27 октября 2019, 08:16

Үльгэр. Хараасгай Мэргэн хүбүүн

 

Урданай гэхын урдада,

Урда сагай мэндэдэ,

Түрүүнэй гэхын түрүүндэ,

Түрүүн сагай мэндэдэ;

Һүн ехэ далайн

Салим байха сагта,

Һүмбэр ехэ уулын

Болдог байха сагта;

Зандан ехэ модоной

Залаалан байха үедэ,

Загал эреэн бугын

Инзагахан байха үедэ;

Абарга ехэ загаһанай

Жараахай шабхай байхада,

Абарга шара могойн

Хорхой сохо байхада;

Бүһэ үгы һэлдэндэ,

Бэшэг үгы балайда

Хараасгай мэргэн хүбүүн

Ороһон ехэ жалгые

Орон байжа бариба,

Гараһан ехэ жалгые

Гаран байжа бариба;

Хадын шулуу хамхалжа,

Хана барин бодхобо,

Боориин шулуу буталжа,

Булан барин бодхобо;

Ара бэеынь сардаба,

Алта мүнгөөр сардаба.

Үбэр бэеынь сардаба,

Мүнгэ алтаар сардаба.

Дэмы мянган шагаабари

Дээдэ бэеэрнь гаргаба,

Долоон мянган шагаабари

Доодо бэеэрнь гаргаба.

Дэмы мянган шагаабаринь

Үндэр дуулим тэнгэриин

Толые буляан яларба.

Долоон мянган шагаабаринь

Үлгэн үнсэг дайдын

Туяа буляан толорбо.

Сардамал мүнгэн бүһөөр

Бүхэлжэ уяба,

Сагаан мүнгэн дараансаар

Дараансалжа хушаба.

Унагата гүүдэй урилдама

Ухарай мүнгэн хэрэнсытэй,

Даагата гүүдэй урилдама

Дабхарай мүнгэн хэрэнсытэй.

Далан долоон пеэшэнтэй,

Далан сагаан үрхэтэй,

Далан долоон пеэшэнэйнь

Далан сагаан үрхөөрнь

Унин тунин гаража,

Үндэр дуулим тэнгэридэ

Манан боложо тарана,

Үлгэн замби дайдада

Үүлэн боложо тунгирна.

Хара шулуун хаалгатай,

Хүрин шулуун хүреэтэй,

Үндэр дуулим тэнгэриһээ

Үлгүүргүй бодхооһон,

Үлгэн замби дайдаһаа

Тулалгагүй бодхооһон,

Огторгойн хүйдэ хүрэмэ

Ордон сагаан байшан

Хараани газарһаа харагдажа,

Үдэршын газарһаа үзэгдэбэ.

 

Хараасгай мэргэн хүбүүн,

Дээрээ хаража найдаха

Аха үгы байба ха.

Дороо хаража ябаха

Дүү басагатай юм һэн ха,

Үхэрэй хоёр эбэр шэнги,

Хониной хоёр шэхэн шэнги,

Аха дүү хоёр

Ажаһуудаг байба һэн ха.

 

Нэгэтэ нэгэ үглөөгүүр,

Үлэн шарга наранай

Үрөөлэеэ бултайжа,

Үзэгдэн һая байхада,

Татахада һунаха,

Табихада агшаха

Улаан мүнгэн остоолдоо

Умданай дээжые табижа,

Эржэн мүнгэн остоолдоо

Эдеэнэй дээжые табижа,

Эбэр-шэбэр эдеэлжэ,

Гүбэр-шэбэр зугаалжа,

Һуугаа гэхынгээ хирэндэ

Агуу-Ногоон абхайнь:

«Ахай, ахай, дуулыш!

Адаһанай мяхан хашараажа,

Ангай мяхан һанагдаба.

Алтай ехэ дайдадаа

Абалан гаража ерыш.

Хүхы ехэ дайдаяа

Хүбшэлэн ябажа ерыш», — гэжэ

Хэлэн хүүнэн байхадань,

Хараасгай мэргэн хүбүүн:

«Зүбһөө зүбтэй хэлэбэш,

Зүрхэндэм харгы татабаш!

Алтай ехэ дайдадаа

Абалжа гарахамни,

Хүхы ехэ зудандаа

Хүбшэлжэ ерэхэмни.

Ара өөдөө бэлшэһэн

Арбан түмэн адуугаа,

Үбэр өөдөө бэлшэһэн

Үй түмэн адаһаяа

Эрьежэ хаража үзэхэмни», — гэжэ

Абдар юугээ нээжэ,

Алтан дэбтэрээ гаргаба,

Хобто ханзаяа нээжэ

Хуушан дэбтэрээ гаргаба.

Үдэр дүүрэн дуудаба,

Наранай гэрэлээр дуудаба.

Һүни дүүрэн дуудаба,

Һарын толоноор дуудаба.

Унахаар таатай мориёо

Уншан байжа олобо.

Унахаар таатай мориниинь,

Одон соохор хүлэгынь,

Алтайн арбан гурьбада,

Хүхын хүйтэн хээрэдэ

Арбан гурбан һогооной

Азаргань боложо ябаба.

 

Хараасгай мэргэн хүбүүн,

Агсар мүнгэн сэргынгээ

Узуур тулан ошожо,

Арбан зүһэнэй аялгатай

Абаахайн яһан урамаараа,

Хорин зүһэнэй хухалгатай

Хорхойн яһан урамаараа

Дүрбэн тээшэнь урамдаба.

Алтайн арбан гурьбада,

Хүхын хүйтэн хээрэдэ

Атарлан бэлшэжэ ябаһан

Одон соохор мориниинь,

Игаажа налайжа хэбтэһэнээ,

Һуга харайн бодобо.

Баруун дэлим шэхээрээ

Байн байн шагнаба.

Зүүн дэлим шэхээрээ

Зүгнэн байжа шагнаба.

Тииһэн яаһан бэеэрээ:

«Унаган ябаха хирэндэмни

Огторгойн олон тэнгэришүүд,

Тэнгэриин түмэн бурхашууд,

Табгай дундамни

Тамгаяа табяа бэлэйл,

Толгой дундамни

Мэнгэеэ дараа бэлэйл.

Хараасгай мэргэн хүбүүнэй

Хабаатай хүлэг бэлэйлби, — гэжэ

Арбан гурбан һогоондоо

Хэлэн хүүнэн байбал, —

Би танай болбол

Хүнэй юунэй тэжээһэн,

Гүүнэй юунэй гаргаһан

Унаган хүлэг бэлэйлби,

Унаха заяатай эзэмни

Урижа дуудажа байнал,

Холын дайе үдэшэхэнь гү?

Ойрын дайе угтахань гү?» — гэжэ

Хэлэһэн яаһан бэеэрээ

Одон соохор морин

Гурба дахин хүльбөөжэ,

Гурбан бухал даахияа

Мэтэр шэлгээжэ хаяба.

Тэрэ гэхынгээ хирэндэ:

«Шэлгээжэ хаяһан даахидамни

Үбэлэй янгяа хүйтэндэ

Орожо хорожо байгаарайт,

Нажарай шанга халуунда

Һүүдэр болгон хэбтээрэйт!» — гэжэ

Хэлэн хүүнэн байба.

 

Тииһэн яаһан бэеэрээ

Мүндэгэрхэн һайхан толгойгоо

Мундаа дээрээ үргэжэ,

Утаһан пагсагар һүүлээ

Ууса дээрээ хаяжа,

Одон соохор морин

Гэрхэн тээшээ гэшхэлбэ,

Газархан тээшээ галгиба.

Ааляар ааляар гэшхэлбэ,

Аягын шэнээн дэгнэһэ

Эндэ тэндэ шэдүүлбэ.

Түргөөр түргөөр гэшхэлбэ,

Тэбшын шэнээн дэгнэһэ

Тэндэ эндэ шэдүүлбэ.

Хойто ехэ хадые

Хобхо гэшхэн хатарба,

Урда ехэ уулые

Огло гэшхэн харайба.

Хажа мүнгэн хаалгадаа

Ханхинасар инсагаалжа тулаба.

Хүжэ мүнгэн хүреэдээ

Хүнхинэсэр үүрһэжэ тогтобо.

Хаһаг хүбүүн харуулынь

Хаалгаяа дэлижэ үгэбэ,

Хүнэй хүбүүн харуулынь

Хүреэгээ тайлажа зайлаба.

Одон соохор морин

Арбан найман зэтэртэй

Агсар мүнгэн сэргынгээ

Узуур тулан ерэжэ,

Буруу тугалай барагтай

Номгорон таашаан зогсобо.

Хони хурьганай барагтай

Һажан заадан зогсобо.

Хараасгай мэргэн хүбүүн

Шудхамал мүнгэн ногтоёо,

Шураг мүнгэн хазаараа

Баруун гартаа барижа,

Одон соохор мориёо

Угтан тудан гараба.

Одон соохор мориниинь,

Хажуу талаһаа харахада,

Хада уулын барагтай,

Хамар амынь харахада,

Хазаарта мориной түһөөтэй.

Хараасгай мэргэн хүбүүн

Одон соохор мориёо

Шудхамал мүнгэн ногтоороо

Ногтолжо бариба,

Шураг мүнгэн хазаараараа

Хазаарлажа абаба.

Мүльһэн дээгүүр хүтэлжэ,

Мүхэреэн туруу туруулуулба.

Хайр дээгүүр хүтэлжэ,

Хатуу туруу туруулуулба.

Набтар газар уяжа,

Нашан маряа маряалуулба.

Хада газар уяжа,

Харсага маряа маряалуулба.

Аяга хара уһаар

Уһалжа заһаба.

Адха болохо хагдаар

Эдеэлүүлжэ зэһэбэ.

Тииһэн яаһан бэеэрээ

Торгон һаари тохомоо,

Тохой мүнгэн эмээлээ

Тохолдожо байба,

Арбан гурбан уламаар

Атысарнь татаба,

Хорин гурбан уламаар

Хотойсорнь татаба.

Арбан найман зэтэртэй

Агсар мүнгэн сэргэдээ

Уян дүнгэн орхибол.

Тииһэн яаһан баеэрээ

Хараасгай мэргэн хүбүүн:

«Мориной түхөөн дүүрэжэ

Бэеын түхөөн үлэбэ», — гэжэ

Ордон сагаан байшандаа

Орожо ерэһэн юумэл.

 

Агуу-Ногоон абхай

Абдар ханзаяа нээжэ,

Алта торгоёо гаргаба,

Хобто хайрсагаа нээжэ,

Хуяг дуулгынь гаргаба.

Хараасгай мэргэн хүбүүн

Далан бугын арһаар

Зүйжэ байжа оёһон

Эльгэн хара үмдэеэ үмдэбэ.

Загаһанай арһан түриитэй

Зайдан хара бойтогоо

Үһэгын шангаар үмдэбэ.

Далан долоон тобшотой

Дабтаа торгон дэгэлээ

Ээмэй шангаар үмдэжэ,

Далан долоон тобшыень

Эрхын шангаар тобшолбо.

Арбан алда боломо

Шураг мүнгэн бүһэеэ

Бүһэлжэ байбал.

Бухалай шэнээн бараатай

Булган хиидхүүр малгайгаа

Орой дээрээ табибал.

Тохомой шэнээн гэрэлдээ

Тойрон байжа хараба,

Үүдэнэй шэнээн гэрэлдээ

Эрьен байжа хараба.

Нарин хээрээр хэмнэмэ

Намдаг мүнгэн һаадагаа,

Хэлтэгы хээрээр хэмнэмэ

Хээтэй мүнгэн хормогоёо

Агсалдажа абаба.

 

Тииһэн яаһан бэеэрээ

Эржэн хангай үүдэеэ

Эбтэй һайханаар нээжэ,

Боржон хангай богоһоёо

Боггүй арюунаар алхаба.

Арбан найман зэтэртэй

Агсар мүнгэн сэргынгээ

Узуур тулан ошожо,

Ута һайхан жолоогоо

Хүбэ татан абаба.

Одон соохор мориёо

Ууса уруунь эльбэбэ,

Унагашалжа эльбэбэ.

Дала уруунь эльбэбэ,

Даагашалжа эльбэбэ.

Сой мүнгэн дүрөөгөө

Һэб байсар дүрөөлжэ,

Яхад мүнгэн эмээлдээ

Яб тушаа һууба.

Һухай улаан минаагаа

Баруун гартаа гэлдэржэ,

Баруун амынь залажа,

Нара зүбхэн эрьебэ…

 

Ахаяа үдэшэхөө гараһан

Агуу-Ногоон абхайда

Адха болохо шоройн

Бүрд гэхэ харагдаад,

Аладай хүтэлэй саана

Малгайн улаан залаагай

Һахас гэхэ харагдаад,

Ондоо юуншье харагдабагүй.

Агуу-Ногоон абхай

Гайхал ехээр гайхажа,

Тагнал ехээр тагнаба.

«Хүн бэшэ хүдэри,

Хүлэг бэшэ харсага!» — гэжэ

Гэртээ тэхэрин оробо.

 

Хараасгай мэргэн хүбүүн

Яба ябаһаар ябаба,

Ошо ошоһоор ошобо.

Алтайн арбан гурьбада,

Хүхын хүйтэн хээрэдэ

Атарлан бэлшэһэн адуугаа,

Хүбшэлэн бэлшэһэн адаһаяа

Тохой жалгада оруулжа,

Тоо томирынь олобо.

Ара өөдөө бэлшэһэн

Арбан түмэн адууниинь,

Үбэр өөдөө бэлшэһэн

Үй түмэн адаһаниинь

Эртынхиһээ энхэ байба,

Урдынхиһаа олон байба.

Тэрэ болоһон зэргые

Үзэн харан байхадаа,

Хараасгай мэргэн хүбүүн

Баясахын ехээр баясажа,

Хүхихын ехээр хүхибэ.

Болдогшын боро добуунда

Моринһоо буужа амарба.

Хартиин шэнээн бараатай

Сад мүнгэн дааһандаа,

Хамсын шэнээн бараатай

Хара хилэн хүдэһэндөө

Багса улаан тамхияа

Удхалдажа абаба.

Зураг мүнгэн хэтээрээ

Зураг-зураг сахижа,

Хандагайн шэхэн ууладаа

Аһаалдажа татаба.

 

Тииһэн яаһан бэеэрээ

Алтай ехэ дайдаяа

Аралжа агнаба,

Хүхы ехэ тайгаяа

Хүбшэлжэ агнаба.

Ойн олон гүрөөһэ

Орьёл болотор унагааба.

Тайгын олон гүрөөһэ

Тарли болотор гулидхаба.

Одон соохор моринойнгоо

Уусаһаань урагша ганзагалжа,

Мундаадань туласар ашаба.

Мэтэр гэхынгээ хирэндэ:

«Алтай ехэ дайдамни,

Антай гүрөөһэтэй байбаш даа.

Ангай атарынь барибаб,

Баярай бахынь дарабаб!» — гэжэ

Хараасгай мэргэн хүбүүн

Гэрхэн тээшээ гэшхүүлбэ,

Газархан тээшээ галгюулба.

 

Тэрэ гэхын хирэндэ

Одон соохор мориниинь

Зог татан зогсожо,

Мүндэгэр һайхан толгойгоо

Мундаа дээрээ үргэжэ,

Утаһан пагсагар һүүлээ

Ууса дээрээ хаяжа,

Баруун дэлим шэхээрээ

Үндэр дуулим тэнгэриин

Оёдол барин шагнаба.

Зүүн дэлим шэхээрээ

Үлгэн үнсэг дайдын

Хүрьһынь дамжан шагнаба.

Тииһэн яаһан бэеэрээ:

«Агуу-Ногоон абхайшни

Тоодой баян хаанай

Толи мэргэн хүбүүндэ

Хадамда ошохо болоод,

Аха хүйхэр шамаяа

Алаха булаха гэлсэжэ,

Арбан тогоо арзалаад,

Хорин тогоо хорзолоод,

Харын ехээр хардахаа,

Борын ехээр бордохоо

Урдаһаашни угтажа байнал.

Арза хорзо хоёрһоонь

Амһажа бүүхэн гэнэдыш!» — гэжэ

Хэлэн хүүнэн байхадань,

Хараасгай мэргэн хүбүүн

Одон соохор мориндоо

Уурай ехээр уурлажа,

Оошоёо ехээр булхайба:

«Агуу-Ногоон абхай —

Дүү һайхан басагымни

Харын муугаар хардабаш,

Борын муугаар бордобош!

Үхэрэй хоёр эбэр шэнги,

Хониной хоёр шэхэн шэнги,

Аха дүүнэрэй хоорондо

Яһа хаяха гэбэ гүш?» — гэжэ

Баруун амынь угзаржа,

Зүүн ташааень һабаба.

 

Мэтэр гэхынгээ хирэндэ

Хаалгадаа тулан ерэжэ,

Арбан найман зэтэртэй

Агсар мүнгэн сэргынгээ

Узуур тулан зогсобо.

Агуу-Ногоон абхай

Угтан золгон гаража,

Альган-тальган болобо:

«Ахай, ахай, шамаяа

Хүлеэжэ ядажа сүхэрбэб!

Утын харгыда ябажа,

Уяржа ерэбэ гүш?

Холын харгыда ябажа,

Хоол һанажа ерэбэ гүш?» — гэжэ

Урда хойнонь оробо.

Татахада һунаха,

Табихада агшаха

Ташагай мүнгэн остоолдоо

Арьбалжа нэрэһэн арзаяа,

Хорилжо нэрэһэн хорзоёо

Гаргажа табиба.

Хараасгай мэргэн хүбүүнэй

Остоолдоо ерэжэ һуухадань,

Агуу-Ногоон абхай

Нүгэлэй ехые

Нюдэндөө үзэхөө яаража,

Шэбэлэй ехые

Шэхэндээ дуулахаа хүлеэжэ,

Харза уһан дээрэ

Үрмэ тогтосор зугаалба,

Хабтагай шулуун дээрэ

Ногоо ургасар зугаалба.

Хараасгай мэргэн хүбүүн

Уран хүүртэ һогтожо,

Арбан жэлдэ ангаһандал,

Арза хорзо хоёрынь

Худагшалжа ууба,

Хорхойшолжо һоробо,

Шоношолжо зубарба,

Шубуушалжа залгиба.

Тэрэ гэхынгээ хирэндэ

Хүрин улаан боложо:

«Ангаһан хүнэй

Ами дарахаар,

Умдархаһан хүнэй

Улам дарахаар,

Арбан тогоо

Арзалжа нэрэбэш!

Хорин тогоо

Хорзолжо нэрэбэш!…

Үе наһандаа

Намтай хамта ябахагүйш,

Үдэрэй талада ябахаш.

Һайн морин аман дээрээ,

Һайн басаган түрхэм дээрээ юм!» — гэжэ

Улаан халамгай боложо,

Урагша хойшоо найгаба.

Уһан дүеэ боложо,

Унан дуһан хэбтэбэ.

 

Агуу-Ногоон абхай

Тэрэ болоһон зэргые

Үзэн харан байхадаа:

«Дарашагүй дайгаа

Даража абахамни,

Дабашагүй дабаагаа

Дабажа гаталхамни!» — гэжэ

Баясахын ехээр баясаба,

Хүхихын ехээр хүхибэ.

 

Мэтэр гэхын хирэндэ

Тоодой баян хаанай

Толи мэргэн хүбүүн

Далан хүшэгын саана

Эльгэ хатан энеэжэ,

Хараасгай мэргэн хүбүүнэй

Тойрон байһан зөөриие

Тоолон томирон хараба.

Адуу мал һүрэгынь

Абабаб гэжэ баталба.

 

Хараасгай мэргэн хүбүүн

Хүрин улаан боложо,

Тулажа өөдөө бодоно,

Тохоногложо урагшаа унана.

Хүшэлдэшэһэн аманһаань

Хүхэ дүлэн гараба,

Хоёр хамарайнь нүхэнһөө

Хороной охин сорьёбо.

Агуу-Ногоон абхай

Эльгэ хатан эгшэжэ,

Альгаа ташан дэбхэржэ,

Далан хүшэгын саана

Гүйн харайн оробо.

Тоодой баян хаанай

Толи мэргэн хүбүүнэй

Була хүзүү тэбэрижэ,

Хүрин улаан шарайень

Озон таалан байба…

 

Агуу-Ногоон абхайн

Толи мэргэн хүбүүнтэй

Далан хүшэгын саанаһаа

Гаража ерэн байхадань,

Хараасгай мэргэн хүбүүн

Алдалан унажа,

Аранхалжа хэбтэбэ.

 

Тэрэ болоһон зэргые

Үзэн харан байхадаа,

Хараасгай мэргэн хүбүүнэй

Одон соохор морин:

«Дүрбэн хара туруунайнгаа

Мултараагүй сагта,

Дүшэн сагаан шүдэнэйнгөө

Айраа унаагүй сагта

Туруута юумэдэ хүсэгдэхэгүйб!

Тураг шубуунда гартахагүйб!» — гэжэ

Ута һайхан жолоогоо

Бүүргэ дээрээ хаяжа,

Харбаһан һумандал

Харьяжа ошобо,

Шэдэһэн шулуундал

Шууяжа ошобо.

«Эзэн хүбүүн хүйхэрни,

Эсэгэ-малаан баабайһаа,

Заяабаритай түрэһэн юм лэ.

Үндэр сагаан тэнгэриһээ

Табилгатай түрэһэн юм лэ,

Сүгтэ һүмбэр ууладаа,

Ухаа-Солбон тэнгэридээ

Ошохомни!» — гэһэниинь тэрэл.

 

Тоодой баян хаанай

Толи мэргэн хүбүүн

Хараасгай мэргэн хүбүүнэй

Адуу малхан һүрэгынь

Туужа газаань асарба,

Тооложо томиржо абаба.

Хададань хашараг үлөөнгүй,

Ханадань хадааһа орхингүй,

Агуу-Ногоон абхайтайнь

Олзолжо омогложо ошобо.

 

Хараасгай мэргэн хүбүүнэй

Хайран һайхан бэень

Хатажа шэнэжэ хэбтэбэ,

Хоёр хара нюдэниинь

Унтаржа шэргэжэ байба.

 

Одон соохор морин

Яба ябаһаар ябаба,

Ошо ошоһоор ошобо.

Сүгтэ һүмбэр уулын

Орой дээрэ гараба.

Тэндэ хүрэн байхадань,

Эсэгэ-малаан баабайн

Гурбан һайхан басагад —

Гурбан хүхы эгэшэнэд —

Газар замбиин нюрганда

Хараһан үзэһэн юумэеэ,

Үлгэн дэлхэйн үнсэгтэ

Үзэһэн хараһан юумэеэ

Хэлсэн зугаалан һууһанаа,

Одон соохор мориие

Угтан тудан золгобо.

Ехэ хүхы эгэшэнь:

«Хараасгай мэргэн хүбүүгээ

Хардан хэлэжэ ерэбэ гүш?

Юун болоод ерэбэш,

Үтэр түргэн хэлэ!» — гэжэ

Одон соохор мориие

Баалан баадхан байба.

Хараасгай мэргэн хүбүүнэй

Одон соохор морин:

«Хараасгай мэргэн хүбүүнэймни

Агуу-Ногоон абхайнь

Тоодой баян хаанай

Толи мэргэн хүбүүнтэй

Хамһажа, хараар хардаба,

Нэгэдэжэ, бороор бордобо.

Арбан тогооной арзаар

Алажа галдажа орхибо.

Хорин тогооной хорзоор

Хорложо шатаажа орхибо.

Адуу малхан һүрэгынь

Тооложо томиржо абаашаба.

Агуу-Ногоон абхайень

Олзолжо омогложо ошобо.

Хайран һайхан бэень

Хатажа шэнэжэ хэбтэнэ,

Хоёр һайхан нюдэниинь

Унтаржа залиржа байба», — гэжэ

Хэлэн хүүнэн байба.

 

Тэрэ болоһон зэргые

Дуулан шагнан байһанаа,

Гурбан хүхы эгэшэнэд

Мэтэр дундаа дүүлижэ,

Гунан ехэ дайдаяа

Гурба тойрон ошобо,

Дүнэн ехэ дэлхэйгээ

Дүрбэ тойрон талииба.

 

Хараасгай мэргэн хүбүүнэй

Одон соохор морин,

Мэлмэржэ байһан

Мүнхын хара уһанһаа

Умдалжа абаба.

Ургажа байһан

Үе сагаан үбһэнһөө

Үлэ залгаба.

Урдынхиһаа болбол

Улам һайхан болобо,

Түрүүнхиһээ болбол

Түлүү һайхан болобо.

Тииһэн яаһан бэеэрээ

Гэрхэн тээшээ гэшхүүлбэ,

Газархан тээшээ галгюулба.

Ороһон ехэ зуданай

Улам барин ошобо,

Гараһан ехэ зуданай

Гарам барин бусаба.

Хүхэрмэ үндэр тэнгэриин

Арай арай доохонуур,

Хүбэлзэмэ сагаан үүлэнэй

Арай арай дээхэнүүр,

Ерэн жэлэй дайдые

Юһэн хоногоор болзоолбо,

Наян жэлэй дайдые

Найман үдэрөөр болзоолбо,

Харсага шэнги хабталзаба,

Харабсар шэнги бүрэлзэбэ,

Гэртээ хүрэжэ ерэбэ,

Газаагаа тулажа оробо.

Арбан найман зэтэртэй

Агсар мүнгэн сэргынгээ

Узуур тулан зогсожо,

Хара шулуун хаалгынгаа

Ханхинасар инсагаалба.

Хүрин шулуун хүреэгэйнгээ

Хүнхинэсэр үүрһэбэ.

 

Эсэгэ-малаан баабайн

Гурбан һайхан басагадай —

Гурбан хүхы эгэшэнэдэй —

Нюдэ сабшалхын хоорондо

Үлгэн дайдада ерэжэ,

Хараасгай мэргэн хүбүүнэй

Гэртэ орон байхадань:

Хараасгай мэргэн хүбүүнэй

Хайран һайхан бэень

Хагсажа хангиржа хэбтэбэ,

Хоёр хара нюдэниинь

Залиржа шэргэжэ байба.

Эрхы дундаа эмтэй,

Долёобор дундаа домтой

Гурбан һайхан басагад —

Гурбан хүхы эгэшэнэд —

Хараасгай мэргэн хүбүүе

Эрхынгээ эмээр эмнэбэ,

Долёоборойнгоо домоор домнобо.

Хараасгай мэргэн хүбүүн

Ами орожо бодобо.

Урдынхиһаа үлүү болобо,

Түрүүнхиһээ түлүү болобо.

Тэрэ гэхынгээ хирэндэ:

«Ямар үни унтабабиб?!» — гэжэ

Ээмээ шэлгээн байбал.

Гурбан хүхы эгэшэнэрэй

Ехэ хүхы эгэшэнь:

«Хараасгай мэргэн хүбүүн,

Харын ехээр хардуулбаш,

Борын ехээр бордуулбаш.

Агуу-Ногоон абхайшни

Тоодой баян хаанай

Толи мэргэн хүбүүнтэй

Хамһажа шамайе хардаба,

Хорложо шамайе алаба.

Хатажа залиржа хэбтэһышни

Эрхынгээ эмээр эмнэжэ,

Долёоборойнгоо домоор домножо

Уухи тулдэшни оруулбабди!» — гэжэ

Хэлэһэн яаһан бэеэрээ

Нюдэ сабшалха хоорондо

Гунан ехэ дайдые

Гурба тойрон ошобод,

Дүнэн ехэ дэлхэйе

Дүрбэ эрьен талиибад.

 

Хараасгай мэргэн хүбүүн

Харайн газаашаа гараба,

Одон соохор мориёо

Уяран байжа тэбэрибэ.

Ууса уруунь эльбэбэ,

Унагашалжа эльбэбэ,

Дала уруунь эльбэбэ,

Даагашалжа эльбэбэ.

Уруугаа харан уяржа,

Өөдөө харан уйлаба.

Баруун нюдэнэйнь уһан

Байгал далай болобо.

Зүүн нюдэнэйнь уһан

Зүлхэ мүрэн болобо.

Тииһэн яаһан бэеэрээ

Түхөө ехээр түхеэрбэ,

Мүхөө ехээр мүхөөрбэ.

Зүүнэй зүгые зүглэжэ,

Зүһэ буруу дайдада

Ошоо гэһэниинь тэрэл…

 

Үндэр ехэ хадын

Эрмэг барин хатаргаба,

Үзүүртэй гэхэ модоной

Залаа барин дугшуулба.

Бүргэд шэнги бүрэлзэбэ,

Харабсар шэнги хабталзаба.

Ябахын бэрхээр ябаба,

Ошохын түргөөр ошобо.

Тоодой баян хаанай

Орон түбидэ оробо.

Толи мэргэн хүбүүнэй

Сэргэдэ тулан зогсобо.

Тэнгэридэ тулама

Түмэн дабхар байшангайнь

Эржэн мүнгэн үүдые

Эбынь олон дэлижэ,

Боржон хангай богоһыень

Булга алхан оробо.

 

Тоодой баян хаанай

Толи мэргэн хүбүүн

Агуу-Ногоон абхайтаяа

Айхын ехээр айжа,

һүрдэхын ехээр һүрдэбэ.

Хараасгай мэргэн хүбүүн

Толи мэргэн хүбүүнтэй

Аман дээрэһээ адарилдаба,

Хамар дээрэһээ хадаралдаба.

Бугындли хүзүүтэн

Буляалдажа золгобо.

Бухындли бойногтон

Тушаалдажа оробо.

«Буляалдаһан юумые

Башаараа шиидхэхэ,

Хэлсэһэн юумые

Хүсөөрөө шиидхэхэ!» — гэлдэжэ

Эрхын шэрүүниие шэлэжэ,

Хоёр тээшээ һалабад.

Урда хойто уулада

Гаралдажа ошобо.

Дайнай дабаа бэдэржэ,

Ололдожо зогсобо.

Тоодой баян хаанай

Толи мэргэн хүбүүн

Түрүүн харбаха боложо,

Зэһэжэ захалба.

Бухайр шара номоёо,

Хангай хара һумаяа

Дүли дээрэнь тогтоожо,

Дүлэ гарасар шэбшэбэ,

Оно дээрэнь тогтоожо,

Уни гарасар шэбшэбэ.

Тииһэн яаһан бэеэрээ

Хараасгай мэргэн хүбүүнэй

Хада шэнги хархайжа,

Уула шэнги орхойжо,

һуугаа гэхынь хирэндэ

Угтуулан харбажа орхибо.

Зэбын дуун шэнхинэбэ,

һумын дуун һубариба.

Толи мэргэн хүбүүнэй

Хангай хара һумань

Хараасгай мэргэн хүбүүнэй

Амаргалхан хүзүүень

Таһа сохин талииба,

Адхаал бүдүүн сэмгынь

Хуха сохин арилба.

Аржагар улаан шэнэһэндэ

Багса шаажа оробо.

Хараасгай мэргэн хүбүүн

Үбһэнэй үзүүрээр үлхэлдэжэ,

Хулһанай узуураар холболдожо,

Бодоһон яаһан бэеэрээ:

«Ууладли орхойжо һууһан,

Хададли хархайжа һууһан

Хүниие тудажа харбахагүй,

Талада ургажа байһан

Шэнэһэ харбахашни хаанаһааб!» — гэжэ

Хаахиран хэлэн байба.

Тоодой баян хаанай

Толи мэргэн хүбүүн

Тухаяа таһаржа,

Толгойгоо маажаба.

Тэрэ гэхын хирэндэ

Хараасгай мэргэн хүбүүн:

«Шинии ээлжээн дүүрэжэ,

Минии ээлжээн ерэбэ!» — гэжэ

Нарин хээрээр хэмнэмэ

Намдаг мүнгэн һаадагаа,

Хэлтэгы хээрээр хэмнэмэ

Хээтэй мүнгэн хормогоһоо,

Ходо татан абажа,

Хангай хара һумаяа

Оно дээрэһээнь шэбшэбэ,

Уни гарасар шэбшэбэ.

Үдэн дээрэһээнь шэбшэбэ,

Дүлэ гарасар шэбшэбэ.

Тииһэн яаһан бэеэрээ

Харбажа орхибо.

Хараасгай мэргэн хүбүүнэй

Хангай хара һумань

Эрхыһээн гарахаһаа эршэтэй,

Долёоборһоон гарахаһаа дуутай,

Зэбын дуун шэнхинэжэ,

һумын дуун һубариба.

Толи мэргэн хүбүүнэй

Амаргалхан хүзүүень

Таһа сохин ошожо,

Адхаал бүдүүн сэмгыень

Бала сохин тудаба.

Тоодой баян хаанай

Толи мэргэн хүбүүн

Үбһэнэй үзүүрээр

Үлхэлдэжэ бодобо.

Хулһанай узуураар

Холболдожо бодобо.

Хоёр ехэ мэргэшүүл

Эрхын шэрүүгээр ядаба,

Илалсахаа болибо.

Ээмэй хүсөөр тулалдажа,

Оролсохо болобо.

Талын сагаан хээрэдэ,

Табан малгай нарһанда

Тулалдажа захалба.

Ара бэеынгээ мяхые

Арбан хургаараа барабад,

Үбэр бэеынгээ мяхые

Үүдэн шүдөөрөө дууһабад.

Мяхан обоо обоолжо,

Шуһан горхо урадхабад.

Мориндо ашаа һаа

Мэнхэн адли байбад,

Тэмээндэ тэгнээ һаа

Тэнхэн адли байбад.

Урдаһаа ерэһэн шубууд

Унталгын мяха абаашана,

Хойноһоо ерэһэн шубууд

Хонолгын мяха абаашана:

«Хэтыни хэтэдэ,

Хэзээни галабта,

Наһанай наһанда,

Нажарай дулаанда,

Дайлалдажа тулалдажа,

Мяха шуһа гаргажа байгты!» — гэжэ

Үреэл хэлээд талиинад.

Хоёр ехэ бүхэшүүл

Дүрбэн һарын шарайда

Дүүрэн тулалдан байба.

Хараасгай мэргэн хүбүүн

Хаба нэмэн хабархаба.

Толи мэргэн хүбүүе

Тухандань тулгаба.

Татаха тумаа

Тахим дороо асарба,

Угзарха тумаа

Ула дороо абаба.

Хулһандли хумиба,

Үбһэндли эбхэбэ.

Ямаан мэтэ бархируулба,

Инзаган мэтэ шашхуулба,

Аранхалжа унаба,

Алдалжа хэбтэбэ.

Хараасгай мэргэн хүбүүн

Хатуу булад һэлмэеэ

Ходо татан абажа,

Толи мэргэн хүбүүнэй

Монсогор хара толгойень

Таһа сабшан хаяба.

Тииһэн яаһан бэеэрээ

Ойн олон модые

Орбонтойнь асаржа,

Тайгын олон модые

Залаатайнь гулидхажа,

Шатаажа орхибо.

Дүрэһэн шатаһан яһыень

Һалхин тээрмэ тодхожо,

Уһан ехэ далай уруу

Хиидхэжэ орхибо.

Мэтэр гэһэн бэеэрээ

Тоодой баян хаанай

Толи мэргэн хүбүүнэй

Түмэн дабхар байшанда

Түргэн дундаа оробо.

Агуу-Ногоон абхай

Гансаараа һуужа угтаба.

Хараасгай мэргэн хүбүүн

Агуу-Ногоон абхайһаа:

«Далан шэнэһэнэй

Оройдо дуратай гүш?

Далан шаргагшанай

һүүлдэ дуратай гүш?» — гэжэ

Һуран баадхан байба.

Агуу-Ногоон абхай:

«Далан шэнэһышни

Түлеэд жаргажа һуугуужаб.

Далан шаргагшаниишни

һаагаад жаргажа һуугуужаб!» — гэжэ

Хэлэн хүүнэн байба.

Хараасгай мэргэн хүбүүн

Уурай ехээр уурлажа,

Оошоёо ехээр булхайба.

Агуу-Ногоон абхайе

Үһэн дээрэһээнь шүүрэжэ,

Унасарнь татаба,

Орой дээрэһээнь угзаржа,

Ондорсорнь татаба.

Тииһэн яаһан бэеэрээ:

«Аха дүүнэр хоёртоо

Ада болохоо болихош!

Амитан зонхон хоёртоо

Дайсан болохоо болихош! — гэжэ

Газаашань шэрэжэ гараба.

Далан шаргагша гүүдэй

һүүлдэ уяжа табиба.

Далан шаргагша гүүдынь

Далан тээшээ гүйлдэбэ,

Агуу-Ногоон абхайе

Далан ондоо таһалба.

Хараасгай мэргэн хүбүүн

Адуу мал һүрэгөө

Гулидхажа абаба.

Гэрхэн тээшээ гэшхүүлбэ,

Газархан тээшээ галгюулба,

Гэртээ ерэн байхадаа,

Адуу малхан хоёроо

Алтай ехэ дайдынгаа

Арбан гурбан гурьбада,

Хүхы ехэ хээрынгээ

Хүйтэн һэрюун хүбшэдэ

Тэхэрюулжэ бэлшээбэ.

 

Тэрэ гэхынгээ хирэндэ

Хараасгай мэргэн хүбүүн:

«Ганса сусал гал болохогүй,

Ганса хүн хүн болохогүй!» — гэжэ

Абдар юугээ нээжэ,

Анханайнгаа дэбтэр гаргаба.

Хобто ханзаяа нээжэ,

Хуушанайнгаа дэбтэр гаргаба.

Үдэр дүүрэн уншаба,

Наранай гэрэлээр уншаба,

Һүни дууһан дуудаба,

Һарын толоор дуудаба.

«Заяанайшни ганса нүхэр

Баруунай баруун зүгтэ,

Баггүй холо дайдада,

Осоодор баян хаанай

Одхон Сагаан абхай», — гэжэ

Уншан дуудан таниба.

Тииһэн яаһан бэеэрээ

Одхон Сагаан абхайда

Ошохо гэжэ тэмүүлбэ.

Түхөө ехээр түхеэрбэ,

Мүхөө ехээр мүхөөрбэ.

Одон соохор мориёо

Хада газар уяжа,

Харсага маряа маряалуулба,

Набтар газар уяжа,

Нашан маряа маряалуулба.

Хайр дээгүүр хүтэлжэ,

Хатуу туруу туруулуулба,

Мүльһэн дээгүүр хүтэлжэ,

Мүхэреэн туруу туруулуулба.

Аяга хара уһаар

Умдалуулжа заһаба,

Адха болохо хагдаар

Эдеэлүүлжэ зэһэбэ.

Мэтэр гэһэн бэеэрээ

Торгоной хирхаг тохомоо

Тохолдожо байба.

Тохой мүнгэн эмээлээ

Эмээллэжэ байба.

Арбан табан уламаар

Атысарнь татаба,

Хорин табан уламаар

Хотойсорнь татаба.

Арбан найман зэтэртэй

Агсар мүнгэн сэргэдээ

Ута һайхан жолоогоор

Уян барин дүнгэбэ.

«Мориной түхөөн дүүрэбэ,

Бэеын түхөөн үлэбэ!» — гэжэ

Ордон сагаан байшандаа

Орожо ерэһэн юумэл.

Арбан жэлдэ үлдэхэгүй

Абаахайн тоһон эдеэгээ

Араан шүдэндөө шэнгээбэ,

Хорин жэлдэ үлдэхэгүй

Хорхойн тоһон эдеэгээ

Хушуун дээрээ шэнгээбэ.

Абдараа юугээ нээжэ,

Арбан зүһэнэй хубсаһа

Гаргажа байба,

Хобтоёо юугээ нээжэ,

Хорин зүһэнэй хубсаһа

Абажа байба.

Наян бугын арһаар

Зүйжэ оёһон

Эльгэн хара үмдэеэ үмдэбэ.

Загаһанай арһан түриитэй

Зайдан хара бойтогоо

Үһэгын шангаар үмдэбэ.

Дайнай газар үмдэхэ

Дабтаа торгон дэгэлээ

Ээмэй шангаар үмдэжэ,

Далан табан тобшыень

Эрхын шангаар тобшолбо.

Шураг мүнгэн бүһэеэ

Бүһэлжэ байбал.

Бухалай шэнээн бараатай,

Бутын шэнээн залаатай

Булган хиидхүүр малгайгаа

Шабшуурлажа үмдэбэ.

Тохомой шэнээн гэрэлдээ

Тойрон байжа хараба,

Үүдэнэй шэнээн гэрэлдээ

Эрьен байжа хараба.

Далан хоногой бороодо

Нэбтэрхэгүй,

Далан һуманай үзүүртэ

Дабагдахагүй

Хөө хара хуягаа

Үмдэлдэжэ абаба.

«Бэеын түхөөн дүүрэбэ.

Ябаха саг болобо!» — гэжэ

Газаа гаража ошобо.

Тииһэн яаһан бэеэрээ

Агсар мүнгэн сэргынгээ

Узуур тулан ошожо,

Ута һайхан жолоогоо

Хүбэ татан абаба.

Сой мүнгэн дүрөөгөө

һэб байсар дүрөөлжэ,

Яхад мүнгэн эмээлдээ

Яб тушаа һууба.

Һухай улаан минаагаа

Баруун гартаа гэлдэржэ,

Ута һайхан жолоогоо

Зүүн гартаа бариба.

Баруун амынь залажа,

Нара зүбхэн эрьебэ.

Баруунай баруун зүгые

Барин шэглэн мордобо.

Яба ябаһаар ябаба,

Ошо ошоһоор ошобо.

Юһэн жэлэй дайдые

Юһэн хоногоор болзоолбо,

Наян жэлэй газарые

Найман үдэрөөр болзоолбо.

Харабсар шэнги хабталзаба,

Бүргэд шэнги бүрэлзэбэ.

Зэбэтэ һумандли

Зэнгинэжэ ошобо.

Харбаһан һумандли

Ханхинажа ошобо.

Өөрын халуун дайдаһаа

Гаража ошобо.

Хүнэй хүйтэн дайдада

Хүрэжэ ерэбэ.

Хүнэй хүйтэн дайдада:

«Ямар халуун дайдаб!» — гэжэ

Малгайгаа абан хатаргаба.

Хариин халуун дайдада:

«Ямар хүйтэн дайдаб!» — гэжэ

Булган хөөбэр малгайгаа

Уруунь даран хатаргаба.

Тиигэжэ ябахынь хирэндэ

Хара шулуун хабсагай

Харгы замынь хааба,

Боро шулуун хабсагай

Боолто болон байба.

Хараасгай мэргэн хүбүүн

Уруудан хатаргаба —

Гараха газар байбагүй,

Үгсэн хатаргаба —

Ёло хүтэл дайралдаба.

Тэрэ гэхынгээ хирэндэ

Хүн, хүлэгэй яһа

Обоо байса хараба.

Хүнэй сэмгэ абажа,

Өөртөө жэшэн үзэхэдэнь,

Өөрынь сэмгэнһээ болбол

Хоёр дахин үлүүдэбэ.

Моринойнь сэмгэ үзэхэдэнь,

Моринойнь сэмгэнһээ болбол

Хоёр дахин үлүүдэбэ.

Хараасгай мэргэн хүбүүн

Гайхал ехээр гайхаба,

Тагнал ехээр тагнаба.

«Ямар гайхалтай дайдаб?..

Бидэ хоёрһоо үлүү,

Була ехэ хүзүүтэн,

Буха ехэ бойногтон,

Бухайр шара номотон,

Будай мүнгэн һаадагтан

Эндэ ябажа ябаһаар

Яһаяа хаяһан байна!» — гэжэ

Одон соохор мориндоо

Хэлэн хүүнэн байба.

Тиигэжэ хэлэн байхадань,

Одон соохор мориниинь:

«Гурбан үдэршын газарта

Гэдэргээ тэхэрижэ харайгаа һаа,

Дабажа гараха хабатайб!» — гэжэ

Хэлэн хүүнэн байба.

Хараасгай мэргэн хүбүүн

Гэдэргээ тэхэрин бусаба.

Тииһэн яаһан бэеэрээ

Одон соохор морин

Хүхэрмэ үндэр тэнгэриин

Арай арай доохонуур,

Хүбэлзэгшэ сагаан үүлэнэй

Арай арай дээхэнүүр

Хабсагай дээгүүр дүүлижэ,

Хара шулуун хабсагайн

Орой дээрэ тогтобо.

Хараасгай мэргэн хүбүүн

Һуха харайн бууба.

Хатан булад һэлмэеэ

Ходо татан абаба:

«Хүнэй хүйтэн дайдада

Яһымни хаяха гэбэ гүш?

Һүнэһымни халяажа,

Алаха гэжэ ябаба гүш?!» — гэжэ

Одон соохор мориндоо

Халдан шэлдэн байба.

Мэтэр гэхын хирэндэ

Одон соохор мориниинь:

«Бусалтараа шүлэ гарахагүй,

Үтэлтэрөө ухаа орохогүй,

Ямар тиимэ хүн байбаш!

Иимэ ехэ боосооной байтар

Ядаа туляашьегүй һаа,

Ядалдаһан болохо хэрэгтэй,

Туляа зобоошьегүй һаа,

Тулиһан болохо хэрэгтэй!» — гэжэ

Хэлэн хүүнэн байба.

Хараасгай мэргэн хүбүүн:

«Хэлэбэшье зүбтэй,

Бодобошье лабтай», — гэжэ

Хабсагайн орой дамжажа,

Мүнхын хара уһанһаа

Аршаанлажа ууба,

Үе сагаан үбһэнһөө

Хүртэлдэжэ байба.

Урдынхиһаа болбол

Улам хүсэтэй болобо,

Түрүүнхиһээ болбол

Түлүү хүсэтэй болобо.

Одон соохор мориниинь,

Урдынхиһаа болбол

Улам хурдан болобо,

Түрүүнхиһээ болбол

Түлүү сарюун болобо.

Тииһэн яаһан бэеэрээ

Хараасгай мэргэн хүбүүн

Мүнхын хара уһые

Доошонь сасажа орхибо,

Үе сагаан үбһые

Тараажа хаяба.

Тэрэ гэхын хирэндэ

Хүнэй сагаан яһанууд

Мяха ургажа байба,

Хүлэгэй араг яһанууд

Хүдэлжэ бодобо.

Хүнүүд ами орожо бодобо,

Хүлэгүүд бэеэ хүсэжэ бодобо.

Моритойнь моридоо унажа,

Ябаганиинь ябагаар ябажа,

Зүг зүг тээшээ тарахадаа,

Ехэ үреэл хэлэбэд:

«Һанаһандаа хүрэжэ ябаарай,

Һарбайһанаа барижа ябаарай!

Ээмтэ юумэдэ илагдангүй ябаарай,

Эрхытэ юумэдэ булигдангүй ябаарай

Дайгаа даража ябаарай,

Дархан солоёо оложо ябаарай!»

 

Хараасгай мэргэн хүбүүн

Одон соохор мориндоо

Түргэн дундаа мордожо,

Тэндэһээн саашаа ябаба.

Нэгэ жалгада ороходонь,

Хүхэ буханууд хүреэлжэ,

Хусалдажа ерэбэ.

Тэрэ ехэ жалгые

Урууданшье хатаргаба —

Улам гараса байбагүй,

Үгсэншье хатаргаба—

Ёло нүхэн дайралдабагүй,

Тииһэн яаһан бэеэрээ

Одон соохор моринтоёо

Хоюулан баханууд боложо,

«Би шамай түлхихэгүйб,

Ши намай бү түлхи», — гэлдэһээр

Саада таладань гараба.

 

Хараасгай мэргэн хүбүүн

Хаанай ханха харгыгаар

Ханхинасар хатаргаба.

Зоной зудан харгыгаар

Зуралзаса хатаргаба.

Яба ябаһаар ябаба,

Ошо ошоһоор ошобо.

Ябахын түргөөр ябажа,

Ошохын бэрхээр ошожо,

Нэгэ голдо ороходонь,

Дүшэн хараан газарта

Дүүрэн могой байба.

Уруудажа хатаргаба —

Улам гараса байбагүй,

Үгсэжэ хатаргаба —

Ёло нүхэн дайралдабагүй.

Тииһэн яаһан бэеэрээ

Одон соохор моринтоёо

Хоёр могой боложо:

«Ши намайе бү хадха,

Би шамайе хадхахагүйб!» — гэлдэћээр

Саада таладань гараба.

Түүнһээ саашаа ябаба.

Хаанай ханха харгыгаар

Хатаргажа мэдэбэ,

Зоной зудан харгыгаар

Зуралзажа ошобо.

Тэрэ гэхын хирэндэ

Нүгөө голдо ороходонь,

Тэнгэриин хүхэндэ тулама

Шэбэр шугы байба.

Бүтүү шэбэр шугые

Урууданшье хатаргаба —

Удам гараса байбагүй,

Үгсэншье хатаргаба —

Ёло нүхэн дайралдабагүй.

Тэрэ гэхынгээ хирэндэ

Хараасгай мэргэн хүбүүн

Нарин хээрээр хэмнэмэ

Намдаг мүнгэн һаадагаа,

Хэлтэгы хээрээр хэмнэмэ

Хээтэй мүнгэн хормогоһоон

Һуга татан абаба.

Бухайр шара номодоо

Хангай хара һумаяа

Оно зуулган шэбшэжэ,

Бүтүү шэбэр шугые

Бута һамна харбаба.

Зоной зудан харгы

Зурыжа гараба.

Хаанай ханха харгы

Хабтайжа гараба.

Хараасгай мэргэн хүбүүн

Бүтүү шэбэр шугые

Ёло нүхөөр дабаба,

Саашаа хатарган ошобо.

Ондоо голдо ороходонь,

Гуниг шара нохой

Дээдэ сана үргєєрөө

Дэлим тэнгэри тулгажа,

Доодо сана үргөөрөө

Долоон үнсэг тулгажа,

Адууһа эдеэн хоёрые

Хээрэдэнь залгижа,

Ан гүрөөһэн хоёрые

Тайгадань залгижа байба.

Үрэбхихэ залгихадань,

Ойн олон модонууд

Орбонтоёо хиидэжэ ороно,

Тайгын олон модонууд

Тархяараа хиидэжэ ороно.

Одон соохор морин,

Ойртожо тэрээндэ ошоходоо,

Тогтожо яажа ядаба.

Урда хоёр хүлөөрөө

Тулажа яажа ядаба.

Хараасгай мэргэн хүбүүн

Одон соохор моритоёо

Гуниг шара нохойн

Аманда хиидэжэ оробо.

Мэтэр гэхынгээ хирэндэ

Хараасгай мэргэн хүбүүн

Хатан булад һэлмэеэ

Һуга татан абажа,

Гуниг шара нохойн

Амаргалхан хүзүүндэ

Багса хадхан орхибо.

Үлгэн үнсэг дайдын

Гуниг шара нохой

Залгижа ядаба,

Хахажа хаахирба.

Тииһэн яаһан бэеэрээ:

«Яаба хээбэ гээшэбши?

Намайе бү алыш,

Арбан жэлэй анда,

Хорин жэлэй худа болоёл!..» — гэжэ

Мүргэн шурган байба.

Хараасгай мэргэн хүбүүн

Хатан булад һэлмэеэ

Ходо татан абаба,

Гуниг шара нохойтой

Анда худа болобо.

Түүнһээ саашаа ябажа,

Ондоо голдо ороходонь,

Заха үзүүргүй ехэ

Хүхэ далай хүрьежэ,

Уһан далай орьёлжо байба.

Уһан ехэ далайе

Урууданшье хатаргаба —

Улам гараса олобогүй,

Үгсэншье хатаргаба —

Ёло нүхэн байбагүй.

Мэтэр гэхын хирэндэ

Одон соохор моринойнгоо

«Гурбан үдэршын газарта

Гэдэргээ сухарижа харайгаа һаа,

Дабажа гаталха барагтайб», — гэжэ

Хэлэн хүүнэн байхадань,

Хараасгай мэргэн хүбүүн

Гэдэргээ сухарижа харайлгаба.

Одон соохор мориниинь,

Далайе харайжа дабахадаа,

Хойто хоёр хүлөө

Арай норгон гараба.

Тэндэһээ саашаа ябахадань,

Тэнгэриин хүйдэ хүрэмэ

Улаан түймэр угтаба.

Хараасгай мэргэн хүбүүн

Уруудажа улам олобогүй,

Үгсэжэ үүдэ олобогүй,

Одон соохор мориниинь

Баһа дахин хүүрлэбэ:

«Гурбан хоногшын газарта

Гэдэргээ сухарин харайһууб!» — гэжэ

Баһа сухарин харайлгаба.

Одон соохор морин,

Хойто хоёр хүлэйнгөө

Нагсагайн һайхан нооһые

Халта шатаан гараба.

 

Хараасгай мэргэн хүбүүн

Харгын хаалта дабажа,

Боориин боолто гаталжа,

Түүнһээ саашаа ябаба.

Нэгэ дабаа дабажа,

Нүгөө голдо ороходонь,

Тэнгэридэ хүрэмэ үндэр

Түмэн дабхар байшан

Тэбхыжэ харагдаба.

Тэрэ һайхан байшан

Дурата хүнэй дурые

Хүдэлгэн байба,

Һанаата хүнэй һанаае

Татан байба.

Хараасгай мэргэн хүбүүн,

Хатаргажа ошобо,

Хаалгадань тулажа оробо.

Наян найман зэтэртэй

Нагсар мүнгэн сэргэдэнь

Одон соохор мориёо

Уян барин дүнгэбэ.

Тииһэн яаһан бэеэрээ

Осоодор баян хаанай

Түмэн дабхар ордоной

Эржэн хангай үүдые

Эбтэй һайханаар нээжэ,

Боржон хангай богоһыень

Боггүй арюунаар алхаба.

Осоодор баян хаан

Урин угтан бодобо:

«Хүн бэшэ хүдэри,

Хүлэг бэшэ харсага!» — гэжэ

Урдаһаань угтан бодожо,

Баруун улаан һугаһаань

Һугадан байжа һуулгаба.

Улаан мүнгэн остоолдоо

Умданай хатууе табижа,

Уян хүүрээ хэлэбэ,

Эржэн мүнгэн остоолдоо

Эдеэнэй дээжэ табижа,

Мэнхэн хүүрээ хүүрлэбэ.

 

Хараасгай мэргэн хүбүүнэй

Хаанайда орон байхада,

Була ехэ хүзүүтэн,

Булад түмэр хуягтан,

Бүдүүн шанга шандааһатан,

Бухайр шара номотон

Баран тэндэ гулидажа,

Уула шэнги орхойлдон,

Хада шэнги хархайлдан

Һуужа байба.

«Осоодор баян хаан,

Одхон-Сагаан абхайгаа

Хадамда үгэхэ болобо», — гэжэ

Зар тунхаг дуулахадаа,

Байта ехэ баатарнууд,

Суута ехэ мэргэшүүл

Сугларһан байба.

 

Осоодор баян хаан

Гурбан боосоо зарлаба.

Түрүүни ехэ боосоон:

«Урда байһан хадые

Хойно абаашажа табиха,

Хойно байһан хадые

Урда асаржа табиха»,

Хоёрдохи ехэ боосоон:

«Барилдаанда дабаһан баатар,

Бараниие илаһан баатар,

Одхон-Сагаан абхайе

Һамган болгожо абаха»,

Гурбадахи ехэ боосоон:

«Урилдаанда гараһан баатар,

Олониие булиһан баатар,

Осоодор баян хаанай

Хүрьгэн боложо шадаха!» — гэһэн

Гурбан ехэ боосоон байба.

 

Үглөөнэй үлэн наранай

Үзэгдэн һая байхада,

Була ехэ хүзүүтэн,

Буха ехэ бойногтон,

Талын сагаан хээрэдэ

Боосоо угтан зэһэбэ.

Түрүүшын боосооной дүүрэхэдэ,

Хараасгай мэргэн хүбүүн

Хорин хүнүүдээр үлэбэ,

Хоёрдохи боосооной дүүрэхэдэ,

Арбан хүнүүдээр үлэбэ.

Гурбадахи боосооной болоходо,

Одон соохор морин

Бэшэ олон моридой

Дайдаяа тэгнээ їдыдэ

Байра дээрээ ерэбэ.

Тэрэ гэхын хирэндэ

Хараасгай мэргэн хүбүүн

Осоодор баян хаанда:

«Гурбан ехэ боосоон

Минии болобо хаяа!

Одхон-Сагаан абхайгаа

Үгэхэтнай хаяа!» — гэжэ

Хэлэн хүүнэн байба.

Осоодор баян хаан:

«Шинии болобо!» — гэжэ

Хараасгай мэргэн хүбүүе

Гэртээ урижа абаашаба.

Тииһэн яаһан бэеэрээ

Улаан мүнгэн остоолдоо

Умданай хатууе табижа,

Эржэн мүнгэн остоолдоо

Эдеэнэй дээжые табиба.

Одхон-Сагаан абхайн

Орон гаран байхада,

Жалгын сэсэг задарһандли,

Хадын сэсэг ханхалһандли байба.

Хүүр хэлэн байхадань,

Гургалдай шубуунай

Жэргэһэндли байба.

Хараасгай мэргэн хүбүүн

Хараһан нюдэеэ сабшалангүй,

Гэшхэһэн хүлөө урилангүй

Харан һайхашаан байба.

Зүрхэн сагаан бэень

Доһолон байба.

Зүүдэн сагаан бэень

Хүдэлэн байба.

Онгон сагаан үһэниинь

Орболзон байба.

Оошынь сагаан шүдэнүүд

Ханхинан байба.

Тэрэ гэхын хирэндэ

Осоодор баян хаан:

«Хүрьгэн хүбүүмни,

Баатарай бай туршажа,

Хүлэгэй хүсэ мэдэхэ болобош!

Үлгэн ехэ дэлхэйн

Гуниг шара нохойе

Газаамни асарха болобош!

Гарюуһа шоно түргэдэжэ,

Адуу малымни залгина.

Гуниг шара нохойгоор

Харуул мануул табихамни!» — гэжэ

Хэлэн хүүнэн байба.

Хараасгай мэргэн хүбүүн:

«Хадам баабаймни,

Амадашагүй юумэ амадабаш,

Хэлэшэгүй юумэ хэлэбэш!

Тиигэбэ яабашье гэбэл

Танай үгые дабаха аргам үгы,

Туршаха болобоб!» — гэбэ.

Тииһэн яаһан бэеэрээ

Түхөө ехээр түхеэрбэ,

Мүхөө ехээр мүхөөрбэ.

Одон соохор мориёо

Унажа мордобо,

Зүүн хойто зүгые

Зүглэжэ ошобо.

 

Үлгэн үнсэг дайдын

Гуниг шара нохойдо

Хүрэжэ ошон байба.

Гуниг шара нохой

Анда худын ёһоор

Гаража угтан байба.

Хараасгай мэргэн хүбүүн

Гуниг шара нохойдо:

«Осоодор баян хаан,

Үлгэн үнсэг дайдын

Гуниг шара нохойе

Хараха үзэхэмни гэбэ.

Хүрьгэн хүбүүн намайе

Шамда тушаажа эльгэбэ.

Арбан жэлэй анда бэлэйбди,

Хорин жэлэй худа бэлэйбди!

Минин хүүр дуулажа,

Тэндэ ошохо болобош!» — гэжэ

Хэлэн хүүнэн байба.

Үлгэн үнсэг дайдын

Гуниг шара нохой,

«Зүб!» — гэжэ зүбшөөржэ,

«Зүйтэй!» — гэжэ ошобо.

 

Осоодор баян хаан

Гуниг шара нохойе

Хараха гэжэ гараба,

Үзэхэ гэжэ ошобо.

Гуниг шара нохойе

Харан үзэн гэхэдээ,

Тад гэдэргээ тангайба,

Солоо алдажа хэбтэбэ.

Одхон-Сагаан абхай

Гүйн харайн ерэжэ:

«Баабай, баабай, яалайш?!

Хэлэшэгүй юумэ хэлэжэ,

Асаршагүй юумэ асаруулбаш!

Түргэн гэдэргэнь тэхэрюулыш!» — гэжэ

Хэлэн хүүнэн байба.

Осоодор баян хаан

Ухаа мэдээ орожо,

Хараасгай мэргэн хүбүүндэ

Мүргэн шурган байба:

«Хахад албатаа үгэхэб,

Нохойгоо түргэн тэхэрюулэ!»

Тэрэ болоһон зэргые

Үзэн дуулан байхадаа,

Гуниг шара нохой

Гэрхэн тээшээ тэхэрибэ.

 

Осоодор баян хаан,

Баясахын ехээр баясаба,

Хүхихын ехээр хүхибэ.

Найман үдэрөөр хэмнэжэ,

Найр зугаа хэбэ.

Юһэн хоногоор хэмнэжэ,

Ехэ зугаа хэбэ.

Нугаар хэмнэмэ

Мяха тоһоёо табиба,

Нуураар хэмнэмэ

Архи дарһаяа гаргаба.

Арбадахи үдэртөө болбол

Арай шамай тэлэрбэ.

Хараасгай мэргэн хүбүүн:

«Хариин хүбүүн

Харида багтахагүй,

Хандагайн сэмгэн

Тогоондо багтахагүй.

Хари хүн харидаг,

Хамниган хүн нүүдэг!» — гэжэ

Осоодор баян хаанда

Хэлэн хүүнэн байба.

Хараасгай мэргэн хүбүүнэй

Тиигэжэ хэлэн байхада,

Осоодор баян хаан:

«Хэлэбэшье зүбтэй!» — гэжэ

Одхон тайжа басагаяа

Түхөөрүүлжэ табиба,

Ошон соохор морииень

Эмээллүүлжэ үдэшэбэ.

 

Хараасгай мэргэн хүбүүн

Одхон тайжа абхайтаяа

Гэрхэн тээшээ гэшхүүлбэ,

Газархан тээшээ галгюулба.

Ябахын бэрхээр ябажа,

Ошохын түргөөр ошобо.

Хүнэй хүйтэн дайдые

Гаталжа гараба.

Өөрын халуун дайдада

Хүрэжэ ерэбэ.

Гэртээ хүрэн ерэжэ,

Хаалгадаа шурган оробо.

Арбан найман зэтэртэй

Агсар мүнгэн сэргэдээ

Хоёр һайхан галданаа

Дүнгэжэ орхибо.

Одон сагаан байшанайнгаа

Эржэн хангай үүдые

Эбтэй һайханаар нээжэ,

Одхон-Сагаан абхайгаа

Урижа гэртээ оруулба.

Тииһэн яаһан бэеэрээ

Хараасгай мэргэн хүбүүн

Таһарһанаа залгаба,

Ударһанаа үдэбэ,

Хэлтыһэнээ заһаба,

Унаһанаа бодхобо.

Тэрэ гэхынгээ хирэндэ

«Адаһанай мяхан хашараажа,

Ангай мяхан һанагдаба!» — гэжэ

Алтай ехэ дайдадаа

Агнан тагнан гараба.

Хүхы ехэ хээрэеэ

Зүглэн шэглэн ошобо.

Тэндэ ошон байхадаа,

Ан гүрөөһэ харбажа,

Ондой сондой унагааба.

Одон соохор моринойнгоо

Уусаһаань урагша ашаба.

Гэртээ тэхэрин ерэжэ,

Одхон-Сагаан абхайдаа:

«Эд болохынь илгажа,

Эд болгожо аба.

Эдеэн болохынь илгажа,

Эдеэн болгожо аба!» — гэжэ

Хэлэн хүүнэн байба.

 

Хараасгай мэргэн хүбүүн

Хани нүхэрөө оложо,

Одхон тайжа абхайтай

Хоёр толгой холбожо,

Хуби заяагаа эдлэжэ,

Һуугаа гэһэниинь тэрэл.

Поделиться:

Автор:

comments powered by HyperComments