27 октября 2019, 20:49

Үльгэр. Айдуурай Мэргэн хүбүүн, Агуу Гоохон дүүхэй хоер

 

Профессор, д.ф.н. Бурчина Д.Н: «…Айдурай Мэргэн» (1868 стихов), записан Ц. Жамцарано в 1908 г. от Б. Бурлаева в Верхне­ленском уезде( Качугский район) Сюжетная структура его состоит из следующих звеньев: 1) 15-летнего Айдурай Мэргэна убивает на охоте женщина с зооморфными чер­тами; 2) Конь советует сестре героя, девице Агуй Ногон, привезти деву-воскресительницу — дочь Эжи Мунху хана; 3) Агуй Ногон, переодевшись в мужскую одежду, укрыв тело брата в горной пещере, отправляется в дальний путь; 4) Преодолевает разные препятствия: стужу, жару; оборачивается то птицей, то животным; братается, выручив их от гибели, с муравьями, лягушками, громад­ной птицей, собакой; 5) Проходит благополучно смертельные испытания, устра­иваемые «жениху» отцом невесты благодаря помощи побратимов и своего коня; 6) Возвращается домой с «женой» — девой-воскресительницей, а сама скрывает­ся; 7) Дочь хана оживляет Айдурай Мэргэна; 8) Героиня возвращается домой, когда у брата рождаются близнецы. Брат выдает сестру замуж за чужеродца..

Эхирит-булагатский эпос считается наиболее архаичным, поскольку в нем преобладают черты охотничьего уклада жизни творцов улигеров; элементы то­темизма, анимизма, различных культов, мотивы побратимства с животными персонажами; оборотничество (метафорфизм), сказочные мотивы. В сюжетах его получили разработку две центральные темы: сватовство и женитьбы героя; борьба с чудовищами-мангадхаями и врагами-чужеродцами». д.ф.н.Бурчина Д.А.

***

Уринай урин сагта,

Урда эртэ сагта

Эзэгүй дайдые эзэлжэ,

Эхэгүй албатаниие албалжа,

Арбан табан наһатай

Айдуурай мэргэн түрэбэ.

Дүшэн дүрбэн тэнгэриин

Доодо бэедэ һуурилба.

Дүрбэн шулуун хабсагайн

Дээдэ бэедэ һуурилба.

Адуугаараа баян суутай,

Арадаараа олон алдартай

Арбан табан наһатай

Айдуурай Мэргэн хүбүүн

Ара бэе таладаа

Арба мянган адуутай,

Үбэр бэе таладаа

Үй түмэн үхэртэй

Үнэр тайбан байбал!

Арбан гурбан хаанай

Аха сулаар һууба,

Далан гурбан хаанай

Дархан сулаар һууба.

Арбан табан наһатай

Айдуурай Мэргэн хүбүүн:

«Адууһанай мяхан

Араанда шалаатай болобо,

Ангай мяханай

Амтан һанагдаба», — гэжэ

Алтай тайгые абалба,

Хүхы дайдые хүбшэлбэ.

Алтай дайдын арада

Агнажа гарахадаа,

Гурбан һарын шарайда

Хулганын хамарһаа

Шуһа дуһаабагүй,

Һомоёо шуһадабагүй.

«Агнажашье ялихагүй юм,

Ангай мяхан олдохогүй юм», — гэжэ

Газар тээшээ гайгуулба,

Гэр тээшээ гэшхүүлбэ.

Хара буртаг шэбэрэй

Хажуу заха талаарнь

Хии татан хатаруулба.

Буртаг хара шэбэрһээ

Багшам хула моритой,

Зэд горьё нюдэтэй,

Зээгэ улаан хушуутай

Һамган гэнтэ тэндэһээ

Сойр дүрөөгөө хабирса

Һухай ташуураа тулагаса

Гаража ерэн зогсобо.

«Али омогой хүбүүмши?

Ямар дайдада түрэһэмши?

Ямар голдо гараһамши?» —

Гэжэ һамган һураба.

«Гараһан түрэһэн дайдамни

Зүүн холо зүгэй

Дүшэн дүрбэн тэнгэриин

Доодо бэедэ юумэл,

Дүрбэн шулуун хабсагайн

Дээдэ бэедэ юумэл!

Хүнэй хаанай гаталаагүй

Хүлэр мүнгэн дободо,

Богдошуулай гаталаагүй

Буха улаан дободо,

Гараха наранай дүлэн доро

Гараһан түрэһэн хүбүүмби!» —

Гэжэ харюусаһанайнь һүүлээр

Тэрэ һамган хэлэбэ:

«Тэрэ саада бэедэш…

Хүбүүн, тэрэнээ ойлгыш!

Хүрзын шэнээн һомотон,

Хүри улаан шарайтан

Һомо номоо дэлижэ,

Мэнэ харбахаяа байнал!»

Айдуурай Мэргэн хүбүүнэй

Ара тээшээ харахадань,

Алда ута хэдэргээрээ

Орой уруунь татаба.

Орой уруунь татахадань,

Ууса бэедээ төөнтэй,

Урал дээрээ мэнгэтэй

Одон буурал моринойнгоо

Хоёр хажуу талаар

Хобхо һүрэн унабал.

Үбһэнэй юунэй үзүүрээр

Үлхэлдэжэ бодохоёо һанахадань,

Хулһанай юунэй үзүүрээр

Холболдожо бодохоёо һанахадань,

Хара шоройгоор худхажа,

Улаан шоройгоор уймуулжа,

Орхиһонойнь хойнол

Одон буурал мориниинь:

«Эзэеэ эндэ алуулаашье һаа,

Багшам хула мориндо

Энэ бэемни хүсэгдэхэгүй,

Хүсэгдөө хадаа

Дүшэн сагаан һобоймни хяаруужа,

Дүрбэн хатуу туруумни булгаруужа», —

Гэжэ хэлэн хүүнэн байжа,

Мүртэ һайхан хубсаһыень

Мулта татан абажа,

Мүнгэн эмээлэйнгээ бүүргэдэ

Мэнэ түргэн бүгтэрүүлээд,

Һуга һүрэн харайба.

Хүхэ үндэр тэнгэриин

Хүбэн сагаан үүлэнэй

Доодо бэеэр харайба.

Дүрбэн хатуу туруугаараа

Дүлии ехэ тайгын

Загдуул ехэ модоной

Залаа сохин харайба.

Урал баруун танаагаараа

Улаан дүлэ татаһаар,

Зүүн хажуу танаагаараа

Хүхэ дүлэ татаһаар

Газар дайдаа хүрэхэдөө,

Хүлэг мориной гаталхагүй

Хүлэр мүнгэн добынгоо

Орой дээрэ тогтобо,

Бэжэр мүнгэн сэргынгээ

Узуур дунда зогсобо,

Хүйтэн хара худагайнгаа

Хүбөө шадар тогтобо.

Хүхэ мүнгэн байшангаа

Хүнхинэсэ үүрһэбэ,

Хажа мүнгэн байшангаа

Ханхинаса инсагаалба.

Хажа мүнгэн байшангһаа

Хайшын ханхинаан гарабал даа,

Хурабшын хонхиноон дуулдабал даа.

Альгаараа дүүрэн ажалтай

Агуу Ногоон дүүхэй:

«Минин ахын мориндли

Хэнэй морин инсагаалнаб,

Хаража үзэхэм», — гэжэ

Далан дабхар үүдэеэ,

Далабша мүнгэн хаалгаяа,

Дэлдэн нээжэ гараба.

Далабша мүнгэн хаалгаяа

Дэлдэн нээжэ гарахалаараа

Агуу Ногоон дүүхэй

Ахынгаа буурал моринтой

Золголсоһон бэеэрээ:

«Айдуурай Мэргэн ахыемни

Хүнэй хаанай

Хүйтэн дайдада

Хаяжа ерэбэ гүш?

Хариин хаанай

Халуун дайдада

Орхижо ерэбэ гүш?» —

Гэһэнэйнгээ дараада

Харанхалжа унаба.

Гурбан үдэр,

Гурбан һүни

Хэбтэжэ бодоһоор

Һүбэ арга хайшааб гэжэ

Морин эзэн хоёр

Мэнэ хүүрээ хэлэлсэбэ.

Одон буурал мориниинь

Һүбэ арга юм бэ гэжэ

Һуран байжа хэлэбэ:

«Энхэ урда сагта,

Эхынгээ хажууда хэбтэхэдээ,

Ухаан бодолдоо ойлгожо,

Мэдээн һанаандаа мэдэжэ

Абаһан мэдэһэм иимэл:

«Хүбүүнэйм дайнда дарагдаад байхада,

Баруун хойто зүгтэ

Наян сая газарта

Эжэ Мүнхэ хаанай

Эрхэ Суубан тайжа

Эзэн һайхан хүбүүем

Бодхоохо юумэл гэжэ

Ухаандаа ойлгоһон бэлэйб,

Мэдээндээ мэдэһэн бэлэйб».

Тииһэн яаһан хойнонь

Агуу Ногоон дүүхэй

Мориной хэлэһэн үгые

Мэргэн номдоо сасуулба.

Баруун урда шэгшэгтээ

Үндэр тэнгэриһээ ооһоргүй,

Үргэн дайдаһаа тулааһагүй

Найман нагнай хүлтэй

Нахир мүнгэн шэрээдээ

Нам байса һуужа,

Хобтын шэнээн номые

Уншан байжа дурдаба,

Хорин гурбан хуудаһыень

Һэхэн байжа дурдаба.

Мэргэн шара ном соо

Мориной хэлэһэн үгэ

Мэнэ үнэн байбал даа.

Мэтэр гэһэн бэеэрээ

Эжэ Мүнхэ хаанайл

Эрхэ Суубан тайжада

Зорихом гэжэ түхеэрбэ.

Арын хэнгэрэг зэдэлүүлжэ,

Ара олон албатые

Ара талаһаа сугларуулба.

Үбэрэй хэнгэрэг дэлдүүлжэ,

Үбэр олон албатые

Үбэр талаһаа сугларуулба.

Нуураар хэмнэмэ архи аягалжа,

Нугаар хэмнэмэ адууһа алажа,

Арбан сая арад зоноо

Зугаа хэжэ зугаалуулаад,

Арын арад зониие

Ара тээшэнь тарааба.

Үбэрэй арад зониие

Үбэр тээшэнь тарааба.

«Эжэ Мүнхэ хаанай

Эрхэ Суубан тайжада

Олон һара ябажа,

Ошохо хүрэхэ байналби.

Арад зомни,

Арбан гурбан хаанһаа

Дайгаар орожо ерүүжэ…

Эзэгүй зөөри,

Һүхэгүй түлеэн,

Хутагагүй мяхан

Байна гэжэ хэлсэхэл.

Заха ёһоо харыт,

Түрэ ёһоо сахиит!»

Тиигэжэ хэлэһэн хойноо,

Тииһэн яаһан хойноо

Хорин гүрэлөө үһэеэ

Ходо таһа хайшалба…

Хүбүүн дүрсэ дүрсэлжэ,

Холын дайдада хатархаа

Хатуу зориг зорибол даа.

Арбан гурбан абдараа

Байшан сооһоо гаргажа,

Алта торгон хоёроо

Гэрэйнгээ газаа гаргажа:

«Холын хүнэй хонолго,

Ойрын хүнэй унталга

Болохо юумэн», — гэжэ

Арбан гурбан абдарайнгаа

Алта торгон хоёрые

Галай дүлөөр галдажа,

Газаа дайдада хиидхэбэл.

«Һайдаа хадаа

Һарын ябадал болуужа,

Ехэдээ хадаа

Жэлэй ябадал болуужа», — гэжэ

Хажа мүнгэн байшанаа

Доогуурнь хадаа

Нарин хорхойн шургахагүйгөөр,

Дээгүүрнь хадаа

Тураг шубуунай дэбихэгүйгөөр

Сараар ехээр сардаба,

Баараар ехээр баардаба.

Одон буурал морёо

Эмээллэжэ, тохожо зэһэбэ.

Бэжэр мүнгэн сэргынгээ

Үзүүр дундаһаа мордобо.

Морин хүлэгтөө мордоходонь,

Мүнгэн сой дүрөөгэй

Хан гэхэнь дуулдаба.

Һухай улаан ташуурай

Шабхан гэхэнь дуулдаба.

Мордоһон сагһаань хойшол

Мориной хүлэй тооһон

Үндэр хүхэ тэнгэридэ

Манан боложо харагдабал.

Үргэн уужам дайдада

Уняар боложо тарабал.

Мордоһонһоо хойшо

Ойдо ябаһан гүрөөһые

Орьёл болосо харбаһаар,

Тайгада ябаһан гүрөөһые

Тарьял болосо унагааһаар,

Хара буртаг шэбэрэй

Хажуу заха талаар

Хатаруулжа түргэн ябатарнь…

Буртаг хара шэбэрһээ

Багшам хула моритой

Зэд горьё нюдэтэй,

Зээгэ улаан хушуутай

Һамган гэнтэ гаража,

Зэргэшэжэ ерэбэ,

Тулалсажа зогсобо.

«Али омогой хүбүүмши?» — гэжэ

Мэнэ гэһээр һурабал даа.

Мэтэр гэһээр харюусаба:

«Зүүнэй зүүн зүгэй

Дүшэн дүрбэн тэнгэриин

Доодо бэедэ түрэһэн,

Дүрбэн шулуун хабсагайн

Дээдэ бэедэ түрэһэн

Арбан табан наһатай

Айдуурай Мэргэн хүбүүнби», —

Гэжэ хэлэһэнэйнь һүүлээр:

«Хүбүүн, хүбүүн!

Саада бэе таладаш

Хүрзын шэнээн һомотон,

Хүри улаан шарайтан

Һомо номоо дэлижэ,

Мэнэгүй аюултай ябана!» — гэжэ

Мэтэр тэрээнэй хэлэхэдэ:

«Арадамни нүхэд һүүдэр ябаа бэзэ,

Хойномни дахуул хани ябаа бэзэ.

Харин шинии саада бэедэ

Түмэр хара хэдэргэтэн

Мэнэ аюултай ябанал!» — гэжэ

Харюу үгөө хэлэхэдэнь,

Хорото һамган гайхажа,

Хойшоо эрьен хараба.

Айдуурай Мэргэн хүбүүн

Аминайнгаа алтан һомоной

Оно дээрэ уншаба,

Үдэн дээрэ шэбшэбэ:

«Хосорхо заяатай хадамни,

Холуур таамаг ошоорой;

Абарагдаха заяатай хадамни

Амаргалыень таһа тудаарай,

Адхаал сэмгыень хухалаарай!» —

Гээд харбажархиба.

Аминайнь алтан һомон

Амаргалыень таһа тудабал,

Адхаал сэмгыень хухалбал!

Хорото хара һамган

Багшам хула моринойнгоо

Хоёр хажуу талаар

Хобхо һүрэн унабал.

Үбһэнэй юунэй үзүүрээр

Үлхэлдэжэ бодохоо һанахадань,

Улаан шоройгоор уймаба,

Хара шоройгоор худхаба.

«Эзэнэйнгээшье алуулаа һаань,

Энэ бэем хүсэгдэхэгүй», — гээд,

Багшам хула морин

Үй тама харайба.

«Шамайе хүсөөгүй хадаа,

Дүрбэн хатуу туруумни

Булгаржа унуужа», — гээд,

Одон буурал морин

Үлдэн намнан гараба.

Багшам хула мориной

Хоёр дабаа дабажа,

Гурбадахи дабаанда ябахадань,

Одон буурал морин

Одоол тэндэ хүсэбэ.

Баруун жолооень шүүрэжэ,

Барин татан абабал!

Эзэн хүнэйнь хажууда

Багшам хула мориие

Барижа абажа ерэбэл!

Асархалаараа гэлэйл

Гурба дахин хатааба,

Гурба дахин норгобо.

Нойтон модондол норгобо,

Хуурай модондол хатааба.

Багшам хула морин,

Хорото хара һамган —

Эзэн морин хоёрые —

Галай хүсөөр галдаба.

Яһан тээрмэ хэжэ,

Яһан үһэн хоёрыень

Янгинаса татаба.

Хара һалхи буулгажа,

Яһан үһэн хоёрыень

Шара ехэ дайдада

Хиидхэжэ орхибо.

Ахымни сагаан яһан

Алим бэ гэжэ ошоходонь,

Хатуу бүхэ яһаниинь

Хатажа үмхиржэ байбал.

Хүбэн зөөлэн яһанһаань

Хүбхэн ургажа байбал…

«Үхэрэй хоёр эбэр бэлэйбди,

Эмэ хүндэ хардуулжа,

Хүнэй хаанай газарта,

Хүйтэн шэрүүн дайдада,

Иигэжэ эндэ хэбтэхэдээ

Шимни яагаабши?» — гэжэ

Баруун нюдөөрөө уйлана,

Байгал болосо уйлана,

Зүүн нюдөөрөө уйлана,

Зүлхэ болосо уйлана.

Шоно һанаа һанаалба,

Шулуун зүрхэ зүрхэлбэ.

Ахынгаа яһые эблүүлбэ.

Эблүүлжэ абаһан хойноо

Баруун хойшоо хатаржа,

Анги Улаан хадын

Орой дээрэ гараба.

«Ахынгаа яһа хадагалхам,

Анги Улаан хада,

Ангад гэжэ үгыш!» — гэжэ

Гуйн хэлэн байхадань,

Анги Улаан хада

Ангад гэжэ үгэбэл даа.

Наран тээшэ хаража,

Гурба дахин хурылжа,

Гурба дахин даллажа,

Ахынгаа яһые хадагалба.

Тииһэн яаһан хойноол

Баруун хойшоо хатарһаар,

Газарай ганса барсаа дээрэ,

Хоёр хаанай хахалбари дээрэ,

Дайба улаан тамхи

Сарай шэнээн

Сад мүнгэн дааһанда удхажа,

Шууяса һороно,

Шурхирса үлеэнэ.

Үндэр сагаан тэнгэридэ

Манан болон дэгдэнэ,

Үлгэн ехэ дайдада

Уняар болон тарана.

Тэндэһээ саашаа ошоходоо,

Нэгэ дайдада оробол;

Нэгэ дайдада ороходонь,

Эрын эрхирмэ,

Эшэгэнэй бархирма

Хүйтэн шэрүүн

Дайда байбал.

«Энэ дайда

Ямар халуун дайдаб», — гэжэ

Малгайһаа хүлһэ бааюулһаар

Саада бэеынь гаража,

Нүгөө голдо оробо.

Нүгөө голдо ороходонь,

Улаан бурмаар бууяжа,

Уняар мана татажа,

Халуун дайда байбал.

Моринойнгоо дүрбэн табгайе

Уһан тахаар тахалжа,

Улаан бурмые оймуулжа,

«Уһаниинь шэргэһэн

Ямар хүйтэн дайдаб!» — гэжэ

Саада бэедэнь гараба.

Тэндэһээ саашаа ошоходоо,

«Үлгэн дайдын

Үбһэ хулһан,

Хабтагай дайдын

Харгана бортогоно

Хормой хото

Хадхана, шударна,» — гэжэ

Харсага шубуун боложо,

Сэлмэг хүхэ тэнгэреэр

Сэхэ түргэн ниидэбэ.

Гурбан хоногто ниидээд лэ,

Мүнхэн бэеэ бэелжэ,

Үлгэн дайдада орожо,

Зээрэн гүрєєһэн боложо,

Үлгэн дайдада хатарба.

Үлгэн дайдаар хатарһаар,

Үргэн голдо ороходонь,

Ойн хара баабгай

Олон түмэн албатын

Захаһаань залгижа,

Үзүүрһээнь үмхэжэ байбал.

«Энэ олон албатын

Заха бэеһээнь залги гэжэ,

Үзүүр бэеһээнь үмхэ гэжэ

Эхэ, эсэгэшни хэлээ гү?» — гээд,

Хангай хурса һомоороо

Халта мүлтэ хаймардуулба.

Ойн хара баабгай

Айхын ехээр айжа,

Ара тайга уруугаа

Арилан зугадан тэрьедэбэ.

Тэндэһээ саашаа ябана.

Түргэн яаран хатаруулна.

Шэмээгүйгөөр дугшуулна.

Хойноһоонь дуудана.

Хойноһоонь дуудахадань:

«Һайн хүнэй урихада

Баруун жолоогоо татаарай,

Һаар хүнэй урихада,

Газараа хороохом гэжэ

Улам саашаа дугшаарай!» —

Гэдэг ёһые һанана.

Һайн хүн дуудаба гэжэ

Баруун жолоогоо татажа,

Эрьен тойрон ерэхэдэнь,

Гунан үхэрэй шэнээн

Гурбан таһаг шоргоолжон

Золгожо ерэһэн бэеэрээ:

«Минии дайсаниие дараһан

Али омогой хүбүүмши?» — гэжэ

Һуран хэлэн байбал.

«Зүүнэй зүүн зүгэй

Дүшэн дүрбэн тэнгэриин

Доодо бэедэ түрэһэн,

Дүрбэн шулуун хабсагайн

Дээдэ бэедэ түрэһэн

Арбан табан наһатай

Айдуурай Мэргэн гээшэлби!» —

Үнэн үгэеэ хэлэбэ.

«Арбаад жэлһээ нааша

Ойн хара баабгай

Албата зон хоёрыемни

Заха захаһаань залгижа,

Үзүүр бэеһээнь үмхэжэ

Байһан һууһан юумэл!

Үдэр бүри эдижэ,

Үсөөрүүлжэ байһан юумэл!

Дайем даража үгэбэш,

Даагыем һүүлдэжэ үгэбэш!» — гээд,

Дунда хургаа барилсажа,

Дотор мэндээ хэлсэхэдээ:

«Минии нүхэр, ши

Шадаха ядаха сагтаа

Намайгаа гэжэ дурдаарай:

«Шоргоолжон Богдо хаан,

Гурбан таһаг шоргоолжон,

Али сагта туһалха һэмши?

Гэжэ намайгаа дурдаарай!» — гэбэ.

Тэндэһээ саашаа ошоходоо,

Эниин Шара нуурай

Эрье хүрэжэ ерэбэ.

Эниин Шара нуурай

Эрье дээрэ гэлэйл

Бухын шэнээн бэетэй,

Тайга газарта үдэһэн

Тажаа эреэн шубуун

Нуурай эрьедэ һуужа,

Нуураар дүүрэн амитадые

Захаһаань залгижа,

Үзүүрһээнь үмхэжэ,

Үрэбхин эдижэ һуубал.

Тажаа эреэн шубууе

Хангай хурса һомоороо

Халта мүлтэ хаймардуулба:

«Энэ олон амитанда

Дураараа юундэ орообши?

Энэ олон амитаниие

Захаһаань залги гэжэ

Хэн шамда хэлээб?

Эхэ эсэгэш хэлээ гү?

Энэ Шара нуур хэлээ гү?» —

Гэжэ хэлэн хараан байба.

Халта мүлтэ хаймардахадаа

Хотогой мүнгэн далииень

Хуха бала хаймардабал.

«Хобол мүнгэн хушууем

Хушуулжа үгыш!

Хотогой мүнгэн далиием

Далилуулжа үгыш!» — гэжэ

Гуйн байбал шубуун.

Хотогой мүнгэн далииень

Далилуулжа дэгдээбэ,

Хобол мүнгэн хушууень

Хушуулуулжа дэгдээбэ.

Дэгдэхэдээ тэрэнь хэлэбэ:

«Энэ Шара нуурай

Эрье дээрэ гэлэйл

Хойтоёо ерэжэ һуугаа һаам,

Хобол мүнгэн хушуумни

Хухаран таһаран унуужа!

Хотогой мүнгэн далимни

Таһаран хухаран унуужа!

Нэгэ ядаха газартаа

Намайе гэжэ һанаарай:

«Тайга газарта үдэһэн

Тажаа эреэн шубуун,

Хэзээ туһаа үзүүлхэбши?

Гэжэл намайе дурдаарай!»

Тиигэжэ хэлээд дэгдэбэ.

Тэндэһээ саашаа ошоходонь,

Хойноһоонь абяан дуулдана.

Дуудан дурдан тэхэрюулбэ.

Тэхэрижэ хойшоо ерэхэдэнь,

Найман ехэ ханатай

Налгай гэрэй шэнээн

Баха мэлхэй угтажа,

Баярлаһан хүүрээ хэлэбэ:

«Арбаадхан жэлһээ нааша

Албата зонхон хоёрыемни

Алажа эдижэ байһан

Аюулта дайсанииемни дараһан

Али омогой хүбүүмши?» — гэжэ

Асуун хэлэн байбал даа.

«Наранай гараха

Дүлэн доро

Түрэһэн гараһан

Арбан табатай

Айдуурай Мэргэн

Гээшэлби!» — гэжэ

Харюу үгөө хэлэбэ.

Хэлэһэнэйнь һүүлээр гэхэл,

Бахын хаан гэлэйл,

Баха Мэлхэй гэлэйл:

«Нэгэ ядаха газартаа

Намайе гэжэ дурдаарайш:

Арга туһаа үзүүлхэб,» — гэбэ.

Тэндэһээ саашаа ошоходонь,

Огторгойдо хүрэмэ

Улаан шулуун хабсагай

Байгаа гэхэ юумэл даа.

Улаан шулуун хабсагайе

Дабаха һүбэ бэдэрбэ.

Уруудажа бэдэрхэдэнь,

Уруу нахид олдобогүй.

Үгсэжэ бэдэрхэдэнь,

Үрхэ үүдэн байбагүй.

Тииһэн яаһан хойноол:

«Эзэн хүбүүн бишнил

Аргагүй байналби.

Морин хүлэг, шимни

Һүбэ арга мэдыш!» —

Гэжэ мориндоо хэлэбэ.

Морин хүлэгынь хэлэхэдээ:

«Дүрбэн хараанай газарһаа

Харайжа бишни үзэхэм,

Хабшахаяа мэдээрэй», — гэбэл.

Дүрбэн хараан газарһаа

Харайжа мориниинь үзэхэдєє,

Эрид шулуун хабсагайн

Эрмэг заха таладань

Хоёр урда хүлөөрөө

Торолдожо тогтобол.

Шулуун хабсагай дээрэ

Шуран түргөөр буужа,

Морин һайхан хүлэгөө

Мулта татан абажа,

Мэнэн үгэеэ хэлэнэл:

«Энэ морин хойлог!…

Эды шэнээн хабатай аад,

Яахадаа харайхаар хэлээбши?

Ћүнэһэ һүлдыем эльгээхэеэ

Ћанажа ябаһан байба гүш?»

Морин хүлэгынь харюусаба:

«Харайха дайда байнал гэжэ

Ходор харайжа болохогүй юумэл.

Харайха дайдын байтар

Халта мүлтэ дутааха юумэл.

Хэлэхэ үгэ байнал гэжэ

Хуу хэлэжэ болохогүй юумэл.

Хэлэхэ үгын байтар

Хэдые дутаажа хэлэхэ юумэл.

Мориной яһан толгойе

Соо сохихо ёһогүй,

Онгон ехэ дайдые

Ото харайха ёһогүй.

Хариин дайда хатуу юм,

Хангай һомон аюултай юм,

Хүнэй дайда хүсэтэй юм,

Хүдэри һомон аюултай юм.

Эзэн һайхан хүбүүмни,

Үтэлтэрөө ухаа орохогүй юумэмши,

Бусалтараа шүлэ гарахагүй юумэмши!»

Мориниинь иигэжэ хэлэбэл даа.

Тэндэһээ саашаа ошоходонь,

Урсахан хара обоохойһоо

Утаан гаража байбал даа.

Хажуу бэеэрнь гэлэйл

Хатаран гарахаяа ябахадань,

Урсахан хара обоохойһоо

Сагаан буурал толгойтой

Шагайн шэнээн нюдэтэй

Дала хүрэһэн үбгэн

Дуудан дурдан байбал.

Сагаан буурал толгойтой

Шагайн шэнээн нюдэтэй

Үбгэн хүнэй дуудахада,

Эрьежэ хойшоо бусана.

Үбһэн хара урсаһаа

Үгэ хүүрээ хэлэнэ:

«Арбан гурбан хаанай

Харгы дээрэ һуугаа хүмби», — гээд,

Тэрэ үбгэн түхеэрбэ:

Хангар хара тогоондоо

Хара сай бусалгаба,

Улаан зэд шанагаараа

Удхажа тэрэнһээ үгэхэдэнь:

«Харгым хани,

Хажуудахим нүхэр», — гэжэ

Гал гуламтадань дуһаахадань,

Хүлэр боложо шатаба,

Хорон боложо харагдаба.

«Арбан гурбан хаанай

Харгы дээрэ һууһан аад,

Албата зонхон хоёртоо

Хоро уулгажа байха

Хорото муухай үбгэмши?» — гэжэ

Хорото хара сайень

Хоёр нюдэ уруунь

Хаян сасан орхибо.

Хорото муухай үбгэн

Харанхалжа гэдэргээ унаба.

Хангил хара зантууень

Баруун хүлөөрөө үдьхэлжэ,

Буртаг хара сайень

Беэ дээрэһээнь адхаба.

Тоһондол адли урдаба,

Туулгандал адли хайлаба.

Тиигэһэнэйнгээ һүүлээр

Морин хүлэгөө унажа,

Баруун жолоогоо татаба,

Болдогтын боро добо дээрэ

Сад мүнгэн дааһандаа

Дайба улаан тамхяа

Дурдан торгон алшуурһаа

Дүүрээр удхажа абаад,

Шууяса һороно,

Шурхирса үлеэнэ.

Эрьен тойрон харана.

Хараа бараа харана.

Хараа бараа харахадань,

Эжэ Мүнхэ хаанай

Хүжэ мүнгэн байшангынь

Хүхэрэн манатан харагдабал.

Харагдан үзэгдэхэдэнь гэлэйл

Боро зүрхэниинь булгилба.

Богони хабһаниинь маталзаба.

Айһандал адли болобо,

Арга һүбэ хэрэгтэй

Болобо байна гэжэ

Бүри саашаа хатарба.

Бүри саашаа ябахадань,

Эжэ Мүнхэ хаанай

Эжэл һүрэг малынь

Бутын шоргоолжондол

Бусалжа харагдабал.

Табан хушуу малыень

Таллуулжа харгыһаа ядахадаа,

Дээгүүрнь алад харайлгажа,

Саада бэедэнь бууба.

Хаанай газаа хүрэхэдэнь

Хамаг зониинь наадажа,

Хүтэрэлдэн хүтэрэлдэн хатарна,

Хүхэ ногоо хүдэлгэнэ.

Арбан табан наһатай

Айдуурай Мэргэн хүбүүнэй

Ерэжэ ябахыень харахадаа:

«Зүүн урда бэеһээ

Уулада адли оглойжо,

Хадада адли харлайжа,

Хэнэй үри ерэбэб?» —

Гэлдэн байжа хэлсэнэ.

Наадашан соогуур ороходонь,

Наадашан олон зониинь

Хоёр хажуу тээшээ

Хаха таһараад үгэбэл.

Наадашанай саана гаража,

Бэжэр мүнгэн сэргэдэнь

Моринойнгоо жолоо уяхадань,

Бэжэр мүнгэн сэргэнь,

Моринойнь жолоо даангүй,

Сааша наашаа хүдэлбэ,

Иишэ тиишээ һалхилзаба.

«Хаанай сэргэ байһан аад,

Харса хүнэй жолоое

Даахагүй сэргэ байха юумэл?» —

Хангай хара һомоёо

Хабтагай дайдада хадхажа,

Моринойнгоо жолоо уябал даа.

Номо һаадаг хоёроо

Морин дээрээ орхижо,

Ордон гэртэнь оробол даа.

Ордон гэртэнь ороходонь,

Эжэ Мүнхэ хаан

Татахада һунаха,

Табихада агшаха

Хажар мүнгэн шэрээдэ

Ћуугаа гэжэ юумэл.

Баруун гараа үгэжэ,

Баруун гарыень барижа,

«Хадам баабай» гэжэ

Халуун мэндыень һураба.

Ћурахалаарнь гэлэйл:

«Хараһан хүниие

Хадам гэһэн

Али омогой үхэдэлбэ, —

Гэжэ хаан уурлаба.—

Газааһаа түргэн наашань

Дүрбэн улаан баатарыем

Орожо ерэхэ гэгтыл даа!» —

Гэжэ хаан захирба.

Дүрбэн улаан баатарынь,

Орожо түргэн ерэхэдээ,

Дүрбэн түмэр аргамжаа

Шэрэжэ абажа ерэбэл.

Хаан эзэниинь хаахирба:

«Энэ хүн үхэдэлые

Хара далайн эрье дээрэ,

Үндэр огторгойн оёдол доро

Үлгэн үндэр хоёрой дунда

Дүрбэн түмэр аргамжаар

Дүрбэн мүсыень барижа,

Дүүжэндүүлжэ хаягты!»

Дүрбэн улаан баатарынь

Дүүрэн тэбэрин гарабал,

Хара далайн эрье дээрэ

Хара тэнгэриин оёдол доро

Дүрбэн түмэр аргамжаар

Дүрбэн мүсыень барижа,

Дүүжэндүүлэн уян байбал.

Байһан модоной баларсар,

Хэбтэһэн модоной хэмхэрсэр

Огторгойн хүйтэниие буулгабал.

Тэрэ ехэ хүйтэндэ

Тэсэхэ аргань бэрхэдэбэл.

Улаан голдоо торожо,

Огторгойн хүйтэндэ

Булигдахаяа һанабал.

«Бахын хаан болохо

Баха ехэ Мэлхэй,

Али сагта туһалха һэмши?» —

Гэжэ тэндээ дурдабал.

Баха Мэлхэйн албата

Хара далайн оёорһоо

Субажа гаража ерэбэ.

Хара далайн эрьедэ

Обоо хүбөө ногоо зөөжэ,

Обоохой отог баряад,

Айдуурай Мэргэн хүбүүе

Дүрбэн дүүжэнһээнь буулгажа,

Обоохой отогтоо оруулжа,

Унтуулжа амаруулжа орхибол!

Маргааша үдэрынь болобо.

Манан шаргал наранай

Мандан гаража байхада,

Хаан хэлээ гэхэл:

«Тэрэ үхэдэлые эндэ

Абажа наашань ерэгты!»

Дүрбэн улаан баатарынь

Айдуурай Мэргэн хүбүүе

Абажа ерэбэ гэхэл.

Ордон ехэ гэртэнь

Оруулжа үгэбэ гэхэл.

«Хадам баабай! — гэжэ

Баруун гарыень барижа,

Бата мэндыень һурана.

Хаан хэлэбэ гэхэл:

«Гурбан түмэр амбаар соо

Гурбан янзын талхан

Худхаржа холилдожо байнал.

Худхаржа холилдоһон талхые

Үглєєнэй наранай гаратар

Гурбан амяарнь һалгыш!» —

Гэжэ хаанай хэлэмсээр,

Гурбан түмэр амбаар соо

Гансаарынь хаажа орхибо.

Худхаржа холилдоһон талхые

Хубаажа ядан байхадаа,

Арга һүбынь бэдэржэ,

Оложо ядан байхадаа:

«Гунан бухын шэнээн

Гурбан таһаг бэетэй

Шоргоолжон Богдо хаан,

Шинии туһалха саг

Хэзээ болохо бэлэй?» — гэжэ

Дурдан дуудан байба.

Тэрэ гэһэн бэеэрнь

Гурбан түмэр амбаарай

Дүрбэн шэгшэгээр гэлэйл

Бутын хара шоргоолжод

Бусалан орожо ерэбэ.

Худхарһан холилдоһон талхые

Хуби хубяарнь хубааба.

Эртэнэй наранай гарахада,

«Нэгэ янзын талхые

Нэгэ тээшэнь илгаа гүш?

Хоёр янзын талхые

Хоёр тээшэнь илгаа гүш?» — гэжэ

Эжэ Мүнхэ хаанай

Элшэ ерэжэ гаргаба.

Хаан үгэеэ хэлэхэдээ:

«Хүреэ сүмэдэ орожо,

Хүрьгэн хүбүүн болыш!» —

Гэжэ хэлэһэн гэлэйл.

Эдеэ хоол табижа,

Үнэн үгэеэ зугаалба.

Эжэ Мүнхэ хаан

Иигэжэ хэлэн байбал:

«Хүрьгэн хүбүүн болохо

Хубитай ёһотой байналши,

Хүлдэхэ хүбүү үгы юумэлби,

Үбэр дээрээ үргэһэн

Эрхэ ганса басагам

Суубан тайжа юумэл!

Адуу малыем хараха юумэл,

Адуу малыем харадаг

Гушан алда бэетэй

Гуриг шара нохоймни

Ара хээриин арада,

Арбан сая газарай

Саада бэе талада

Зольборон гаража ошоһоор

Гурбан жэл болобол.

Зольборжо ошоһон нохойем,

Гушан алда бэетэй

Гуриг шара нохойем,

Ара хээриин араһаа,

Арбан сая газарһаа

Асаржа намда үгыш…

Хүрьгэмни болохо байналши!» —

Гэжэ хэлэн байба.

«Хадам баабайн хэлэһэндэ

Харюу хүүр байхагүй», — гээд лэ,

Одон буурал морёо унажа,

Арбан сая газарай саанахи

Ара хээриин арые зорижо,

Алад хойшоо дугшуулбал.

Хадын саагуур халхалуулжа,

Гунан наһандань һургаһан

Гургалдай шара морёороо

Эрхэ Суубан тайжа

Хатаран хүрэжэ ерэбэ,

Халуун үгэеэ хэлэбэ:

«Далан гурбан хэлэндэ,

Арбан гурбан хаанда,

Минии зэргын үхин

Шамда олдохол!

Ехэ бэрхэ газарта

Ошохо гэжэ ябаналши…

Минии хэлэһыем дуулажа,

Тэхэрижэ һөөргөө бусыш!

Ошохоо ябаһан газарайшни

Ара хойто талада

Эниин Шара нуурые

Эзэлжэ хэбтэһэн,

Үхээри гурбан Болдогые

Үбэршэлжэ хэбтэһэн

Хазадаг Хара буура

Хараани газарһаа

Хазадаг залгидаг юумэл,

Үдэршын газарһаа

Үрэбхидэг, эдидэг юумэл!

Хүбүүн, хүбүүн!

Хазадаг хара буураһаа

Айха бүри азатай юумэл,

Ћүрдэхэ бүри һүрөөтэй юумэл.

Орой дээрээ

Орог ганса эбэртэй юумэл,

Аман дундаа

Ганса сагаан шүдэтэй юумэл,

Магнай дундаа

Ганса хара нюдэтэй юумэл.

Арбан гурбан хаанһаа

Хүрьгэн боложо ерэдэг юумэл,

Эсэгэмни тэдэниие

Эльгээжэ залгюулха байгаа юумэл!»

Айһаншье шэнги болоно,

Айхань барагтайшье шэнги болоно.

«Арбан гурбан хаанда,

Далан гурбан хэлэндэ

Минии тухай үхиие

Мэнэ гэһээр олохолши!

Айха эшэхэ бэрхэ юумэл,

Тэхэрижэ һөөргөө үзыш!» —

Гэжэ дахин дахин хэлэнэл.

«Хадам баабайн хэлэһэн үгые

Харюулхагүй ёһо байха юм аал?» —

Гэжэ харюу үгэеэ хэлэхэдэнь:

«Зүб хэлэһэн үгэдэ зүрюугүй юумэл.

Буруу үгэдэ булхайгүй юумэл.

Ажа жаргажа ябахадаа,

Ами бэешни зүүгүүжэ,

Ами бэеэ алдаа хадаш

Алтан һүнэһэншни зүүгүүжэ», — гэжэ

Баруун гарайнгаа хурганһаа,

Баруун дунда хурганһаа,

Дуһамал мүнгэн бэһэлигээ

Мулта татан абажа,

Баруун гарайнь хурганда,

Баруун дунда хургандань,

Барюулжа зүүлгэжэ їгэбэ.

Тииһэн яаһан бэеэрээ

Шэлээгүй хатарба,

Шэмээгүй дугшуулба.

Ара хээриин арада,

Арбан гурбан саяын

Саада бэедэ гараба.

Һэб-һэбхэн һалхилна —

Һэмжэн үүлэн гарана.

Һаб-һабхан һалхилна —

Һарьдаг үүлэн гарана.

Урда хормойнь ондолзобо:

Унаганай шэнээн шулуугаар

Уруунь даран ябалсаба.

Хойто хормойнь хонтолзобо:

Хониной шэнээн шулуугаар

Хойшонь даран ябалсаба.

Моринииньшье хүнгэдэбэ,

Тогтохоёо болибо.

Бэеньшье хүнгэдэбэ,

Тогтохоёо болибо.

Эниин Шара нуурай

Эрье хүрэхэһөө урид,

Хазадаг Хара буурын

Хажууда хүрэхэһөө түрүүн

Дабхар сагаан тэнгэриин

Далан долоон дарханда

Дүрбэн пүүд шэгнүүртэй

Түмэр бархабша хүүлэбэ,

Дүшэн пүүд шэгнүүртэй

Түмэр шүдэр хүүлэбэ.

Дабхар сагаан тэнгэриин

Далан долоон дархан

Заяата үгэеэ хэлэбэ:

«Хазадаг Хара буурын

Хажуудань хүрэжэ болохогүйл:

Хазадаг Хара буура

Үдэ наранай үедэ

Үдэлжэ унтадаг юумэл.

Үдэлжэ байха үедэнь

Ороо хадаа орохош,

Үгы хадаа болбол

Үрэбхюулжэ эдюулжэ хосорхош!»

Заяа үгыень дуулааб гэжэ

Замдаа саашаа ябаба.

Үндэр сагаан тэнгэриин

Үүлэ шударан ябана.

Нашан харсага боложо,

Ниидэн элин ябана.

Үлгэн дайдада орожо,

Үнэн бэеэ бэелбэ.

Эниин Шара нуурай

Эрье дээрэ бууба.

Хазадаг Хара буурын

Үдэ наранай үедэ

Үдэлжэ унтажа байхадань,

Дүрбэн пүүд шэгнүүртэй

Түмэр хара бархабшаа

Түргэн хүзүүндэнь уябал,

Дүшэн пүүд шэгнүүртэй

Түмэр хара шүдэрөө

Дүрбэн табгайдань уябал.

Хазадаг Хара буура

Унтаһанаа һэрибэ,

Газар дайда хоёрой

Доһолсо шэлгээбэ.

«Арбан гурбан хаанда,

Далан гурбан хэлэндэ,

Намайе диилэхэ хүбүүн

Гараа үгы бэлэйл.

Али омогой хүбүүмши?

Дүрбэн хурдан табгайем

Дүшэн пүүд шэгнүүртэй

Түмэр хара шүдэрөөр

Шүдэрлэжэ түргэн уяһан

Али омогой хүбүүмши?

Дээдэ ехэ толгойем

Дүрбэн пүүд шэгнүүртэй

Түмэр хара бархабшаар

Бархабшалжа түргэн уяһан

Али омогой хүбүүмши?

Намайе булиха хүбүүн

Арбан гурбан хаанда,

Далан гурбан хэлэндэ

Дуулдаа үгы бэлэйл…

Эхынгээ хээлидэ хэбтэхэдээ

Ухаандаа ойлгоо бэлэйб,

Мэдээндээ мэдээ бэлэйб.

Зүүн урда зүгтэ,

Наранай гараха зүгтэ,

Арбан табан наһатай

Айдуурай Мэргэн хүбүүн

Гараа түрөө гэжэ,

Гараа гэжэ дуулахадаа,

Боро зүрхэмни булгилжа,

Богони хабһамни маталзажа

Байһаниинь тиихэдэ бэлэйл!»..

«Арбан гурбан хаанда,

Далан гурбан хэлэндэ

Мэдээнэйнгээ ехэдэ мэдэһэн,

Ухаанайнгаа ехэдэ ойлгоһон

Айдуурай Мэргэн гээшэш

Орожо ерээд байналби!» —

Гэжэ харюу хэлэбэ.

Айншье алдаба,

Айханьшье барагтай даа.

«Эжэ Мүнхэ хаанай

Эрхэ Суубан басаганда

Хүрьгэн боложо ерээлби.

Гушан алда бэетэй

Гуриг Шара нохойем

Асаржа үгыш гэхэдэнь,

Хадам баабайн һаналые

Хүсөөхэ гэжэ ерээб», — гэжэ

Хэлэһэнэйнь һүүлээр:

«Арбан гурбан хаанһаа,

Далан гурбан хэлэнһээ

Хүйтэн шэрүүнэй ерэхэдэ,

Ходо намда эльгээгшэб?

Үри бэеыень залгяагүйб,

Үдхэһэн зөөрииень эдеэгүйб.

Хүйтэн шэрүүнэй ерэхэдэ,

Хүндэ юундэ эльгээгшэб!» — гэжэ

Хазадаг Хара буура

Хатуу шангаар уурлана.

«Хадам баабайн газарта

Хүтэлжэ шамайе абаашахам», —

Хүбүүн хүтэлхөөр забдаба.

Хазадаг Хара буура:

«Дүрбэн хурдан табгайһаам

Шүдэрыемни мулта тата,

Дээдэ ехэ толгойһоом

Бархабшыемни мулта тата!» —

Гэжэ хэлэн байбал.

Хүндэ түмэр гэнжээр

Хүзүүнһээнь хүтэлжэ асарба.

Эжэ Мүнхэ хаанай

Баруун шагаабари доро

Байлгажа орхиһон бэеэрээ

Сүмэ ордондонь орожо:

«Хаан хадам баабайм!

Хара нохой тэмээгээ

Хаанаа яажа байлгахабта?» —

Гэжэ хаанһаа һурахадань,

Эжэ Мүнхэ хаан

Хазадаг Хара буурые

Хаража үзэхэм гэжэ

Баруун шагаабаридаа ошобо.

Хазадаг Хара буураһаа

Харанхалан һүрдэжэ унаба.

Харанхалан унажа бодоходоо:

«Хүрьгэн болохо хүбүүмни!

Хүдөө дайдын эзые

Хүтэлжэ эндэ асараалши!» —

Гэжэ хэлэжэ байбал даа.

«Асарха гэхэдэш асараалби,

Газар дайдын эзые

Газарһаань хүдэлгэжэ асараалби!». —

Гэжэ хэлэн байбал даа.

Хаан тиихэдэнь хэлэбэ:

«Хүтэлжэ асарһан хойноо

Хооллуулжа, эдеэлүүлжэ харюулыш!» — гэбэ.

Хонон үнжэн хооллуулба,

Хоёр хушуу малыень

Заха бэеһээнь залгюулба,

Үзүүр бэеһээнь үмхүүлбэ

«Һайнай үритэй золгожо,

Һая мүнөө садабалби!

Эхэһээ гараһанһаа хойшо

Иимэ ехээр садаагүйб!» —

Гэжэ үгэеэ хэлэжэ,

Ара хойшоо хатарба.

Хойшоо хатаржа ябахадаа:

«Хүнэй хүйтэн дайдада,

Айдуурай Мэргэн хүбүүн,

Айха эшэхэ болоходоо,

Эниин Шара нуурай

Эрье дээрэ һуурилһан

Хазадаг Хара буура

Хани нүхэр танилтайб

Гэжэ намайе дурдаарай,

Аша туһаа үзүүлхэб», — гэжэ

Аман үгэеэ үгэбэ,

Арын харгыгаар хатарба.

Айдуурай Мэргэн хүбүүн:

«Хадам баабай гэнэлби,

Хурим түрөө хэхэ һаа,

Хэхэеэ намда хэлыш,

Хэхэгүй хадаа

Хэхэгүйгєє намда хэлыш!» —

Гэжэ хаанда хэлэбэ.

«Хэхыеньшье хэхэб,

Хурим түрэ түхеэрхэлби,

Нахис байса хатарха,

Нара ногоо урбуулха

Хурим түрэ түхеэрхэлби!»

Хурим хотоороо түхеэрбэ,

Хотос байса наадуулба.

Шорото мяха барахагүй

Шодогойхон ехэ удаган

Удагалжа бөөлэжэ байнал!

Удагалхадаа хэлэбэ:

«Хаан хүнэй үри аад,

Харса хүндэ мэхэлүүлхэеэ байналши!

Хүрьгэн болохо хүбүүнэйш

Баруун гарайнь долёобор

Хурабшада холоһондол байна,

Баруун хурса нюдэниинь

Зүүндэ шалаһандал харагдана».

Хаан удагалхыень дуулахадаа:

«Хүрьгэн болохо хүбүүе

Хүхеэхэ зугаалуулхам гэжэ

Урда бэеын адуунһаа

Гурбан хулагша гүүе

Асаржа һаалгабал.

Ара бэеын адуунһаа

Арбан хулагша гүүе

Асаржа һаалгабал.

Гурбан һаба хүрэнгые

Бусалтарнь эһээжэ,

Албата зонхон хоёртоо

Нэрүүлжэ байбал.

Арзалжа нэрэбэ,

Арзаяа дабхар нэрэбэ.

Арзаяа дабхар нэрэжэ,

Хорзо болгон нэрэбэ.

Хорзоёо дабхар нэрэжэ,

Хорон дабирхай болгобо.

«Хүрьгэн болохо хүбүүе

Хүхеэхэ, зугаалуулхам!» — гэжэ

Албата зоноо суглуулба.

Айдуурай Мэргэн хүбүүндэ

Аягалжа түрүүн уулгаба.

Айдуурай Мэргэн хүбүүн

Гурбан аяга ууба.

Урагшаашье найгаба,

Хойшоошье һолжорбо.

Тиигэжэ байха үедэнь

Одон буурал мориниинь

Бэжэр мүнгэн сэргэдэ

Булгин дэбхэрэн байба.

Булгин дэбхэрэн байхадань:

«Үбгэн буурал моримни

Зангаар буруу юумэ аад,

Дэбхэрэн собхорон байнал!» — гэжэ

Моринойнгоо хажууда ошобо.

Моринойнгоо хажууда ошоходонь,

Ойлгуулжа хэлэжэ үгэбэ:

«Хорон дабирхай уулгажа,

Хородон һогтоожо унагаагаад,

Эрэ эмыешни мэдэхэеэ

Иигэжэ зугаалуулжа байнал!

Шорото мяха барахагүй

Шодогойхон ехэ удаганай

Удагалһаар боложо байнал!

Алталмал мүнгэн жолооем

Аягадаа барижа һуужал,

Атаг үгы уугаарайш!»

Жолоогоо барижа һуужал,

Үбгэн буурал мориноймни

Занхан буруу юумэл гэжэ

Зоной зэргэдэ зэргэлбэ.

Алталмал мүнгэн жолоогоо

Аягадаа барижа һуужал,

Атаг үгы уубал даа.

Эзэниинь һогтоо үгы аад,

Морин һайхан хүлэгынь

Жолоогоо даран унабал,

Дүрбэн туруун дээрээ

Бүдэржэ унан байбал.

Бүдэржэ унахалаарнь гэлэйл:

«Одон буурал моримни

Онго удаганай юумэнһээ

Бузаржа буртагдажа унабал.

Буртагдаһыень угаахам,

Бузарһыень арюулхам!» — гэжэ

Хара далайда абаашажа,

Хаяжа уһанда орхибол.

Һунгамал жолооһоонь барижа,

Далайн эрьедэ һуубал даа.

Хүлэг моринойнгоо сэлмэхэдэ

Хүдөө дайда гараба.

Хадамайдаа бусажа ерээд,

Хадам баабайһаа һурабал:

«Хурим түрєє хэхэ хадаа

Хэхэеэ хэлэлши,

Хэхэгүй хадаа

Хэхэгүйгөө хэлэлши!»

Хадам баабай хэлэбэ:

«Үтэлһэн үбгэрһэн хойноо

Зөөри зөөшэеэ бэшэхыемни

Шубуунай үдэн хэрэгтэй,

Тураг шубуунай үдөөр

Бэшэхэ ёһотой байналби.

Урда бэедэ гэлэйл

Тэбхэй Улаан хадада

Хан гарууди шубуун биил.

Хан гарууди шубуунай

Һодо үдыень асарыш,

Зөөри зөөшэ хоёроо

Саарһан дээрэ хэхэмни!»

Гэхэдэнь гэлэйл,

Урда бэедэ гэлэйл,

Тэбхэй Улаан хадын

Орой дээрэ гарабал даа.

Гаража ерэхэдэнь гэлэйл,

Номин тэнгэридэ хүрэмэ

Наян найман намаатай

Алтан үндэр уляаһан

Найган надхан байбал.

Алтан үндэр уляаһанай

Наян найман намаагай

Эгээл дээдэ намаада

Хан гарууди шубуунай

Уурхай байжа байбал.

Алтан уляаһан өөдэ

Абиржа дээшээ гаража,

Хан гарууди шубуунай

Хотогор ехэ уурхай соо

Орожо ерэбэ гэхэл.

Орожо ерэхэдэнь гэлэйл,

Гарууди ехэ шубуунай

Гурбан ћайхан басаган

Уйлан дуулан байбал даа.

Уйлан дуулан һуухадаа:

«Хорото Шара могой

Хан гарууди баабайһаамнай

Жэлэй гурбан басагадые

Жэл бүри гаргуулжа,

Залгижа байгаа юумэл.

Залгюулхаа байһан басагадынь

Бидэ энэ байнабди.

Болзор сагнай хүрєєл,

Гурбан хоног болоол.

Гуниглажа, уйлажа һууналди».

«Хорото Шара могой гээшэ

Хаана яанаһаа ерэхэ юм бэ?»

«Энэ үндэр хадын

Урда эрид хормойдо

Заха оёорынь харагдахагүй

Зайдан Шара далайн

Дороһоо гаража ерэхэ юумэл».

Тэрэ үндэр хадын

Үбэр бэе ороходонь,

Үбэр доодо хормойдонь

Заха оёорынь харагдахагүй

Зайдан Шара далай

Долгилжо доһолжо байбал даа.

Хадын доодо хормойдо

Хонолго унталга табижа,

Үглөөнэй эртэ болгобо.

Үглөөнэй улаан наранаар

Зайдан Шара далайе

Зайбалзуулса долгилуулһаар

Орой дундаа

Ганса алтан эбэртэй,

Оошо дундаа

Ганса хара нюдэтэй,

Хорото могой

Хотирһоор гаража ерэбэл.

Аминай алтан һомоор

Алтан ганса эбэрэйнь

Узуур барижа харбаба.

Узуур барижа харбахадань,

Алтан ганса эбэрынь

Амха һүрэн унаба.

Хорото Шара могой

Хотирон таһаржа унаба.

Аминай алтан һомониинь

Һөөргөө һаадагтаа ерэжэ,

Һаадаг соогоо оробо.

Харбаһан һомоной үзүүртэ

Хашагай шэнээн

Хара шуһан

Халдажа ерэхэдээ,

Толгой дундань няалдабал.

Тэбхэй Улаан хадын

Орой дээрэ гараад,

Хашагай шэнээн шуһанай

Хорондо хордуулжа унаба.

Хордуулжа унаад хэбтэхэдээ,

Эреэн ехэ номоо

Эльгэн дээрээ дэлгэжэ,

Хэбтээ гэхэ юумэл.

Эльгэн дээрэ дэлгээтэй

Эреэн ехэ номые

Хан гарууди шубуун

Харижа уурхайдаа ябатараа

Хаража уншажа абабал.

Хаража уншажа абахадань:

«Ара хойто бэедэ

Эниин Шара нуурай

Эрье дунда һуурилһан

Үхээри гурбан Болдогой

Үзүүр һахин һуурилһан

Хазадаг Хара буура

Хани танилтай юумэлби,

Энэ ехэ номые

Тэрэ танилдам хүргыш!» — гэжэ

Тэндэ зураатай байбал.

Хан гарууди шубууниинь:

«Минии дайсаниие дараа ха юм,

Минии даагые һүүлдээ ха юм,

Хүндэтэ энэ һэшхэлдэнь

Хазадаг Хара буурадань

Хүргэхэм номыень», — гэжэ

Хойто зүгые барижа,

Үндэр сагаан тэнгэриин

Үүлэ зуран ошожо,

Эниин Шара нуурай

Эрье дээрэ хаяба.

Хазадаг Хара буура

Хаража номыень үзэбэ.

Хаража номыень үзэхэдэнь:

«Айдуурай Мэргэн хүбүүн

Аюулда хүртөөд байнал.

Хайран энэ танилыемни

Хэн дайлаа юумэб?» —

Гэжэ хэлэжэ ерэбэл.

Хүрэжэ ерэһэн бэеэрээ

Хоро шарыень гаргахаа

Гурба дахин залгибал,

Гурба дахин гулгибал,

Гурба дахин гэлэйл,

Һэбһэ хаяа гэлэйл.

Хоро шарыень гаргаба.

Мүн бэеэ бэелбэ,

Мүнхэн толгойгоо толгойлбо.

Хан гарууди шубуун:

«Дайемни дарабаш,

Даагыемни һүүлдэбэш», — гэжэ

Үдэ һодоо абажа,

Үгөө гэхэ юумэл.

Хан гарууди шубуунай

Үдэ һодо асаржа,

Эжэ Мүнхэ хаанайл

Хажа мүнгэн байшангайнь

Баруун урда шэгшэгтэнь

Байлган түшүүлжэ орхибол.

Хаан хадам баабайнь:

«Тураг шубуунай һодые —

Барижа яашагүй юумые —

Асаржа намда үгэбэлши!» — гэжэ

Хэлэн хөөрэн байна.

«Асара гэхэдэш асараалби,

Хурим түрэеэ хэхэеэ

Хэзээ хэлэхэ юумэбши?» — гэбэ.

Хурим хээ үдыдөө

Басаган хүрьгэн хоёроо

Золгуулхам гэжэ

Хажа мүнгэн амбаартаа

Хамта оруулжа танилсуулба.

Хөөрэлдэжэ золгобо,

Хүхилдэжэ зугаалба.

Улаан торгон хүнжэлдэ

Унтаха гэжэ хэбтэбэ.

Унтахадаа гэхэл

Айдуурай Мэргэн хүбүүниинь

Буруу тээшээ хаража,

Булган хүнжэлөөр бүтүүлжэ,

Унтажа хурхиржа байбал.

Эрхэ Суубан тайжа:

«Хоёр толгой

Холбуулхаяа байһан аад,

Хоёр тээшээ хаража унтаха

Иимэ ёһо байха юм аал?

Наашаа хаража,

Намайгаа тэбэрииш!» —

Гэжэ хэлэн хэбтэбэл.

Тиигэжэ хэлэн байхадань,

Иигэжэ хэлэн харюусаба:

«Баруун хойто зүгэй

Табин табан тэнгэриин

Оёдол доро үдэһэн,

Тэнэг Муяа хүбүүнэй

Барилдаа эрижэ ерэхэдэнь,

Барилдаха болохош гэжэ

Баабайшни хэлэһэн юм.

Һүни нойргүй хоноходоо,

Һүлдэ һүнэһэм дарагдахал,

Һажажа унтажа амархам».

«Зүбхэнииньшье зүбхэн даа,

Зүргэхэнииньшье харгыхан даа.

Урда үни

Ухаандаа ойлгоһомни,

Мэдээндээ мэдэһэмни —

Зүүнэй хаанай

Арбан табан наһатай

Айдуурай Мэргэн хүбүүнтэй

Дүшэн дүрбэн тэнгэридэ,

Дүүрэн сагаан заяабарида

Хамта һууха гэжэл.

Айдуурай Мэргэн хүбүүнэй

Баруун бүдүүн гуянь

Номон тамгаар тамгалаатай

Байха ёһотой бэлэйл.

Эжэ Мүнхэ хаанай

Эрхэ Суубан тайжын

Баруун хүхэнэй доро

Хурабша тамгаар тамгалаатай

Байха ёһотой бэлэйл.

Тэмдэг тамгаа үзэлсэжэ,

Танилсаха ёһотой байналди».

Тиигэжэ хэлэһэнэйнь һүүлээр

Тэмдэг тамгаа үзэлсэбэ.

Агуу Ногоон басаганиинь

Ахынгаа тэмдэг тамгада

Адли тамгатай юм аад,

Номон тамга үзүүлбэ.

Эрхэ Суубан тайжань

Хурабша тамга үзүүлбэ.

Үглөө наранаар болоходо

Эжэ Мүнхэ хаан:

«Урин зөөлэн үгэһөө

Һалахаяа ядаа гүт?

Булган дулаан хүнжэлһөө

Гарахаяа ядаа гүт?» — гэжэ

Зандан захин байба.

Бодожо гаража ерэхэдэнь,

Баруун хойто зүгэй

Табин табан тэнгэриин

Оёдол доро үдэһэн

Тэнэг Муяа хүбүүн

Түмэр жороо тэргэдэ

Зургаан хара моридые

Зургаалуулыень хүллэн оруулжа,

Зургаа мөөрэй булаар

Үргэн дайдые зуруулан

Хүрэжэ ерэжэ ябабал даа.

Нугаар хэмнэмэ адууһа алаба,

Нуураар хэмнэмэ архи гаргаба,

Албата зоноо суглуулба,

Урилдаа, барилдаа зарлуулба.

Тииһэн яаһан хойноо:

«Хүрьгэн болохо хүбүүн,

Хүсэтэ ехэ бүхэтэй,

Тэнэг Муяа хүбүүнтэй,

Тэнсэлдэжэ барилдаха болобош!» —

Тэнэг Муяа хүбүүнтэй

Тулалсажа барилсаба гэхэл.

Жалга байһан газарые

Добо болотор тулалсаба,

Добо байһан дайдые

Жалга болотор тулалсаба.

Гурбан гэгээн үдэртэ

Татаа үгы тулалсаба.

Тамһандал мушхалдаба,

Бургааһандал эбхэлдэбэ.

Тэнэг Муяа хүбүүниинь

Ташаа дээрээ абажа,

Хойшонь хаяжа,

Хонжохоор забдаба.

Урагшань мушхажа,

Унагаахаар забдаба.

Тиихэдэнь гэлэйл:

«Тайга газарта түрэһэн

Тажаа эреэн шубуун,

Туһалха сагшни хэзээ юм?» — гэжэ

Хэлэн дуудан дурдаба.

Тэнгэриин, тэнгэриин оройһоо

Тажаа эреэн шубуунай

Элижэ, халижа ерэхэдэнь,

Айдуурай Мэргэн хүбүүн

Тэнэг Муяа хүбүүе

Баруун ташаадаа абажа,

Баруун тээшэнь мушхажа,

Газарай хара хүрьһэнэй

Гантатар хаяжа унагааба.

Хотос байса хатарба,

Хурим түрэеэ эхилбэ.

Нахис байса хатарба,

Нара ногоо ургуулба.

Юһэн һүни наадаба,

Юһэн үдэр найрлаба.

Наадажа байһан һамбаандань

Гурбан дабхар хүшэгын

Саана һуужа байһан

Шорото мяха барахагүй

Шодогойхон ехэ удагые

Хүшэгын саанаһаа гаргажа,

Алтай тайгын арада

Аржагар улаан шэнэһэндэ

Абаашажа хадажа орхибол.

Дүрбэн мүсыень тэниилгэжэ,

Дүрбэн томо хадааһаар

Хадажа орхибо гэлэйл.

«Хурим түрэ захагүй,

Газарнай холо ха юм,

Уһамнай ута ха юм,

Хуримай таратар байлтагүй,

Хоюуландаа ябахамнай!» — гэжэ

Хэлэн дурдан байбал!

Гургалдай Шара морёо

Эрхэ Суубан тайжань

Эмээллүүлжэ унажа ошобо.

Эжэ Мүнхэ хааниинь

Үдэшэжэ яажа мордуулба.

Хоёр хаанай газарай

Хахалбари дээрэ ерэжэ:

«Иигээд саашаа ябыт!

Газарай ганса барилсааһаа,

Газар дайдын мужааһаа

Үзэжэ хаража байхадам,

Үдхэһэн хайран зөөримни

Шүүдэр боложо харагдабал даа,

Шэлдэг хайран бэемни

Һүүдэр боложо үзэгдэбэл даа.

Ганса хүрьгэн хүбүүмни,

Гомдол намда һанажа,

Голхожо бүүхэн ябаарай.

Хүнэй хаанай хүбїїнэй

Хүсэ шадалыень мэдэнгүй,

Энгэй нэгэ хүнэй

Эрдэм бэлигыень туршангүй,

Эрхэ ганса басагаяа

Эриһэн хүндэл үгөө хадамни,

Захын дайнда дарагдахадань,

Заяа хэтэ наһандаа

Гомдожо гэлыжэ ябахал даа

Гэжэ һанаһан бэлэйлби.

Хүрьгэн басаган хоёрни,

Харгын дунда орожо,

Тогтонгүй хатарагты!» — гээд,

Тэхэрижэ хойшоо бусаба.

Харгын дунда орожо,

Хатаржа түргэн ябахадаа,

Наян сая газарые

Наян һараар абанад,

Наян һарын газарые

Найман хоногоор абанад,

Найман хоногой газарые

Найман сагаар абанад.

Хүхэ үндэр тэнгэридэ

Харсага шубууд боложо,

Хиидэн ниидэн ябанад.

Замбиин үлгэн дайдада

Зээрэн гүрөөһэн боложо,

Зэлэ татан ябанад.

Газартаа ойро болоходоо,

Гэртээ дүтэ ерэхэдээ,

Агуу Ногоон басаганиинь:

«Тоо зураһан газарта

Түргэн хатаран ябаарай,

Үзэг зураһан газарта

Үнжэн хонон ябаарай!» — гэжэ

Үгэ хүүрээ хэлээд,

Эрхэ Суубан тайжаһаа

Урид хатараад ябаба.

Хатаржа урид ерээд,

Анги Улаан хадын

Орой дээрэ ерээд:

«Анги Улаан хада,

Ангад гэжэ үгыш!

Ахынгаа сагаан яһые

Абаха ёһотой байнаб!» — гэжэ

Хөөрэн хэлэн гуйбал.

Гурба дахин хурылба,

Гурба дахин даллаба.

Анги Улаан хада

Ангад гэжэ үгэбэ.

Ангад гэжэ үгэхэдэнь

Ахынгаа яһые абажа,

Гэр тээшээ гэшхүүлбэ,

Газар тээшээ галгюулба.

Газар дээрээ ерэжэ,

Гэр ордондоо орожо,

Ахынгаа сагаан яһые

Анха хэбтэһэн зангаарнь

Алдал үгы табиба.

Мүртөө байһан хубсаһаа

Мулта татан абажа,

Хэбтэһэн сагаан яһа

Хушажа дээрэһээнь орхибо.

Батагана боложо хубилба,

Батагана боложо хоргодобо.

Үрхынгөө үзүүртэ орожо,

Хоргодожо хэбтэбэ гэхэл.

Хадамайнь басаган ерэжэ,

Гургалдай шара морёо

Газаа сэргэдэнь уяжа,

Сүмэ ордондонь оробол…

«Үни удаан

Унтаа хаяаш,

Хадамай хүбүүн?» — гэжэ

Хушаһан хубсаһыень

Хуу татан харахадань

Сагаан яһан…

Сайжа харагдаба!

«Мэхэшэндэ мэхэлүүлжэ,

Гохошондо гохолуулжа,

Холо дайдада

Хардуулжа ерэбэб», — гэжэ

Газаа тээшээ гараһан бэеэрээ,

Унаган хүлэгөө

Унаһан бэеэрээ,

Баруун хойшоо

Хатаржа ошобо.

Үдэршын газар

Ошоһон хойноо гэлэйл,

Гургалдай Шарга мориниинь

Гуйжа хэлэн байба даа:

«Баруун хойто бэедэ,

Наян сая газарта

Хүрэжэ ялихагүй байнабди.

Энхэ урда сагта

Эхын хээлидэ байхадаа,

Ухаандаа ойлгоходом,

Мэдээндээ мэдэхэдэм:

«Айдуурай Мэргэн хүбүүнэй

Одон буурал моринтой

Унаган эжэл боложо,

Уһан ногоон бэлшээридэ

Эжэлшэн сугтаа ябагша бэлэйб».

Моринойнгоо хэлэхые дуулахадаа,

Мэнэ һөөргөө бусаба.

Тиигэжэ хэлэһыень дуулахадаа,

Тэхэрижэ һєєргөө бусаба.

Хажа мүнгэн байшангайнь

Газаа ерэжэ буубал,

Ордон сүмэдэнь оробод,

Хушаатай байһан хубсаһыень

Хуу татан хаяжа,

Һухай улаан ташуураар

Гурба дахин сохибо.

Гурба дахин сохиходонь,

Мүнхэн бэеэ бэелбэ,

Мүнхэн толгойгоо толгойлбо.

Ами ороогүй байхадань,

Алтан шара наранһаа

Ами һүлдэ гуйба.

Гурба дахин хурылба,

Гурба дахин даллаба.

Тиихэдэнь гэлэйл:

«Унтаһанаа һэрибэлби,

Хэбтэһэнээ бодоболби», — гэжэ

Сошон харайн бодобо.

Сошон харайн бодоод:

«Али омогой басагамши?

Али дайдада түрэһэмши?» —

Гэжэ һуран асуун байба.

«Ан шандагаа алдаһан

Мэхэшэндэ мэхэлүүлбэб,

Гохошондо гохолуулбаб!..

Арбан табан наһатай

Айдуурай Мэргэн хүбүүн

Шамайе гэжэ һанажа,

Шамда гэжэ ерэһэн,

Минии бэе энэл!

«Би хадаа гэлэйл

Алтай тайгые абалжа,

Хүхы дайдые хүбшэлжэ,

Холо нэгэтэ ябатараа

Хоротондо хорлуулжа,

Харатанда хардуулжа,

Хэбтэжэ байһанаа һая бодожо,

Һанажа байналби», — гэжэ хэлэбэ.

«Хэнэй үри

Хэн гэдэг

Хардажа намайе

Асараа юм?» — гэнэ.

Хэлэжэ иигэжэ үгэбэ ха:

«Алуулжа хэбтэһэн хойном

Арга һүбөөр дүүрэн

Агуу Ногоон дүүхэйм

Ябаа бэзэ!» — гэнэл даа.

«Арга һүбөөр дүүрэн

Агуу Ногоон басагантай

Золгоо хадаа гэлэйл

Зоболго бэе хоёрыень

Задар таһар шабхадаха һэм», — гэжэ

Зандан хэлэн байхадань,

Агуу Ногоон басаган

Айхын ехээр айжа,

Гурбан ута жэлдэ

Үзэгдэхэгүйгөөр тэрьелбэ.

Гурбан жэлэй туршада

Хоёр эхир хүбүүдтэй

Үнэр баян болоходонь,

Агуу Ногоон дүүхэйнь

Ахынгаа ордондо бусаба.

Айдуурай Мэргэн ахань

Зүүнэй хаанай гэлэйл

Дүшэн дүрбэн тэнгэриин

Доодо бэедэ түрэһэн

Зүгэй холо газарай

Зүрхэн бүхэ хүбүүнтэй

Хадам харииень танюулба,

Хуби заяаень олгуулба.

Үльгэрнай үдэшэбэ.

Ай-һоо! Ай-һоо!..

Эмээлээл абаһан газартань гэлэйл,

Эрхүү город тогтоһон гэлэйл!

Ай-һоо! Ай-һоо!..

Тохомоол абаһан газартань гэлэйл,

Тобол город тогтоһон гэлэйл!

Ай-һоо! Ай-һоо!..

Сэгээн хүхэ дайда гэлэйл,

Сэсэгэйнгээ ургахада дунгяарба гэлэйл!..

Ай-һэй! Ай-һэй!..

Сээжэдээ байһан онтохомнай гэлэйл,

Сэнгэн хэлэхэдэ дунгяарба гэлэйл.

Үнэгэнэй үнэгэнэй шарые аалам

Үлдэжэ шэлдэжэ хүсэе даа,

Үльгэрэй, онтохоной утые аалам

Үгэлжэ, зугаалжа хүсэе даа!

***

Автор  рисунка: Борис Слепнев

Источник: Иркипедея

***

Уран хүн.

Поделиться:

Автор:

comments powered by HyperComments