31 октября 2021, 17:24

Лариса Халхарова. Ч. Цыдендамбаев «Холо ойрын түрэлнүүд»

Ч. Цыдендамбаевай «Холо ойрын түрэлнүүд» шог ёгто романай уран юртэмсэ

Уран бэлигтэй зохёолшо, буряад литературын классик болоhон Ч. Цыдендамбаевай зохёохы замда ажабайдалай хүшэр хүндэ үзэгдэлнүүдые, хүнүүдэй хоорондохи тэмсэл, тэрэ сагай үеын оршон тойронхи дутуу дундануудые элирүүлhэн зохёолнууд ехэ hуури эзэлнэ. Тэдэнэйнь эгээл томонь «Холо ойрын түрэлнүүд» гэжэ новеллэнүүдhээ бүридэhэн шог ёгто/сатирическэ роман болоно. Түрүүн «Байгал» сэтгүүлдэ хэблэгдээд, тэрээнhээнь ород хэлэн дээрэ Лев Парфенов гэжэ Москвагай поэт оршуулаад, «Охотники за голубыми гусями» гэжэ нэрэтэйгээр хоёр дахин хэблүүлэгдэhэн. Буряад хэлэн дээрэ тусхай ном боложо, 1989 ондо хэблэгдэбэ. Романай хэhэг Буряад театрта зүжэг болгожо найруулагдаад табигдаhан.
Ч. Цыдендамбаев «Холо ойрын түрэлнүүд» гэжэ роман соо зөөри, хубиин олзодо шунахайралга, үндэр хараа бодолоо марталга гэхэ мэтэ мещанска удхатай үзэгдэлнүүдые сатирын аргануудаар шүүмжэлhэн байна. Тэрэ үеын социализмын үзэлтэй байhан уран зохёолшо юрын хүнэй хубиин шунахайралга, мүнгэ алтанда hанаашаралга, баяжахын түлөө оролдолго харуулна бэшэ, харин бүхы ниитын зоной hайн муу талые наада барижа, энеэдэтэйгээр зураглажа шадаа. Зөөритэй болохо, ноён болохо, алдар солотой болохо гэжэ оролдоhон зонууд авторай сатирын объект болоно. Романай гол герой — «алтанхан самсата поэт», хэдышье анхандаа романтическэ үзэлтэй байhаншье hаа, саашадаа тиимэ хүнүүдтэ шанга харюу үгэжэ шадаха хүн боложо ургана.
Тус роман соо олон хүхюу энеэдэтэй, шогтой зүйлнүүд зохёолой удхада хабаатай ехэ үүргэ дүүргэнэ. Ч. Цыдендамбаев арадайнгаа шог зугаатай, хүхюу энеэдэтэй, наада барижа шүүмжэлдэг ёhо заншал гээшые хэрэглэнэ. Тиимэhээ романай найруулга сатирын, шог зугаатай, наада энеэдэ табиhан шэнжэтэй болоно. «Ч. Цыдендамбаевай романай гүнзэгы үндэhэниинь хадаа ниигэмэй дутуу дундануудые шүүмжэлэлгэ ба наадалалга болоно. Авторай арадай наадалалгын соёл болбосоролдо хандалга «Холо ойрын түрэлнүүд» гэhэн романай орон зайн наада табилга, жагсаалта наадан, комическа персонажнуудай hубаряа бии бололго, гол геройн онсо түхэл гэдэгүүд нааданай, зайда хабаатай шэнжэнүүдтэй, энээгээрнь тодорхой дүрсэлэлгын түхэл, шадабаринь сэгнэгдэнэ»[1, 67 н.].
Ч. Цыдендамбаев роман соогоо хото городой байдал харуулна. Зохёолой үйлэ хэрэгүүд хоридохи зуун жэлэй 50-60-аад онуудта болоно гэжэ хэлэгдэнэ. Романай гол сэдэбүүдынь нэрлэбэл, иимэ байна: засаг баридаг ноёд, hайдай, чиновнигуудай бодото зан абари, шэнэ зүблэлтэ үеын соёл, хуурмаг эрдэмтэд, наймаа, худалдаанай байдал, элдэб ажабайдалай дутуу дунданууд г.м.
«Холо ойрын түрэлнүүд» гэжэ нэрлэгдэhэн роман новеллэнүүдhээ бүридэhэн роман болоно. «Новеллэ бүхэниинь өөрын найруулгатай. Романай эхиндэ бүхы зохёолой байгуулгын хэмжээ болоhон рамочно новеллэ үгтэнэ: Верхнеудинск гэжэ хотын байдаг байхада элдэб мэргэжэлэй хүнүүдэй ажаууhдаг Картёжно гудамжа гэжэ байhан аад, шэнэ сагай ерэхэдэ огто үгы боложо, шэнэ проспект баригдажа, гансахан гэр үлөөд байhан тухай хэлэгдэнэ» [2, 58 н.]. Энэ гансахан урданай гэр соо романай гол герой болохо «алтанхан самсата поэт», оёдолшо хүгшэн Намсал-абгай хоёр ажаhууна. Романай эсэстэ энэ хуушан Картёжно гудамжын гэр задалжа, орондонь томо hайхан байшан баригдажа эхилнэ. Энэ гэрэй ажаhуугшадта шэнэ олон дабхартай гэртэ байра үгтэнэ.
Романай гол герой болохо – «алтанхан самсатай поэдые» Ч. Цыдендамбаев хэдышье шогложо, наадалжа харуулбашье, ехэ зөөлэхэнөөр, уриханаар харуулна. Автор юмор хэрэглэжэ, поэдэй үглөө бүхэндэ хэдэг бэе тамирай hорилго харуулна: «Харагдаагүй боксертой тулалдажа, шүүмжэлдэг хүниие сохижо байhандал, бэеэ булгаалжа байжа, хии агаар шаана, ёборно». Ч. Цыдендамбаев зохёолойнгоо геройнуудые зураглахадаа тогтомол эпитет хэрэглэнэ. Жэшээлхэдэ, «алтанхан самсата поэт» гэжэ бэшэхэдээ, зохёолшо энэ юрын хүн бэшэ, бэлиг абьяастай поэт, бүхы юумэ ондоогоор хаража үзэдэг хүн гэжэ тэмдэглэнэ. Романай эхиндэ поэт ехэ романтическа үзэлтэй, hанаа амаршаг хүн байhан аад, зохёолой эсэстэ одоол томоотой, харюусалгатай хүн болоно гэжэ харагдана.
Романай геройнуудые нэрлэбэл, «Аралжаа наймаанай аргагүй томо ноён» «алтанхан самсата» уран шүлэгшэдэ өөрынгөө ойн баярта тэрэниие магтаhан магтаал (ода) захина, «буржагархан үhэтэй булай мэхэтэй эрдэмтэн» «Һархяаг ба хүн түрэлтэн» гэжэ нэрэтэй докторой диссертаци бэшээд, хамгаалха гэжэ оролдоно, оёдолшо хүгшэн Намсал-абгай баяжаха гэжэ шармайна, «ехэ романуудые бэшэдэг ерэн юhэтэй зохёолшо» хэндэшье хэрэггүй роман бэшээд, поэдые рецензи бэшэжэ үгэ гэжэ дайлана, «жаахан толгойтой, заапагар аматай, үүдэн шүдэгүй үрзэгэр багахан мэдэлшэ үбгэн» хүниие мэхэлжэ мүнгэ олохо гэжэ бүхыгөөрөө оролдоно.
Намсал абгай гэжэ хүгшэн хэдышье мүнгэ олохо гэжэ шуналтада абтаhаншье hаа, хомхойшье hаа, яhала ажал өөрөө хэдэг хүн гэжэ ойлгонобди. Ехэ уран оёдолшон байhан тула хото городой ноёдой hамгадта нюусаар хубсаhа оёно. Тэрэ үе сагта юумэн хомор байгаа ха юм, тиимэhээ хотын эхэнэрнүүд гоё хубсаhа үмдэхэ гэжэ оролдожо, Намсал абгайда ерэжэ хубсаhа захина. Тиигэhээр өөрынгөө гэр байра соо оёдолой ателье бии болгожо, залуу оюутан басагадые оёдолдо hургана. Баяжаха, ехэ мүнгэтэй болохо гэжэ оролдожо, өөрынгөө бэе гамнангүй үдэр hүни ажал хэнэ. Баяжахаяа оролдоhон зон гэмтэй бэшэ гэжэ ойлгонобди, харин тэрэ үеын ниитын байдалда социализмын журамаар үнэн сэхээр баяжаха арга боломжо байгаагүй.
Автор ниитын ажабайдалай дутуу дундануудые наада барижа бэшэхэдээ, хүн бүхэнэй өөрын харюусалга тухай асуудал табина.
Худалдаа наймаанай ноёниие зохёолшо шүүмжэлжэ бэшэнэ. Тэрэ хүн өөрынгөө ойн баярта хотын ноёд hайдые урина. Ойн баяраа хүнhөө дутангүй хэхэ гэжэ поэдтэ өөр тухайгаа магтаал захижа, hүүлэй hүүлдэ өөрыень хуха нуга шүүмжэлhэн фельетон абана. Уран зохёолшо энэ хүнэй мещанска, хуурмаг үзэлые элирүүлхэдээ, хэды хомхой, мүнгэ алтанда шунахай, юумэ гээшые миингээр абаха дуратай байhыень харуулна: «Оркестр түлөөhэгүй. Пионернүүдэй ордоной үхибүүдэй духовой оркестр нэгэ үдэрөөр хэлсэжэ абааб. Уряалай биледэй шүлэг гонорар түлөөhэгүй. Шара самсата поэт миингээр бэшээ. Сэсэг — түлөөhэгүй — өөhэдынгөө саадhаа! Дуулана гүш? Саашань хаража үзэе: Коньяк. 60 шэл. Түлөөhэгүй. (Киоскын шатаhан акт). Шампанска архи. 40 шэл. Түлөөhэгүй. (Киоскын шатаhан акт)…». [3, 45 н.]
«Банкедэй эзэниие баярлуулhаншье баhа гомодхооhоншье бэлэгүүд» гээн новеллэ соо харуулагдаhан үйлэ хэрэгүүд: худалдаанай ноёной ойн баярта ерэhэн дээдэ зиндаатай айлшад, генералай ерэхые хүлеэлгэ, найрлалга, хүнүүдэй үгэ, үреэл, тост хэлэлгэ, бэлэг барилга, оркестрэй хүгжэм наадалга, дуу хатар, шаг шууяан, бэлэг болгон үгэhэн гахайн шашхаан, хүнэй энеэдэн г.м. бүгэдэ найр нааданай, карнавалай шэнжэтэй болоно. Юбилярта үгэhэн бэлэгүүдэй церемони энеэдэтэйгээр, комическа аргануудаар харуулагдана: «Саб сагаан болотор мылээр угаагдаhан, хээрын удаан аадарта угаагдаhан хони хурьганhаа дун сагаан томо ехэ гахайн дүрбэн хүл хүлижэ, модон тэлүүр дээрэ табиhан дүрбэн залуу хүйхэрнүүд дүтэлнэ» [3, 53 н.]
Айлшад элдэб бэлэгүүдые барина, мүнгэ алтанhаа эхилээд, огородто хэрэглэхэ хэрэй шабааhан хүрэтэр, клеткэ соо hууhан шубуу г.м.
Роман соо энеэдэнэй аргаар зөөриин хойноhоо ородоhон хүнүүдые автор наада барижа, шүүмжэлжэ бэшэнэ. Тиимэ зонууд шунахай сэдьхэлэйнгээ абьяаста абтажа, элдэб энеэдэтэй ушарнуудта ороно. Мэхэтэй хуурмаг эрдэмтэнэй дүрэ харуулхадаа, эрдэм шэнжэлхэ бэлиггүй хүн аад, худал хуурмагаар, хүнэй ажал хулуужа бэшээд, эрдэмтэн болохоёо шармайhан хүниие шүүмжэлнэ. Энэ «эрдэмтэн» хайшан гээд диссертаци бэшэнэб гэжэ автор зураглана: «Шэнэ ажал эхилхынгээ урда тээ бура буржагархан эрдэмтэ булай ехээр бэлдэнэ. Гайтай мэхэтэй нүхэрнай гани хөөрхэн, жаахан хайшаяа ехэл ханамжатайгаар хурсадана. Анхандаа хапуусын шүлэнэй байhан консервын нэгэ килограммай баанха соо типографиин сабуу шэнгэхэнээр зууражархиба. Авторучкын арбан хоёр сэнхир-хүхэ бэхэ, сэсэн бодол таараха үгэнүүд болоод, гэнжэтэн зурыха ээлжээгээ хүлеэжэ ядашанхай сонхын можо дээрэ жэрылдэнэ… Радиогоо дуугархыень болюулжархиба… Манай бура буржагархан нүхэр айхабтар hонин удхатай диссертацияа эхилхэнь!» [3, 67 н.].
Ч. Цыдендамбаевай шог ёгто романай найруулгын уран арганууд — гипербола, гротеск, тогтомол эпитетүүд арадай аман зохёолой болон дэлхэйн уран зохёолой заншал маягтай нангин холбоотой гэжэ тэмдэглэхээр. Жэшээлхэдэ, Намсал-абгайда тодорхойлго гэхэд, гипербола, зооморфно зэргэсүүлгэ хэрэглэжэ бэшэнэ: «айхабтар арьягар томо, тиимэ гээшэгүй томо, hүр дарама томо, хойто хүл бодоод ябаhан эмэ заандал адли», «заанай зэргэ зантагар бүдүүн». Намсал-абгай аргагүй томо, парашют шэнги плати үмдэнхэй, шэрүүн шанга хоолойтой хүгшэн. Ганса Намсал-абгай хомхой хүгшэн бэшэ (нэгэ сай уухадаа арбан хоёр шарбин эдеэд, нэгэ гүсэ сайгаар даруулжа уудаг), харин бэшэшье геройнууд: хуурмаг эрдэмтэн, худалдаанай ноён г.м. зөөриин хойноhоо хомхой сэдьхэлээ харуулна. Эдихэ юумэндэ хомхойролго сашаа бэшэ ондоо юумэндэ баhал хомхойролго, шунахайралга боложо гарана.
Романай түгэсхэлдэ бүхы геройнууд өөhэдынгөө алдуу, эндүүгээ ойлгожо, hайн тээшээ заhарна. Романай сюжет олон жэжэ үйлэ хэрэгүүдhээ бүридэнэ, харин түгэсхэлдөө герой бүхэн хубилжа, ондоо болоно гэжэ автор харуулна. Иигэжэ уран зохёолшо ажабайдалай элдэб дутуу дундануудые шүүмжэлбэшье, өөрынгөө геройнуудта hайн тээшээ хубилха боломжо үгэнэ.

Хэрэглэгдэhэн ном зүй:
1. Буряад уран зохёолой түүхэ/ харюусал. ред. Л.Ц. Халхарова; эрдэм. ред. Б.Б. Бадмаев. – Улаан-Үдэ: «НоваПринт» хэблэл, 2015. – 304 н.
2. Халхарова Л.Ц. Национальная картина мира в прозе Ч. Цыдендамбаева. – Улан-Удэ: Изд-во Бурят.гос. ун-та, 2010. – 132 с.
3. Цыдендамбаев Ч. Холо ойрын түрэлнүүд. Роман. – Улаан-Үдэ: Буряад. ном. хэблэл, 1989.

Лариса Халхарова, доцент кафедры бурятской и эвенкийской филологии, к.ф.н.

Уран хүн

Поделиться:

Автор:

comments powered by HyperComments