03 марта 2021, 05:30

Петонов В. Yльгэршэн тухай үгүүлэл

ҮЛЬГЭРШЭНЭЙ НАМТАР

Буряадай суута онтохошон Аполлон Андреевич Тороев 1893 оной декабриин 14-дэ Боохоной аймагай Шунта нютагта түрэhэн юм. Булгад яһанай, гурбадахи готол урагай, (Боохоной аймаг) Гэшүүгэнтэ нютагта түрөө һэн.

 

Долоотойһоо Трубачеев Ефим баянай газар хахалжа, анзаһанай барюулда гараа нэлээн холгооһон юм. Борнойн мори унажа, боро газараа боронойлдог байгаа.

 

Хүндэ хара ажал хэжэ ябабашье Аполлон хубуун хулхай ябахадаа һүрхэйхэн лэ бэлэй гэжэ нютагайхидынь хэлсэдэг байһан. Һонор ухаатай, уран хурса хэлэтэй, хонгёо һайхан дуутай һэн.

 

Хабар намар ээлжэлэн үнгэрхэ. Байгаалиин баян ургаса хуряагдаха.Буряадууд нажаржаан зуһаланһаа үбэлжөөндөө зөөжэ, үбэлэйнгөө ута нюргые үлэгүйгөрр гаталха һанаатай бэлдэхэдэг һэн. Хабартаа бэлдэһэн түлеэгээ буусадаа оруулжа, шоодомхай түлеэгээ хашааг соолдоо бэлдэжэ, тарган адуугаа үүсэлжэ, бусад малаа андо һайнаар оруулхаар үбһэ тэжээлээ хүсэд соможо, хашаа хорёогоо заһажа, малаа олошоруулха гэжэ оролдодог һэн.

 

Намартаа үнеэд хюһардаг, сагаан эдеэнэй шэргэхэдэ тогооной архиин булаг шэргэдэг хаям, гурилаа гуримшуулжа, мараа табижа эһээжэ эхилдэг һааб даа.

 

Айлай пубаарин соонь гу али найман ханатай натагар шара балгааһанайнь булан тохойдо торхонууд соонь мараа эһэжэ, хатуужажа байдаг һэн.

 

Айлнуудта шарууһа мяхан обоолоотой байгаа. Амбаар соонь амба үхэрэйнь хабаһан ханшар, тоһоор бушхаһан хошхоног ардаг зээрдынь арьбин, далан, эльгэн, омһон саһан соо булагданхайгахайн гадар дабһалаатай, эрьеын мяхан хабһалагданхай, зарим баяшуулда тэмээнэйшье мяхан тэбшэлээтэй, хониной жүлдэ гүрөтэй, шуһаниинь шудхалаатай, тииһээр ангай мяхан хэрэгтэй болоод агнуурида гарадаг һааб даа….гэжэ, айхабтар гоеор поэт Владимир Петонов тэрэ үе саг һанан бэшээһэн.

 

Аполлон хубуун зааханһаа амандаа адагтай, хэлэндээ хэдэгэтэй, улаан хэлэтэниие урдаа оруулдаггүй һэн.

 

Шаргал Шаралдаева Янгутова гэжэ төөдэйнь үльгэр түүхэ онтохо үүрэйшье сайтар хөөрэдэг бэлэй.

 

Үдэшэ бүри айлай хүүгэд Торойтондо сугларан, төөдэйн ама тодон, һахин, шал дээрэшагайшалан һуугаад шагнадагһэн.

 

Ута сагаан батар, Үншэн хүбүүн, Гурбалдайн гурбан сэсэн, Хартагай хаан гэхэ мэтэ ехэ олон үльгэрнүүдые түүрээдэг байгаа…

 

Владимир Петонов һургуулиин байхадаа анха түрүүшынхео Аполлон Тороевтай уулзаа бэлэй.

 

Тиихэдэ баруун фронтдо дайн болжо байгаа.

 

Аяар холо сибириин буламхан – Буряад енгууд нютагта үхибүүд сагай шэрүүн амисхалы шуһа мяхаара мэдэрээ һэн. Мүртэй хубсаһагүй, үлэн, шонын хүлдэмэ класс соогоо малгай дэгэлээ тайлангүй һуудаг һэн даа.

 

Нэгэтэ тиигээд лэ “Арадай үльгэршэн Аполлон Тороев ерээ!”- гэжэ дууладад, үндэр магнайтай үһэеэ гэлиитэрнь гэдэргэнь һамнанхай, нюдэдөө хаа булгайраар хааһан хүн орожо ерээ һэн.

 

Улан хатажа ябаһан Гитлер

 

Улаяа һамна гэшхэбэ

 

Түргэлжэ ябаыһан гитлер

 

Түриигөө һамна гэшхэбэ, — гээд, хүүгэдэй хуухын үһэнэй үрзытэр уншаа бэлэй.

 

Удаань Владимир Петонов Эрхүүгэй дээдэ һургуулиин оюутан болоод ябахадаа. Тороевтай һайн танилсаһан нүхэд болоһон байна. Тэрээн тухай “Үльгэршэн тухай үгүүлэл” гэжэ ном соогоо ехэ һайханаар бэшээ бэлэй…

 

Владимир Петонов: “Үльгэршэд-аман зохёолоймнай шэргэшэгүй алтан тунгалаг аршаан булаг, сэсэмэргэн үгэ хүүрэй , оньһон хошоо үгэнүүдэй уута туулмаг мүн…. Манай (үетэнэй) эдирхэжэ, хүн боложо ябахада Пёохон Петров, Альһор, парамон Дмитриев, Папаа Тушемилов болон Егор Жетухаев гэгшэднай үшөө амиды, «хүл дээрээ» һайн һайханууд ябаһан юм. Эдэнэрээ хэтэ мүнхэ амиды ябаха юм шэнгеэр һанажа, юрэдөө, һанаа амар аамайлдан, хэсылдин ябаашамнай гэмшэлмээр. Е.Жетухаевтай би хэды дахин золголдоһон, аад, мүртэйгөөр һанаагайнь уутые уудалжа, һуулин ходолжо бираагүй бэлэйб. Хабарай хашаг мэтэ няалдан, бажуулдан, нахуурай найман шаанги болоод, хуурай хамуундал һалангүй, нуу-туугуй орохо хүн байгааб .»Үбгэжөөлнай зүнтэглэжэ захалаа», гэһэн түрхэн түтимэйнь хүүртэ ороод, гэдэргээ сухариһан муутайб. » — гээд, «Үльгэршэн тухай үгүүлэл» гэжэ ном соогоо Владимир Петонов ехэ халаглан бэшээ һэн. …. Ном соо Буряад үльгэршэй Аполлон Тороев тухай бэшээтэй. Хүндэтэ нүхэд, энэ номые библиотекэһээ абажа уншаа һаатнай ехэл һонин байха даа.

 

 

 

…Агшама хүйтэн үбэл Эрхүүгэй купецүүд Ангара мурэнэй дэргэдэ дээрэ хатарша моридой урилдаа үүдхэбэ. Боохоной суутай баян Трубачеевай өөрынгөө барлаг ябаһан арбан долоотой Аполлон Тороевта хатарша моридые унуулаад, тэрэ урилдаанда эльгээбэ.

 

Урилдаанай үедэ Аполлоной мориной урагшаа гаран ябахада, тэрэ хүсэгдэжэ ябаһан хүн ташуураар моринойнь, өөрынь нююр уруу сохиһон юм.

 

Аполлон моринһоо халба сохюулан унажа, нюдөө гэмтээгээ бэлэй.

 

Энэ хохидолто ушар 1910 ондо тохёолдоо һэн.

 

Тиигэжэ Аполлон балшар бага наһанһаа хүндэ ажабайдалтай танилсажа, зобожо тулижа, ядуу хооһоор ябажа үзэһэн юм.

 

Тиимэһээл Агууехэ революциин ерэхэдэ, үнэхөөрөөл арад зоной байдал һайжарха гэжэ үльгэршэн сэдьхэлээрээ үнэншөө һэн.

 

Юрын арадай байдал тухай уран hайхан үгөөр сээжынгээ оёорһоо хөөрэжэ, дуулажа, үльгэр түүхэ болгон зугаалжа эхилhэн юм.

 

Үльгэр, онтохон соогоо хүнүүдэй һайн, мууе илгаруулжа шүүмжэлэн хөөрэдэг hэн.

 

Үнэндөө А.А.Тороев онтохошье, үльгэршье хөөрэжэ шададаг юм hэн гэхэ, тиихэдээ гол түлэб онтохо хөөрэхэ дуратай байhан юм. Ута үльгэр, туужануудые хөөрэжэ үзөөшгүй. Маншут Имегенов, Пёохон Петров, П.Дмитриев, Альфор (Васильев) мэтэ ехэ гарай үльгэршэдтэ дүй дүршэлөөрөө энэ талаар хүрэхэгүй байгаа гэжэ зарим эрдэмтэд хэлэдэг байгаа.

 

Буряадтаа алдарта эрдэмтэн фольклорист Михаил Петрович Хомоной иигэжэ бэшээ һэн: «Би бага наһанһаа Аполлон Тороевые онтохошон ба дуушан гэжэ мэдэгшэ hэм. Минии түрэhэн Тараса нютагта дуу басаганайнгаа хадамда гараад байхада, айлшан боложо ерэгшэ һэн. Би тиихэдэ архиин дуу дуулажа һуухыень шагнаа һэм. Тиихэhээ хойшо би танидаг болооб»

 

Гэбэшье, тэрэ ганса Шунта нютагтаа бэшэ, харин бүхы Идын голой эхинhээ адагтань хүрэтэр онтохошон гэжэ суутай болоһон юм.

 

Аполлон Тороев хубисхалай hүүлээр урданайнгаа онтохонуудые хөөрэhөөр ябаа hэн. Арадай аман зохёол суглуулжа ябаашад удхаараа шэнэ байдалда дүтэрхы онтохо зохёожо хөөрэдэг болохо байгаат гэhэн дурадхал оруулдаг байhан ха.

 

Тиимэ дурадхалай ороод байхада, А.А. Тороев арга шадабарияа гаргажа, «Ленин багша» гэжэ үльгэр-поэмэ зохёожорхибо. Тэрэнииень Матвей Николаевич Мельхеев бэшэжэ абаhан байгаа, хожом уран зоёолшон Иннокентий Луговокой буряадhаа ородто оршуулhан юм.

 

Бүри hүүлдэ, 1967 оной июнь һарада би тэрээнhээ онтохонуудые бэшэжэ абаха зуураа, “Ленин багша” гэжэ поэмыень дахин хөөрүүлжэ, бэшэжэ абаhан байнаб.

 

Бэшэжэ абаhан хойноо А. Тороевые шэнэ оршон байдалда тааруулжа, революционно темэдэ баалажа хэлүүлхэдээ, буруу юумэ хэнэбди гэжэ би ойлгоо hэм.

 

Ленин тухай хэлэхэдээ, шэнэ удхатай үгэнүүдые, һайн эпитедhээ эхилээд шэнэ түхэл, арга оложо хөөрэхэ хэрэгтэй байгаа, харин энэнь хуушанай хүндэ тон бэрхэтэй байна гэжэ мэдээб.

 

Юрэдөөл өөрынгөө хадуужа абаhан урданайнгаал онтохонуудые хөөрөөд ябаашань hураггүй дээрэшье, шэнэ юумэ зохёохомни гэжэ зобохошьегүй бэлэй. Онтохошон хадаа онтохошон ха юм даа.

 

((Намһаа урид А.Н.Богданов, И.Н.Мадасон, Н.О. Шаракшинова, Е.В.Баранникова гэгшэд Аполлон Андреевичhээ зарим онтохонуудыень бэшэжэ абаhан байжа болоо. Харин би 1967 ондо өөрынгөөл бэшажэ абаhан онтохонуудые энэ номдо оруулбаб.)

 

Аполлон Тороевшье үе дамжан ерэһэн арадай онтохонуудые өөрынгөө баян үгөөр гоёогоод, мүлеэд, заhаад, заримдаа нэмэжэ, hонин болгоод, саашань дамжуулдаг байгаа гэе.

 

Би хөөрэжэ байхадань, нэгэтэшье таhалдуулангүйгөөр онтохонииень гүйсэд бэшэжэ абагша һэм. Онтохоной үйлэ хэрэгүүд тон эршэтэйгээр хүгжэдэг, таһалдуулжа болохогүй шэнги байдаг бэлэй. Онтохонуудынь hайн һайхан хэрэгэй, золтой байдалай түлөө тэмсал хэзээдэ илаха гэhэн гол удхатай юм.

 

А.А.Тороевой онтохонуудые ямараар хэлэгдээб, тэрэ хэбээрнь, нютаг хэлэнэйнь үгүүлбэри соо бэшэжэ абаhаншье haa, ном болгохоёо бэлдэхэдээ, мүнөөнэй литературна буряад хэлэндэ оруулаагүйдэ аргагүй байба. Энэ ажалые мэдээжэ уран зохёолшо, оршуулагша Норпол Аюшеевич Очиров дуратайгаар хэбэ.

 

Онтохошон өөрынгөө ута наһан соо олониитын, гүрэн түрын янза бүриин байгуулалтын үедэ ажаhуугаа. 3алуу ябахадань, империалис дайн, хубисхал, граждан дайн болоо һэн. Тэрэ Эсэгэ ороноо хамгаалгын Агууехэ дайнай үедэ арад түмэнтэеэ адлихан лэ зоболсоо. Алишье үедэ үльгэр, онтохоороо, уран дуугаараа улад зонойнгоо сэдьхэл тэдхэжэ ябаа.

 

Соёл гэгээрэлэй талаар ехэ ажал ябуулhанайнгаа түлөө Аполлон Андреевич “Хүндын тэмдэг” орденоор, «Ажалай шэн габьяагай түлөө», «Эсэгэ ороноо хамгаалалгын Агууехэ дайнай үедэ гаргаһан ажалай габьяагай түлөө: гэhэн медальнуудаар, Буряадай республикын засагай дээдэ органуудай Хүндэлэлэй грамотаар шагнагдаһан юм. Сагтаа Боохоной аймагай Соведэй арадай депутадаар hунгагдаhан байха.

А.А. Тороев 1978 ондо наһа бараа бэлэй.

***

(Петонов В. Yльгэршэн тухай үгүүлэл / Сказ об улигершине. — Улан-Удэ, 2002. – С. 16-18, хэһэг).

Уран хүн

 

 

 

Поделиться:

Автор:

comments powered by HyperComments