошоод зуһаландаа үнэһэ асарал даа, юумээ угаахамни, юумээ, хубсаһаа угаахамни»,— гэжэ нүхэрөө үнэһэндэ эльгээбэ.

һамганайнгаа хэлэгшээр ошоод, хүбүүн үнэһэ һабардахадаа, суухатай тоһо олобо. Үнэһэтэеэ, тоһотоёо абаад, һүхюу юумэ гэртээ орожо ерэбэл даа.
— Биш иимэ олзотой ерэбэб,— гэжэ.
Һамганиинь хэлэбэ:
— Ябаһан хүн яһа зууха, хэбтэһэн хүн хээли алдаха,— гээд нүхэртөө садтарань тоһоо эдюулбэ.
— Иимэ һайншииш даа,— гэжэ байжа хүхёоно хиим даа тэрэ һамганшни нүхэрөө.

Тиигэжэ баярлаад, нүхэршни сахюурта бууяа баряад гүйшэбэ даа, агнахамни гээд. Туужада тайга соо ороод лэ, тэрэшни төөришэбэ, гэрээ олохоёо болёод. Дэмы ябажа байһаар ла, гурбан тээшээ нүхэтэй шонын нүхэ олобо. Тэрээни олоходоо, дулаа бэдэржэ хонохо hанаатай хүн шонын нухэн соо орошобо. Тэндэнь шонойн хүбүүд хэбтэжэ байба. Тэдэнии бариха һанаатай һөөргөө гараад, хубсаһаяа тайлаад, хоёр нүхынь бүглөөд, гурбадахи нүхөөрөө шургаба.

Шонын хүбүүд салдаган хүнэй орохолоор сошоһон бэеэрээ гүйлдэжэ гаршана. Хубсаһайнь хуу тархидаа үлгээд гүйлдэшэбэ. Гүйлдэжэ гаршана. Тэрэ хүбүүмнай салдагаар үлэшөө ха юм, юуш үбой. Эхэһээн гараһан нарай хүбүүн шэнди болоод үлэшэнэ.

Бодоод лэ ябаба даа тэрэшни. Дайдада гаршоо хиим, төөрөөд ябажа байһаар. Нэгэ талмайда гарахадаа, баян айл харажархёо. Үглөө үдэрын нэгэ айлай газаа хагдан соо орожо хонобо. Айлын нохойд ехэ хусаа. Хүнэй орожо ерэхэдэнь нохойн хусаа гээб даа. Тиигээд лэ тэрэшни тэндээ үүр сайса хэбтэшөө.

Баян хүнэй хүлһэншэд үглөөгүүр бодоод үнеэгээ һаана. Тэрэмнай намарай саг. Хүлһэншэдэй үнеэгээ һаажайхадан (баян хүн нэгэ басагатай байгаа) нэгэ торгон дэгэлтэй басаган хотоной ара бийдэ ерээд лэ өөрынгөө хэрэгтэ һуужархиба, шээнэ. Тиигээд лэ нөөхимнай хагдан соо хаража хэбтэнэ. Үдэр болоходо баһа тархияа бултайлгаа гээб даа. Басаган бодоод нюһаа ниихэдээ, алтан бэһэлигээ дунда хургандан байһан нэшэжэрхибэ. Үглөөнэй наранай гарахада бэһэлигшни ялалзана хиим, туяа сосёод ло. Тэрэ хүбүүмнай харажал хэбтэнэ хиим.

Хүлһэншэнүүд хүрэй сооһоон үхэрнүүдээ газаашань гаргашхана. Үнеэдээ гаргаад хүлһэншэд гэртээ ороно. Тэрэ зуурта нэгэ үнеэн хотоной хүрээ хабиржа байтараа аргаална. Хүбүүн хаража хэбтэнэ. Тээ нэгэ хэды болоод байхада, хүлһэншэ үхэрэй бааһа суглуулаад, хотонойгоо шэгшы руугша хэжэрхибэ. Хоёр нохой һүниндөө хусаһан, тэрэ хүбүү руу хараад ла байна.
— Юундэ энэ нохоймнай хусаба гээшэб? Мүнөө һууна, хараад һууна, хүрээ руу хараад ла байна. Эндэмнай юун бии болооб,— гээд баянай хүлһэншэдии ороходон.
— Намайе бү сохиитаа, би хүн гээшэб,— гэнэ хүбүүн.
— Юун хүн хаанаһаа ерээбши? — гээд һурана.
— Би Бурууша Борбоон гээшэб. Битнай төөрэһэн хүм, Бурууша Борбоон хүмби, суран нюсэгэн хүмби,— гэбэл даа.

Тиигээд лэ хүлһэншэнүүдиин абаашаба тэрээни, баян хүндөө тушааба. Баян хүн тэрэнээ эдеэллээд, арһан үмэдэ үмэдхүүлээд, зарахаяа малай гэр соо оруулаа. Хониной арһан дэгэл соо хэбтэнэ тэрэшни.
Гэнтэ нугада хэбтэжэ байхадан, баянай хоёр хүлһэншэ орожо ерээд зугаална.
— Энэ баянаймнай басаган харанхалжа унашоо хиим. һүнэһэниин үбээ(үгы) болшоо хиим. Лама бөөдөө мүргүүлжэ байна, хоног үнгэршөө.
һүнэһэниин үбээ (үгы) гэжэ бөөтэеэ, ламатаяа хэлсэнэ. Бэһэлиг соон һүнэһэниин байна ха. Тэрэ бэһэлигын хааным ааб даа.
Хоёр хоноод байхадаа басаган бэрэ ехэ үбэшэн болшоод байна.—- Бэрэ ехээр үбэдшэбэ,—гэжэ баһа хэлсэнэ.

 Хэбтэжэ байһан хүбүүмнай:
— һүнэһынь бил олохо байнал би даа,— гэжэ шашаба тэрэ Борбоон хүбүүнш.
Тиихэлээрэн хүлһэншэд баяндаа гүйлдэжэ орожо, энэ хүбуүн тиижэ хэлэнэ гэбэ.
Баян хүн гэргэтээгээ:
— Мүнөөхи Бурууша Борбоон юумэ мэдэхэ байха,— гэлсэжэ, хадаг барижа, хүбүүндээ мүргөө:
— Орыш, туһалыш, газаашалхаа болёобде.
Хубсалуулжа тэрэнээ гэртээ оруулна хиим.
— Алтан бэһэлиг би хадаа олохол байнам,—- гэжэ мүнөөхи хүмэршэни хэлэбэ.

Баян хүншни мүргөө хиим даа оложо үгыт гэжэ. Тиихэлээрэн бурханай һомо (зэн) эрэжэ абаад, тэрээндээ табан үнгэйн хадаг уяжархиба. Тиигээд газаа хангай ехэ тогоо табюулаад, тэрээн соогоо дүүрсэ уһа хээд лэ халаагаа хиим. Тэрэ хүбүүншни тэрэ һомоо баряад ла, газаа гараад хаяа хана тоншоо. Юуш мэдээгүйшэ болоод хоройн хажууда ошоод ло, хорой тойроод ло зорюута тоншоод ло байна.
Тоншоод:
— Энээни абагты! — гэнэ хүлһэншэдтэ.
Тэрэнээ аргалаа, хүрэһэн аргалаа халуун уһан соо хэбэ. Тэрэн хайлажа, биһэлиг гарша ерээб даа. Тиигээд лэ биһэлэги гарша ерэхэдэ, басаган һайн болооб даа.

Заа, тиигээд лэ:
— Би гэртээ харихам һамгандаа, төөриһэн хүмби,— гэнэ Бурууша Борбоон. Баян хүн хэдэн хоног соо гэртээ, ордон соогоо хонуулаад, гоёор хубсалуулаад лэ:
— Гэртэнь хүргэжэ үгэгты!—гэбэ хүлһэншэдтөө.
— Заа, юу эрихэбши, юун хэрэгтэйб? — гэжэ һураба баяниин Бурууша Борбоонһоо.
Борбооншни шалд гэбэ:
— Жаран үнеэнэй уялга хэрэгтэй.
Эриһынь үгөөд, тэрэ хүбүүе гэртэн хүргэбэд даа. Гэртээ ерэхэдэнь һамганиинь:
— Юу асараабши? Хаанаһаа ерээбши?
— Би төөрөөб, баян хүнэй хүлһэншэд намайе хүргэжэ ерээ,— гэнэ тэрэ.

Харан гэхэдэнь жаран үхэрэй хооһон уялга байгаа ааб даа. Тэрэл эриһэн юумэнь. һамгандаа хөөрэжэ үгэбэ, иимэл үхэрэй үялга эрээ һэм гэжэ. Баянай басагани бэһэлиг оложо эдэгээhэнээ хуу хөөрэжэ байна.
Тиихэдэнь һамганиин:
— Ямар тэнэг хүм бэ. Ноён юм гү? Хаан гү? Ямар хүн хадаа, иимэ тэнэг хүн байдагиим аал? Үхэр эрэхэдэн, уялга гэжэ ойлгоһон. Жаран үхэр эрэһэн байгаа ааб даа, жаран уялгада уяха гэжэ.

Тиигээд хүлһэншэд тэхэрижэ баяндаа ошшо хэлэбэ. Хулһэншэдээ тиигэжэ хэлэхэдэнь, баяншни һамгантаяа жаран үхэр илгажа абаад, хүлһэншэдтээ туулгуулаад, паар морёор ходоогоор бэлэг барижа ерээд, гуйна баяншни һамгантаяа.
— Хайрлыт! — гэжэ Бурууша Борбооной һамганда мүргэнэ.
— Гомдол юумэ үгээ, эбтэй хожом байебди,— гэлсээ.
Жаран үхэрээ хорой соон хаагаад, паар морёо бэлэг баряад ла, гэртээ бусаба баяншни.

Пастушок Борбоон

  Жил один парень, сын бедняка, завли его Борбоон. Женился он на дочери богатого человека. Отец дал ей в приданое шестьдесят голов скота. Парень был ленивым, ничего не хотел делать. Знал только есть да лежать. Не работал вовсе. Забивал скот, ел мясо да полеживал себе. А веревки, оставшиеся от скота, жена продавала. Вскоре муж все шестьдесят голов забил, и остались они ни с чем.
Однажды жена положила в пузырь топленого масла, спрятала его в летнике между тремя камнями очага и засыпала золой. Потом говорит своему мужу:
— Сходи-ка в летник, принеси мне оттуда золы, хочу я постирать.
Так отправила она мужа в летник.

Пошел муж туда, стал рыться в золе и нашел пузырь с маслом. Набрал он золы, взял масло и радостный вернулся домой.
— Вот с какой добычей я пришел,— говорит.
— Тот, кто действует, всегда еду себе добудет, а лежебока голодным остается,— сказала жена и досыта накормила его тем маслом. А сама все похваливает его:
— Ах, какой же ты хороший.

Муж обрадовался похвале жены, схватил ружье и помчался на охоту. Оказался он в густом лесу, заблудился там и не может найти дорогу домой. Идет парень куда глаза глядят. Вдруг видит волчью нору с тремя выходами. Решил он переночевать в тепле и залез в нее. А там волчата лежат. Задумал парень выловить их, вылез оттуда, разделся, одеждой своей закрыл два выхода, а в третий обратно залез. Как волчата увидели голого человека, с перепугу выскочили из норы и убежали со  его одеждой, застрявшей у них на голове. Остался он раздетым, в чем мать родила. Отправился он в путь. Блудил, блудил и вышел на поляну, увидел там дом богатого человека. Назавтра перебрался к нему во двор и заночевал в соломе. Собаки почуяли чужого человека и залаяли. До рассвета пролежал он там.

Утром вышли работники, стали доить коров. Дело было осенью. Выходит единственная  дочь богача в своем шелковом дэгэле, прошла за стайку, справляет малую нужду. Когда стало совсем светло, он высунул голову. Встала девушка, стала сморкаться и выронила золотое кольцо со среднего пальца. На утреннем солнце кольцо блестит и сверкает.

Работники стали выгонять на улицу скот. В это время одна корова стала тереться о стайку и наклала там. Немного погодя пришел туда работник и замазал ее пометом щели в стайке. Парень все это видит.
Две собаки, которые лаяли ночью, все еще смотрят в сторону, где тот парень прячется.
— Почему так лаяли собаки? И сейчас глаз не спускают, смотрят в сторону забора. Что тут завелось?— говорят работники и подходят к парню.
— Не бейте меня, я же человек,— просит тот.
— Что за человек? Откуда? — спрашивают они.
— Я Бурушан Борбон,— отвечает тот.— Заблудился я, остался нагишом.

Работники повели его и доставили богачу. Богач накормил его, надели на него штаны из овчины, поселили в стайке, чтоб сделать работником. Лежит он как-то на лугу в овчинном дэгэле, вдруг приходят два работника и заводят разговор:
— Дочь нашего богача лежит без памяти. Душа из нее вылетела. Лам и шаманов созвали, вот уже сутки они молятся. И шаманы, и ламы говорят, что душа ее вылетела. Душа, видать, в ее колечке. Где же может быть ее колечко?
Через двое суток девушке стало еще хуже, пуще прежнего заболела. Все уже об этом говорят.

А парень, который лежал, прихвастнул:
— Только я смогу найти ее душу.
Работники побежали к богачу и рассказали об этом.
— Этот Буруша Борбон, видно, знает кое-что,— говорят
богач и его жена.
Приходят они к парню с хадаком и умоляют его.
— Пойди, помоги!
Одели они парня и привели в свой дом.
— Золотое кольцо я смогу найти,— говорит Борбоон.

Богач просит и умоляет его отыскать кольцо. Тогда парень выпросил стрелу, привязал к ней хадаки пяти разных цветов. Велел поставить на улице большущий котел, налили в него воды и стали греть. Парень взял в руки ту стрелу, идет по двору, постукивает ею по стене, по забору. Потом он притворился, что ничего не знает, подошел к стайке, обошел вокруг, постучал и говорит работникам:
— Возьмите это!
Взяли они мерзлый помет, разогрели в горячей воде, и показалось кольцо. Как только нашлось кольцо, девушка выздоровела.

  — А теперь мне нужно домой вернуться, к жене своей, заблудившийся я человек,— говорит Буруша Борбон.
Несколько дней провел он во дворце богача. Тот одел парня в красивую одежду и приказал своим работникам:
— Проводите его до дома!
— Проси, что тебе нужно! В чем нуждаешься? — спрашивает богач у Буруши Борбона.
— Нужны мне веревки для шестидесяти коров,— выпалил дурак.
Исполнили его просьбу и проводили парня домой.
— Откуда ты приехал? Что привез? — спрашивает дома жена.
— Заблудился я, слуги богача со мной приехали,— отвечает тот.

Все он рассказал жене, как достались ему веревки, как нашел кольцо и помог выздороветь дочери богача.
Выслушала его жена и говорит:
— Какой же он глупый человек? Нойон ли, хан ли он? Понятно, что ты просил шестьдесят коров, а он не понял и отдал тебе веревки для них.

Поехали обратно работники и все рассказали богачу. После этих слов выбрал богач с женою шестьдесят коров, взял работников, чтобы их перегнать, сами запрягли пару лошадей и поехали к Буруша Борбону.
— Простите,— говорят они ему и жене его.
— Обижаться не на что, будем жить в дружбе,— договорились они.
Те шестьдесят коров закрыли во дворе Буруша Борбона, подарили им еще пару лошадей и поехали домой.

Уран хүн.

Поделиться:

Автор:

comments powered by HyperComments