30 августа 2019, 11:36

Оньhон үгэ (Ү) Пословицы и поговорки.

Үбгэд хүгшэдтэ — хойморой хүндэ. Старикам — почет и уважение.

Yбгэд хүгшэдые наадалхагүй, үтэлхэ саг өөртэш ерэхэ. Не подшучивать над старыми, и к тебе  старость придет.

Үбгэн буурал хууршын арыень алталан, мүрыень мүнгэлэн үдэшэхэ. Старого хурчина  провожать, одарив  золотом и серебром .

Yбгэн үхибүүн хоёр адли. Старик и ребенок одинаковы. Что старый, что малый — родня.

Үбгэндэ хүндэ хэрэгтэй, залууда һургаал хэрэгтэй. Старикам нужен почет, молодым — наука.

Үбгэнэй үреэл — үхибүүдтэ һургаал. Благопожелание старика детям наука.

Үбгэртэрөө ухаа орохогүй, үльтиртэрөө шэмэ гарахагүй. До старости не набраться ума, до усыхания развариваться — не дать соку.

Үбгэрхэдөө — үе мүсөө эльбэхэ, хүгшэрхэдөө хии бараан гэхэ. Со старостью кости поглаживать, непогоду предчувствовать.

Үбдэг дээрээ хатаралдан, үльмы дээрээ дэбхэрхэ. На коленях плясать, на цыпочках танцевать.

Yбдэхэ — зоболон, элүүр ябаха — жаргалан. Болеть — мучение, быть здоровым — счастье.

Үбһэн соо гал нюуха, үхэг соо миисгэй нюуха. В сене  прятать огонь, в шкафу спрятать кота.

Yбhэн ургабал — юртэмсын шэмэг, үбгэд сугларбал — түрын шэмэг. Вырастет трава — украшение вселенной, соберутся старики — украшение свадьбы.

Үбһэнэй үзүүрээр үлхэлдэжэ бодохо, хулаһанай үзүүрээр холболдожо бодохо. Встать, пользуясь (целебной) силой трав (чудом), подняться,  цепляясь за кончик камыша.

Үбһэни үзүүрээр үрэйдэжэ хаяарай,  хулаһани үзүүрээр хубаахажа хаяарай, хорёо дээрэ ерэжи хонхиножи ороорой, hаадаг дээрэ ерэжи hараяжи ороорой. Заговор на боевую стрелу.

Yбэл дулааншье hаа, өөрын hабартай. Зима, какой — бы теплой не была, все равно с когтями. Зима всегда свое берет.

Үбэл зун өөрын сагтай. Зима и лето имеют свое время.

Үбэлынь соол дээрээ үе мүсөө шараба.  Зима в проруби согрела свои суставы и конечности.

Үбэлдөө бээрэхэ, нажартаа налайха. Зимой мерзнуть, летом наслаждаться.

Үбэлэй хото ехэ, хабарай хото хара. Зимой желудок полный, а весной – черный (голодный).

Үбэлэй хүйтэн хүгшэн залуугүй, бултыень намнаха.Зимняя стужа всех подгоняет: и молодых и старых.

Үбэртөө тэбэрихэ үхибүүтэй, үргэндөө өөмэйлхэ үхибүүтэй. С детьми на коленях, с младенцами на груди.

Үглөөнэй хура үдэ болотор, үдэшын хура үглөө болотор. Утренний дождь идет до обеда, вечерний дождь — до утра.

Үглөөнэй наран сэлмэгхэн, үдэхэ наhан сэнгүүхэн. Утреннее солнце ясное,  в юности жизнь веселая.

Үглөөнэй үүр сайртаба, одо мүшэд үсөөрбэ. Утро рассветает — звезды блекнут.

Үглөөнэй үүр, үнэгэнэй харанхы. Рассвет,  темень лисицы.

Үгыдэ аргагүй, аргагүйдэ заргагүй. На нет и суда нет.

Yгын үcөөниинь дээрэ, үхэрэй олониинь дээрэ. Лучше, когда слов мало, а скота много.

Yгырhэн хойноо баян ябаhанаа бү дурда, үтэлhэн хойноо залуу ябаhанаа бү дурда. Обеднев —  не сожалей о былом богатстве, состарившись — не сожалей о молодости.

Үгын дабтал — яршаг, номын дабтал — баялиг. Повтор слов — занудство, а повторение учения — сокровище.

Үгырхэ хүнэй унтаха эдихэнь түрүү, баяжаха хүнэй ажал хэхэнь түрүү. Будущий бедняк любит поспать и поесть, а будущий богач любит работать.

Үгырхэгүй баян — эрдэмһээ, үхэхэгүй соло — ажалһаа. Богатство — от знаний, слава — от работы.

Үгырхэ баяжаха хоёр — үбэл зун мэтэ ондоо. Беднеть и богатеть — разные, как зима и лето.

Үгытэй хүн туhалааша, үншэн хүн хайрлааша. Бедный поможет, а сирота посочувствует.

Yгытэй хүн үльгэршэ, үншэн хүн дууша. Бедняк бывает сказителем, а сирота — певучим.

Үгытэйдэ эзэн олон, үншэндэ ноён олон. У бедняка много хозяев, у сироты много начальников.

Үгэ удхатай,  үүлэн бороотой. Слово со смыслом,  облако с дождем.

Yгэ алдаhанhаа үхэр алдаhан дээрэ. Лучше потерять корову, чем взболтнуть лишнее.

Үгэ бэдэржэ үбэрөө уудалхагүй. За словом за пазуху не полезет.

Үгэ богонидоо һайн, үгэсэ түлбэридөө һайн. Хорошо, когда речь краткая, а долг платежем красен.

Yгэ хэлээрээ — үнэгэн, үйлэ хэрэгээрээ — шоно. По словам — лиса, по делам — волк.

Үгэ оло дабтахада нойрой бааһан болодог, ном оло дабтахада, сээжын хэшэг болодог. Ученье — свет, неученье — тьма.

Үгэбэл — аба, үлдэбэл — гара. Дают — бери, гонят — уходи.

Үгэнь — азаргын гүйдэл, аргань — хулганын. Речь как бег у иноходца, а возможности мышиные.

Үгэнь — бухын, ухааниинь — тугалай. Слова — бычьи, ум — телячий.

Yгэхэб гэгдэhэн зуун түхэригhөө үгтөөд байhан зуун мүнгэн дээрэ. Отданные сто копеек лучше обещанных ста рублей.

Yгэhөө үгэ гарадаг, үнеэнhөө тугал гарадаг. От слова — слово,  от коровы — теленок.

Үдхэн модон — ангай байра, үрэжэлтэ тала — малай байра. Лесная чаща — дом зверей, степь привольная — дом скота.

Үдын наран дүргэдэг, эхын зүрхэн дүмэдэг. Полуденное солнце обжигает, материнское сердце жалеет.

Үдын наранаар бодожо, үе сагаа эльгээхэ. Вставая в полдень, потерять время.

Үдэ гол — шэл мэтэ сэгээн хүхэ үргэн дуулим Үдэ гол. Прозрачное как стекло, голубая, широкая  река Уда.

Үдэ болотор унтаха, үглөө болотор эдеэлхэ. До обеда спит, до утра ест.

Үдэ болотор унтаха, үер болотор шээхэ. До обеда спит, до наводнения мочится.

Үдэрэй һанаан, үдэшын зүүдэн. Дневные думы, ночные сны.

Үдэжэ ябахадаа үбгэдтөө найдаха, үтэлхэдөө үхибүүдтөө найдаха. В молодости на стариков надеяться, в старости — на детей надеяться.

Үдэр бүри үндыхэ, хоног бүри хондойхо. Расти не по дням, а по часам.

Үдэрөө гээгээд, үглөөнь гэмшэхэ. Растеряв день, назавтра жалеть.

Үдэхэ адуун һайн эзэтэй, өөдэлхэ арад һайн ноётой. У размножающегося табуна — хозяин хороший, у поднимающегося народа — предводитель хороший.

Үдэхэ мал зэһэ нэгэдэхэ, өөдэлхэ улад эб нэгэдэхэ. Приумножающийся  табун в стада сбивается, развивающийся народ единым становится.

Үдэхэгүй мал хорёодоо мүргэлдэхэ, өөдэлхэгүй айл хоорондоо хэрэлдэхэ. Скот, что не размножится, бодается в загоне, родня, что не поднимется, ссорится между  собой.

Үе үгэй хулаһаншиг,  найган, надхан гэшхэлэй, үүлэ үгэй нараншиг ялаража гэшхэлэй. Как гибкий камыш ступала,  как солнце ясное светила.

Үедөө зугаалад, үедөө хатараад, үедөө номгорхо. С ровесниками поговорив, с ровесниками потанцевав — душу успокоишь.

Yелөөд hаланхаар, үзэлсөөгүй ябаhаниинь дээрэ. Лучше не встречаться, чем подружившись, расстаться.

Үе дээрээ үнхыхэ,  борьбо дээрээ борьбойхо. Расти и взрослеть.

Үетэнэй дуун — мүнхын дуун. Песня ровесников — песня вечности.

Үзүүрһээн үнхижэ, захаһаан залгижа байдаг.  С  верхушки пожирает, с краев глотает.

Үзөөн — үзэлгүй Үзөөн. Үзөөн без ворожбы. Үзөөн — хамниганское племя в составе бурят.

Үзүүргүй билархай, үндэһэгүй шалархай. Без конца разбитый, без корней усталый.

Үзүүртэй модон эримэгтэй,  эдир залуу эндүүтэй. Острая ветка занозиста, юность — бесшабашна.

Yзэ гэхэдэ, нюдэн яараха, дуула гэхэдэ, шэхэн яараха. Когда надо смотреть, глаза торопятся, когда надо слушать, уши торопятся.

Үзэн — харагдаха, ябан — дуулдаха. Опыт — проявится, поступки — отзовутся.

Үзэһэн — далай, үзөөгүй — балай.  Ученье — море, неученье — тьма.

Үзэһэн юумээ үрэбхихэ, хараһан юумээ хамалха. Замеченное проглатывает, увиденное захватывает.

Үйлэ тодхор үзэхэ. Познавать горе.

Үлгэн дэлхэй — эхэ минии, үндэр тэнгэри — эсэгэ минии. Раздольная земля — мать моя, высокое небо — отец мой.

Yлдэхэдэ, аарса амтатайхан, даарахада, дагадха зөөлэхэн. Когда голоден — и арса вкусна, когда мерзнешь — и невыделанная шкура мягка.

Yлдэхэдэ, үлэн азаргын шиирэ амтатай болохо. Когда голоден, и голень тощего жеребца вкусна.

Yлдэхэдэ  өөхэн эрдэни, үбдэхэдэ эмшэн эрдэни, даарахада даха эрдэни. При голоде и сало — драгоценность, при болезни, врач — драгоценность, при холоде и доха — драгоценность.

Үлдэһэн мориндо таха хэрэггүй, үлдэһэн хүндэ таабари хэрэггүй. Голодному коню подкова не нужна, голодному человеку загадки ни к чему.

Үлдэһэн хүнэй үмдыень тайлаха, ажалшан хүнэй амбаарынь хооһолхо. У голодного — последние штаны снимет, у работящего — амбар опустошит.

Үлеэхэдэ унаха, үрэбхихэдэ бодохо. Дунешь, упадет, вздохнешь, поднимется.

Үлүү хараад, булуу химэлбэ. Гонялся за большим, а пришлось кость обгладывать.

Yлэн хүн үргэhэгүй. Голодного человека бессоница мучает. Выгонит голод на холод.

Үльгэр эзэеэ дахаха, үнеэн тугалаа дахаха. Үлигер следует за хозяином, корова за теленком.

Үльгэр. Гэсэр. Табин табан тэнгэриһээ таталгатай бууһан, туби һайхан замбиһаа тулгатай бууһан,  Абай гэсэр хүбүүн. От пятидесяти пяти небес имея поддержку, от прекрасной вселенной имея опору, явился Абай Гэсэр.

Үльгэр. Гэсэр. Юһэн дүүлим тэнгэриин орой дээрэ һууһан, долоон үнсэг дайдын домог барин һууһан Эсэгэ Малаан баабай. Восседающий на вершине дявяти небес, хранящий историю семи вселенных великий Отец Малан.

Үльгэр. Гэсэр. Мянган сагаан бурхашые мансылжа абаһан, түмэн сагаан тэнгэришүүлые түшүүлжэ үргэһэн Эхэ Юурэн иибии. Пеленавшая тысячи белых богов, поднявшая тысячи белых тэнгриев Великая мать Ехэ Юурэн.

Үльгэр. Гэсэр. Табин табан тэнгэриин толгой дээжэ бариһан Хан Хюрмас Тэнгэри баруулажа түрэлэй. Предводитель пятидесяти пяти тэнгриев Хан Хюрмас Тэнгэри.

Үльгэр. Гэсэр. Баруун хойто оёдоли тэбхэсэ даража һууһан мянган бурха эхэлһэн Манзан Гүрмэ Төөдэй. На северо западном небесном шве восседает праматерь тысячи богов Манзан Гурмэ төөдэй.

Үльгэр. Гэсэр. Хан Хюрмас тэнгэритэй хоёр толгой холбоһон гэрээр дүүрэн һанаатай, гэрэлээр дүүрэн шарайтай Гэрэ-Сэсэн хатан. Суженая Хан Хюрмас тэнгэри, заботливая, луноликая Гэрэ-Сэсэн хатан.

Үльгэр. Гэсэр. Хан Хюрмас тэнгэри гурбан һайхан хүбүүтэй, гурбан сарюун басагатай, гурбан дүүнэр хаадуудтай, гушан гурбан баатартай, гурбан зуун хушуушадтай, гурбан мянган хяанартай. Хан Хюрмас тэнгэри имеет три сына, трех дочерей, трех братьев, тридцать три богатыря, триста полководцев. Три тысячи подданных.

Үльгэр. Гэсэр. Хан Хюрмас тэнгэриин ууган сагаан хүбүүниинь үндэр бүүргэ уулын орой дээрэ һуудалтай, хара һалхи хүсэһэн, харсага боро моритой Заса-Мэргэн баатар. Старший сын Хан  Хюрмас тэнгэри — восседающий на вершине горы, догоняющий черный ветер, имеющий быстрого как ястреб коня —  Заса-Мэргэн батор.

Үльгэр. Гэсэр. Хан Хюрмас тэнгэриин тээли улаан хүбүүн толи сагаан уулын орой дээрэ һуудалтай, ээмтэ юумэдэ илигдаагүй, эрхытэ юумэдэ булигдаагүй Бүхэ — Бэлигтэ баатар. Средний сын Хан  Хюрмас тэнгэри — восседающий на вершине белой горы, непобедимый богатырь Бухэ Бэлигто батор.

Үльгэр. Гэсэр. Хан Хюрмас тэнгэриин одхон хүбүүн, бүргэд шэнги зориһон, бүдүүн шара моритой бэрхэ юумэ зоридог, хатуу юумэдэ халдадаг хаба хүсэ түгэлдэр Хабата — Гэрэл баатар. Младший сын Хан  Хюрмас тэнгэри — стремительный как орел, на соловом коне Хабата -Гэрэл батор.

Үльгэр. Гэсэр. Хан — Хюрмас тэнгэриин ууган улаан абхайнь үхэһэниие бодхоодог, үгырһэниие баяжуулдаг, нюһатые хүн болгодог, нюргатые хүлэг болгодог, эрхы дундаа эмтэй, долёобор дундаа домтой, Эржэн — Гоохон абхай. Старшая дочь Хан Хюрмас тэнгэри — сестрица Эржен — Гохон,  оживляющая мертвого, обогащающая бедного, поднимающая сопливого, с исцеляющей силой в руках.

Үльгэр. Гэсэр. Хан Хюрмас тэнгэриин тээли улаан абхайнь үндэр дуулим тэнгэридэ үзэлэй һайхан гэгдэһэн, үлгэн үнсэг дэлхэйдэ хамагай арюун гүүлэһэн Дуран — Гоохон абхай. Средняя  дочь Хан Хюрмас тэнгэри — прослывшая самой прекрасной и чистой Дуран — Гохон.

Үльгэр. Гэсэр. Хан — Хюрмас тэнгэриин одхон абхайнь нахис — хото гэшхэлһэн нара ногоо ургуулһан, хотос нахис гэшхэлһэн, хони — хурьга мааруулһан, сэбэр сэлдэр тодорһон Сэбэл — гоохон абхай. Младшая дочь хан Хюрмас тэнгэри — Сэбэл — гохон.

Үльгэр. Гэсэр. Хан — Хюрмас тэнгэриин эгээн ехэ дүүнь Сагаантын гол һуудалтай, заан шарга моритой, загал буудал толгойтой, сагаан үүлэн харгытай, сагаан зарлиг номотой, Саргал — Ноён алдартай. Cтарший из трех младших братьев Хан Хюрмас тэнгэри — живущий в долине Саганта, белоголовый, на солово — белом коне, в белым луком — Саргал ноён.

Үльгэр. Гэсэр. Сагаан һэхюур малгайтай, сахюур торгон дэгэлтэй, самсаал мүнгэн һорьботой, Гэсэрэй абга Саргал — ноён. Дядя Гэсэра —  Саргал ноён, с белой шапкой, в шелковых одеждах.

Үльгэр. Гэсэр. Хан — Хюрмас тэнгэриин тээли дунда дүүнь hорогтын гол һуудалтай, һомон хүхэ азаргатай, хаа үүлэн харгытай, харын зарлиг номотой Хара — Зутан алдартай. Cредний из трех младших братьев Хан Хюрмас тэнгэри – живущий в долине Сорогто, с черной облачной дорогой, с черным луком Хара зутан,

Үльгэр. Гэсэр. Хара нохойн хатарые хатар гэхын аргагүй, Хара — Зутанай хүүрые хүүр гэхын аргагүйл. Пляску черной собаки нельзя называть пляской, слово Хара Зутана нельзя называть словом.

Үльгэр. Гэсэр. Хан — Хюрмас тэнгэриин одхон хэнзэ дүүнь Түгэшын голдо һуудалтай тэмээн халюун моритой, сэхэ һайхан һанаатай, сэгээн үүлэн харгытай, сэбэр зарлиг моритой Сэнгэлэн — Ноён алдартай. Младший брат Хан Хюрмас тэнгэри — Сэнгэлэн ноён, живет в долине Тугуши, прямолинейный, добрый, с белой облачной дорогой.

Үльгэр. Гэсэрэй баатар. Бомбоохойн мундуу хүбүүн Буйдан бэрхэ баатар.

Үльгэр. Гэсэр. Дүшэн дүрбэн тэнгэриин аха дээжэ бариһан Атай Улаан Тэнгэри зүүлэжэ түрэлэй.

Үльгэр. Гэсэр. Арбан гурбан юртэмсын аха дээрэ һууһан, атаа мэеэн хоёрой гүйдэл дунда бууһан Абарга — Сэсэн баабайл.

Үльгэр. Гэсэр. Орой дээрээ улайһан, оошо дундаһаа ялайһан, найман ташаа хормойтой, нарин залаа малгайтай Хара — Манзан иибии.

Үльгэр. Гэсэр. Атай улаан тэнгэри гурбан бүхэ хүбүүтэй, гурбан сэбэр басагатай, жаран зургаан баатартай, зургаан зуунган хушуушудтай, зургаан мянган хяанартай байгаа гэһэн юумэл.

Үльгэр. Гэсэр. Баруунай табин табан тэнгэриин зүүнэй дүшэн дүрбэн тэнгэриин тэг дундахи уулзабари даран һуужа жаргаһан Сэгээн сэбдэг тэнгэри, Сэсэн ууган хатан хоёр.

Үльгэр. Гэсэр. Нюһата Нюсгай. Шара эшэгэн дэгэлтэй, даахитай боро даагатай, хобтын шэнээн нюһаяа хоёр мүр дээгүүрээ шэрэһэн Нюһата Нюсхай.

Үльгэр. Гэсэр. Газараа мартаһан гани, гэрээ мартаһан Гэсэр. Землю забывший сумасшедший, дом забывший Гэсэр.

Үльгэр. Аламжа мэргэн — арбан гурбан хаанай ахатха боложо түрэбэ лэ, далан гурбан хэлэнии үзүүртхэн бложо түрэбэ лэ. Аламжи мэргэн — родился старшим среди тринадцати ханов, родился главою семидесяти семи родов.

Үльгэр. Аламжи мэргэн хүбүүни дээрээшье дахуулха ахай үгэй түрэбэлдаа, дороо дахуулха Агуу гоохон дүүхэйтэй ажи болон яргабой. Аламжи мэргэн родился без старшего брата, который мог его повести за собой, но есть у него младшая сестренка Агу гоохон, которая может за ним следовать.

Үльгэр. Алтан Шагай мэргэн. Шамшиин шара талда, Ута сагаан зэмхэйдэ hууhан Үнтэй Тархиин хүбүүн Алтан шагай Мэргэн.

Үльгэр. Алтан Шагай мэргэн Ногоондой мэргэн ахатай.

Үльгэр. Алтан Шагай мэргэн үхэhэн хүүе бодхомо, үгэйрhэн хүүе баяжуулма Сэсэн Шибшуур бэргэтэй.

Үльгэр. Алтан Шагай мэргэнэй унаха таатай мориниинь Алтай Хангайн арада, аса барима хаягалда Хүхэй Хангайн хүбшидэ хүсүй барим хаагалда атарлажа абаhан найман аршин шэхэтэй Наян алда бэеэтэй Агуй Шарга морин.

Үльгэр. Боронтуу мэргэн. Болдогой шэнээн боро соохор моритой Боронтой Мэргэн.

Үльгэр. Үбэр Шодор шоолин нютагтай, Үбэр Мэргэнэй хүбүүн Ёоро Ёгшол.

Үльгэр. Шара соохор моритой Шаралту Мэргэн хаан.

Үльгэр. Хүхэ далайн хүйхэр, хара далайн харатан бэшэ, хүнэй хүбүүн, хүлэгэй эзэн. Удалец с синего моря — не разбойник с черного моря, сын человеческий, хозяин аргамака.

Үльгэр. Хаан Хашигта Мэргэн. Хужиртай сагаан хүнды нютагтай, Сагаан түмэр хаанай хүбүүн. Хадын шэнээн хайшан хара моритой хаан Хашигта Мэргэн. Хаан Хашигта Мэргэн.

Үльгэр. Хар далай нютагтай халзан хара моритой Харалдай хаанай Харлан луугаа үхин.

Үльгэр. Шонходой мэргэн хүбүүн шуһан зээрдэ моритой, шурэг мүнгэн хазаартай, шудхамал мүнгэн эмээлтэй. У Шонходой мэргэн молодца кроваво — рыжий конь, узда из литого вреребра, седло из литого серебра.

Үльгэр. Хүрээ Хүмэр төөдэй, Хүштэй улаан бурхад. Творцы и покровители эпического героя Шонходой мэргэн.

Үльгэр. Бохир хани моритой, дааган дааган дэгэлтэй Уншэн хара хүбүүн.

Үльгэр. Сахир сагаан шарайтай Сагаадай мэргэн хүбүүн.

Үльгэр. Номгон айхан абаритай Ногоодой мэргэн хүбүүн.

Үльгэр. Зуу найман толгойто зуудаг шара мангадхай. Стовосьмиголовое кусачое чудовище мангадхай.

Үльгэршэд. Садахабой хоолойтой Садын Абжаа, эсэхэбэй хоолойтой Эреэнэй Мүнхэ.  С ненасытным голосом Садын Абжаа, с неустающим голосом Эреэнэй Мүнхэ. Садуев Абжа, Мунко Эренов — именитые улигершины Унгинской долины.

Үльгэрлэжэ, үнэниие гаргаха. Рассказывая үлигер, выявить правду.

Үльгэршэ үнеэгээ алдадаг, түүхэшэ тэмээгээ алдадаг. Сказитель теряет корову, историк (рассказчик) верблюда.

Үльтиртэрөө шүлэн гарахагүй, үбгэртэрөө ухаа орохогүй. До разваривания нет вкуса, до старости нет ума.

Үлүү гараһан өөдэһэн, хазагай болоһон хайдаһан.

Үмхи модоор гэр барихагүй, үмхэй мяхаар хоол хэхэгүй. Трухлявым деревом дом не строят, дурное мясо в еду не употребляют.

Yмхи түлеэн утаатай, үер тэргэ ханхинаатай. От трухлявых дров печка дымит,  старая арба скрипит.

Үмдэхэ хубсаһаа сэбэрлэхэ, углаха гуталаа гамнаха. Одежду содержать в чистоте, обувь беречь.

Үмдэгүйнь үбдэг соорхойгоо наадалба. Бесштанник смеется над прорехой на чужих коленях. Не смейся, горох: не лучше бобов.

Үмхи түлеэн утаа ехэтэй, үхэр тэрэг хахинаа ехэтэй. От  старых  дров дыма много, от арбы грохота много.

Үнеэтэй айл үлдэхэгүй, булагтай газар гандахагүй. Семья с коровой не будет голодовать, земля с родником не засохнет.

Үнгын хүн үнэгэн жэгтэй. Человек с Унги с повадками лисы.

Үнгэрһэн саг бусахагүй, үтэлһэн хүн хатархагүй. Прошлое не возвратится, старик не спляшет.

Үндыхэдөө зүдэрхэ, үтэлхэдөө жаргаха. Взрослея — мучиться, состарившись — становиться счастливым.

Үндэгөө дараһан тахяа мэтэ дуугай. Молчит,  как курочка наседка.

Үндэр тэнгэриин хирхагһаа, үргэн дайдын хойморһоо. С окраины высокого неба, с северной стороны земли.

Үндэр сагаан тэнгэриин үүлэ тулан шагнаха, үлгэн сагаан дайдын хүрьһэ даран шагнаха. Прислушиваться (прижав ухо) к облакам, прислушиваться, припав (ухом) к земле.

Үндэр хадада үнэгэн золтой, үнэр хадамтай хүрьгэн золтой. На высокой горе счастлива лисица, с богатым тестем зятю повезло.

Yндэр хадын орой хооhон, өөдэрхүү хүнэй толгой хооhон. Вершина высокой горы голая, а у спесивца голова пуста.

Yндэр хадын оройдо модон үгы, үлэгэр бардамай тархинда сэсэн үгы. На вершине высокой горы нет деревьев, в голове хвастуна нет ума.

Үндэр уула мори зобоохо, уур сухал бэе зобоохо. Высокая гора мучает коня, а гнев и злость тело мучает.

Үндэр уулын үбэр хара, үншэн хүнэй эльгэн хара. Подножие высокой горы черное, а у сироты печень черная.

Үндэр хадын орой хооhон, өөдэрхүү хүнэй толгой хооhон. Вершина высокой горы пуста, а у высокомерного человека голова пуста. Гордым быть — глупым слыть.

Үндэрые хараха һаа, Табтаанайда буу, үнэрые хараха һаа, Ивантанда буу. Высокое хочешь увидеть — слезай в Табтанае, богатство хочешь увидеть  — слезай у Ивана.

Үндэрые набтараарнь дабаха, үргэниие наряарнь дабаха. Высоту переходят по низкой стороне, а ширину — по узкой.

Үндэһэтэй модон хосорхогүй, үрэтэй хүн газардахагүй. Не высохнет дерево с корнями, не пропадет человек с потомством.

Үнэ ехэтэй шулуунһаа үнэн нүхэр дээрэ. Верный друг лучше чем драгоценный камень.

Yнэгэн унтаандаашье тахяа тоолодог. Лиса и во сне кур считает.

Үнэгэн һүүлээ гэршэ болгоо, үбгэн һахалаа гэршэ болгоо. Лиса поставила свидетелем свой хвост, старик — бородку.

Үнэгэн һүүлээ гамнадаг, үбгэн һахалаа гамнадаг. Лиса бережет хвост, старик — бороду.

Үнэгэн эзын шээһэн гараа. Раплескалась моча самки-лисицы. Встает  радуга.

Үнэгэнэй харанхын һүүлдэ. После лисьей темноты. После рассвета.

Yнэгэнэй hүүлээр шарбаха, үхэр хэлээр долёохо. Вилять лисьим хвостом, лизать коровьим языком.

Yнэгэнэй нюдэ залгиха. Проглотить лисий глаз.

Үнэн бэеынь бэеэлүүлжэ, үндэр малгай үмдэхөөхэ.

Үнэн нүхэргүй хүн үндэһэгүй модоншог. Человек без друзей как дерево без корней.

Үнэн уһанда шэнгэхэгүй, галда шатахагүй. Правда не тонет в воде и в огне не горит.

Үнэн үнэтэй, худал хоротой. Правда ценна, ложь коварна.

Үнэн — үгөөрөө, үнэгэн малгай — үһөөрөө. Правду отличают по словам, лисью шапку — по шерсти.

Yнэн үгэ — шара тоhон, үнэншэ хүн — эрдэни зэндэмэни. Правдивое слово — топленое масло, честный человек — драгоценность. Где правда, там и счастье.

Yнэн юумэ үнөөрөө гараха юм. Правда всегда выясняется.

Үнэн юумэ үхэрһөө хашан. Правда строптивее быка.

Үнэн юумэ үүдээршье үлдөөд бай, үрхөөр орожо ерэхэ. Правду выгонишь за дверь, влезет через трубу. Правда всегда берет вверх.

Yнэн юумэ үнэтэй, буруу юумэ буритай. Правда ценится, ложь вредна.

Үнэниие үнөөрнь, үнэгые үһөөрнь харуулха. Правду говорить прямо, лисицу показать мехом. Выводить на чистую воду.

Үнэнһөө — туһа, үнеэнһээ — тоһон. От правды — помощь, от коровы — масло. Правда дороже золота.

Үнэншэ хүн — хойморто, худалша хүн — үүдэндэ. Честный человек в почете, а лжец — у двери.

Үнэншэ хүндэ нүхэд олон, ута модондо набшаһад олон. У честного человека друзей много, у высокого дерева листьев много.

Үнэнэй түлөө үхэлдэхэ, олоной түлөө оролдохо. За правое дело стоять смело.

Үнэнэй хэлэн шүрүүн, худалай хэлэн зөөлэн. У правды язык жесткий, у лжи язык мягкий.

Yнэhэгүй гал сэбэр, үригүй хүн амар. Чист очаг без золы, спокоен человек без долгов.

Үнэһэн дорохи улаан гал харагдахагүй. Огонь не видно под пеплом.

Үреэ морин эжэлээ олохо, үри хүүгэд нүхэрөө олохо. Лошадь — трехлетка найдет пару, ребенок найдет друга.

Үреэ морёо дабаанда амаруулжа һургахагүй, үхи хүбүүгээ үбэр дээрээ һуулгажа һургахагүй. Не приучать коня отдыхать на перевале, не приучать детей забираться на колени (чрезмерно не баловать.)

Үреэ дээрэнь хирээ хаагална, үтэг дээрэнь үнэгэн шэнжэлжэ ябана. Над крышей ворона каркает, по двору лиса бродит.

Үреэлэй үзүүртэ — тоһон, хэрүүлэй үзүүртэ — шуһан. На острие благопожелания — масло, на острие ссоры — кровь.

Үреэхэ танай, үргэхэ бурханай. Благословлять  — дело ваше, поднимать — дело бога.

Үреэхэ танай, үргүүлһэн — бурханай. Благословлять — дело ваше, преподнесенное принадлежит богу.

Үри түлбэреэр һайхан, өөхэн зузаагаараа сагаан. Хорошо, когда расплачиваются с долгами, хорошо, когда слой жира толстый.

Үри хүүгэд — эрхим баян, эрдэм бэлиг — дунда баян, эд зөөри — адаг баян. Дети — лучшее богатство, учение и талант — среднее богатство, имущество — худшее богатство.

Үри хүүгэдтэй хүн өөдэлхэ, үндэһэтэ модон намаалха. Имеющий детей поднимется, дерево с корнями листвой покроется.

Үри шэрэ доошонь татадаг. Долги тянут вниз.

Yригүй хүн баян, үбшэнгүй хүн жаргалтай. Без долгов богат, без болезней счастлив.

Yритэй ябанхаар үгытэй ябаhан дээрэ. Лучше быть бедняком, чем иметь долги.

Yритэй хүн өөдэлхэгүй, үтэтэй ямаан таргалхагүй. Человек с долгами не поднимется, червивая коза не нагуляет жир. Долги с бедою — соседи.

Үрмэ тоһон үнеэнһээ, үнгэ шарай эхэ эсэгэһээ. Пенки и масло от коровы, масть и порода от родителей.

Үрөөһэн хүлэй үльмыгөөр үлгэжэ татан хаяха. Отбросить, поддернув и подняв цыпочкой одной ноги.

Үрхөөрөө үлэгэд гээд,  үүдээрээ бултагад гээд.

Үрэгүй хүн — нюдэ нойтон, үрэтэй хүн- үбэр нойтон. Бездетный — с глазами влажными, с детьми — с мокрым подолом.

Yрэтэ хүн хүнэй үрые бү хэлэ. Имея своих детей, не суди чужих.

Үрэтэй хүн үдэжэ амардаг, үбшэн хүн үхэжэ амардаг.

Үсөөн үгын хүсэн гэжэ байха. Есть сила в немногословии.

Үсэгэлдэрэй хүүгэн, үглөөдэрэй үбгэн. Вчерашний ребенок, завтрашний старик.

Yсэдынь үхэр шэнги. Упрям, как бык.

Үтэ шоргоолзон мэтэ үй түмэн сэрэгүүд.  Как  бесчисленный муравейник многотысячное войско.

Үтэ хорхой шэнги олон, ойн хара модон шэнги олон түмэн сэрэгүүд.  Войско многочисленное, как чернеюший лес, как бесчисленные  жуки и черви.

Үтэг бууса нюусатай, үбгэн хүн мэхэтэй. Усадьба с кладом, старик и хитринкой.

Үтэг газарай үрэжэл ехэ, үбгэд хүгшэдэй дүршэл ехэ. От унавоженной земли  урожай хороший, у стариков опыта много.

Үтэлөөд — һайханаа бү һана, үгырөөд —  баянаа бү дурда. Состарившись — не вспоминай былую красоту, обеднев — не вспоминай былое богатство.

Үтэлөөгүй залуу зангаар, үбгэрөөгүй омог зангаар. С неувядающим молодым задором, с нестареющим молодым нравом.

Үтэлһэн залуу болохогүй, ээдэһэн һүн болохогүй. Старик не помолодеет, простокваша молоком не станет.

Үтэлһэнэй жаргалаша зээнэр. Счастье старика — внуки.

Үтэлтэрөө ухаа орохогүй, үльтиртэрөө шүлэ гарахагүй. До переваривания вкуса нет,  до старости ума нет. До старости дожить ума не нажить.

Үтэлхэ бүреэ ухаа орохо, үлтирхэ бүреэ шүлэ гараха.   С годами мудрости больше, у переваренной еды навара больше.

Үүлэеэ хуряаhан тэнгэри сэбэр. Безоблачное небо красиво.

Yүлэн хөөрэбэл — бороо болохо, гомдол  хөөрэбэл — хэрүүл болохо. Туча соберется будет дождь, обида накопится — будет ссора.

Үүлэнэй забhарай наран шанга, хахад үдэрэй ноён шанга.  Проглянувшее между тучами солнце светит ярко,  временно назначенный начальник строг. Сильны временщики,  да недолговечны.

Үүдэнэй саана байжа үргөө хуха сохюулха. Стоя за дверью, повредить подбородок.

Үүдэ нээгээгүй һаань, үрхэ дээрэнь һуужа дуу дуулаха. Если не открывают двери, лесть на дымоход и петь оттуда песни. 

Үүдээр үлдүүлээд, үрхээр шагааха. В двери выгнанный в окошко заглянет.

Үүлэндэ хүрэмэ утаан бодохо, тэнгэри туламаар толон тараха. Поднимется дым до облаков, озарится свет до небес.

Yүр сайhан хойно айбала бодхооhоной хэрэггүй, үүдэн шүдөө унаhан хойноо залуурхаһанай хэрэггүй. Не стоит поднимать пугало после рассвета, не стоит молодиться после выпадения  передних зубов.

Yүрэhэн шарха эдэгэдэг, үгын шарха эдэгэдэггүй. Рана телесная заживает, а рана словесная не заживает. Слово пуще стрелы ранит.

Үүрээр бодогшонь үдөөр бодоһоной урда. Встающий с рассветом всегда впереди встающего в полдень.

Үүрэй солбоноор бодоогүй һаа, үдэрэй ажал һаатаха, балшар наһанһаа һургаагүй һаа, бүхы харгынь хаагдаха. Если не вставать на рассвете, дневная работа  задержится, если с малых лет не воспитывать, вся дорога закроется. Ранней пташке бог подает.

Үхэнэб гэжэ зөөриеэ бү бара, зөөнэб гэжэ түлишэеэ бү бара. Собираясь к смерти, имущество все не используй, собираясь уехать, дрова все не используй.

Үхэлөө бэдэрээд, нүгэлөө хэдэрээд. В поисках смерти накидывать на себя грехи.

Yхэлhөө айбал ами наһанда хүндэ.Трудно жить  боясь смерти.

Үхэлһөө айгааб гээд, һаба руу орожо шэнгээ. Боясь смерти утонуть в маслобойке.

Үхэлһөө айха һаа амиды ябаһанай хэрэггүй. Смерти бояться — на свете не жить.

Үхэтэрынь дараха, үжэтэрынь гамнаха. Прятать до смерти, беречь до зловония.

Үхэхэ хулгана миисгэйн һүүлөөр наададаг. Обреченная мышь играет с хвостом кошки.

Үхэхэ хүнһөө үрдижэ, үгынь һурадаг, алаха малһаа үрдижэ, шуһынь абадаг.  Умирающему последнее слово дают,  у забойной скотины кровь берут.

Үхэһэн нохой үнэгэ барихагүй. Мертвая собака лису не поймает.

Үхэһэн нюур — үмхи, амиды нюур — алтан. Лицо мертвеца — труха, лицо живого — золото.

Үхэһэнии бодхоохо, үгэйрһэнии баяжуулха. Оживить мертвеца, обогатить бедняка.

Үхэһэн хүн хада тээшээ, үгтэһэн үхин үүри тээшээ. Мертвый к горе ближе, замужняя тянется к своим ровесникам.

Үхэһэн хойнонь эм абаха, ошоһон хойнонь тогоо нэрэхэ. После смерти лекарство брать, после ухода (гостя)  молочную водку готовить.

Үхэһэнөө үндэртэ гаргаад, амидыгаа газарта дараха. Умерших возводить до небес, живых к земле давить ( не замечать).

Үхэр шэнги эдихэ, үнэгэн шэнги хүдэлхэ. Кушать как  бык, работать как лис.

Үхэр мал — үбһэ тэжээлээр, үри хүүгэд — эхын һургаалаар. Скот — по корму, дети — по воспитанию матери.

Үхэр малай олониинь һайн, үргэ хүүрэй үсөөниинь һайн. Хорошо — когда скота много, хорошо — когда сплетен мало.

Yхэр тэргээр туулай хүсэхэгүй, үнэн үгөөр зарга торгохогүй. На бычьей тележке не догнать зайца, правдой тяжбу не остановить.

Yхэртэ эмээл зохихогүй, эхэнэртэ архи зохихогүй. Корове не подойдет седло, женщине не к лицу спиртное.

Yхэрhөө унахадаа — эбэртэнь аһаха, моринhоо унахадаа — дэлhэндэ аһаха. падая с коровы — за рога ухватишься,  падая с коня — за гриву ухватишься.

Yхэхэ хулгана унтаhан миисгэйн hүүл зуужа наададаг. Мышь перед смертью играет, кусая хвост спящего кота.

Yхэхэеэ байхадаа үбhэнhөө шагтагалдаха. Перед смертью зацепиться за соломинку.

Үхэһэн амиды хоёрой хоорондо. Между мертвым и живым. Ни жив, ни мертв.

Үхэhэн буурын толгойhоо амиды атан айдаг. Головы мертвого нехолощенного верблюда боится живой холощенный верблюд.

Үхэһэниие бодхоохо эрхы дээрэ эмтэй. На большом пальце имеет лекарство, способное поднять мертвого.

Үхэшэгэй үнэр болхо, үгыришгэй баян болхо. Стать бессмертным и многочисленным, стать богатым.

Үһөө хаһаан хоёроо абаха үдэр олдохо. Найдется день для мести.

Үһэ яһыень һабардан, үе шүрбэһынь отолхо. Хватаясь за волосы и кости, подрезать жилы и суставы.

Үһэн үрбэгэрхэн, үе мүсэ мүнгөөрһэн. Волосы пушком, вместо костей -хрящики.

Үһэн толгойн үйрэжэ ошосор, яһан толгой ярайжа ошосор, амар ехэ голиин хаха бала тудаарай, адхаал сэгээн сэмэгэйн хуха бала тудаарай. Заговор на оружие.

Үhөөтэй сэдьхэл бэе зобоохо, үндэр уула мори зобоохо. Мстительная натура мучает себя, высокая гора изматывает коня.

Yhэеэ hамнаhан басаган сэбэр. Красива девушка с ухоженными волосами.

Уран хүн

зураг: Monornament.ru

 

Поделиться:

Автор:

comments powered by HyperComments