18 ноября 2017, 00:25

Мяханай эдеэн тухай. Лёнхобын Галданай номһоо

Үбэл ерэжэ үүсын мяхан обоорхонь…

Гэхэһээ, адуу- хони-малайнгаа хэшэгээр хоолложо байһан араднай анхандаа мяханай үе бүхэниие илгаруулжа, нэрлэжэ, шата бүхэдэнь гүнзэгы удхатай болгодог байгаал. Хурим түрэнүүд дээрээ мяха хүндэлэн табихадаа миин лэ обойлгон табидаг бэшэ, ёһо гуримтайгаар, шаталалган табидаг һэн.
Тэрээн тухай алдарта уран зохёолшон, түбэд эмшэн, арадай солото аргашан ГАЛДАН ЛЁНХОБОЕВ ехэ һонирхолтойгоор бэшэһэн байна:
— Хүндэдэ табиһан табагуудые хуримай ёһоор бэлдэдэг һэн. Илангаяа мяхатай табагуудые табихань заабаритай байһан юм.
Айлшанай эдихэ нэрэгүй мяха табаг соонь миин хээд, дээрэнь залаа гэжэ нэрэтэй мяха хэдэг байгаа.
Эрэгтэй хари хүнүүдтэ табидаг нэрэтэй мяхануудые( яһануудые) тоолобол : төөлэй, дала, адхаал, бүүһэг, һээр, шагайта, харти.
Эрэгтэй халуунай (хүрэл) хүнүүдтэ табиха нэрэтэй мяханууд:һээр, мураатай хабһан, нюрган.
Хари эхэнэрнүүдтэ табиха нэтэрэй мяханууд: ууса, хониной убсүүн, һүүжэ, можо, шагайта.
Халуунай эхэнэрнүүдтэ табиха мяханууд: можо, нюрган, хабһан, хүзүүн.
Нэрэтэй мяха (гэхэ гү, али нэрэтэй мяхатай яһа) табюулһан йалшан тэрэнээ тэрэнээ бага сага эдихэдэл гээд, хүндэ залаха ёһотой байгаа.
Хэрбээ эрхим хүндэдэ тоотой төөлэй гү, али ууса һаа, айлшанай отолхо газарнуудтань заһаһан( хүндэһэн) байдаг.
Хониной төөлэй долоон, адуунай төөлэй юһэн, ууса зургаан заһалтай.
Үхэрэй төөлэй табидаггүй, уусыень миин табагта эдихэ мяхан болгожо хэдэг.
Түрын хүндэдэ ямаанай мяха огто табидаггүй, бэшэшье малай һаань, эмээл хүзүү, үншэн хабһа табижа болохогүй байгаа.
Тиихэдэ хэниинь хари, хэниинь халуун болодог байгаа юм гэбэл:
Хари хүнүүдтэ тоологдоно:
1) Узуур( гэрлэхэ хүбүүнэй гү, али хадамда ошохо басаганай эсэгын) нагаса,
2) Өөрынь нагаса, узуур нагасын аханар, дүүнэр,хүбүүд,
3) Нагасын аханар, дүүнэр, хүбүүд,
4) Бүлэнэр, базанар, нагасын нагаса, нагасын үеэлэ
5) Зээнэр, зээнсэгүүд, бөөлингүүд, базаалингууд,
6) Хари аймагай айлшад.
Халуунай хүнүүдтэ тоологдоно:
1) аймаг түрэлэй үбгэд,
2) хаяала үбгэд,
3) үеэлэ үбгэд, үбгэн аба
Абаганар, үеэлэнэр, хаяаланар айлшадые хүндэлхэ ёһотой. Эхэнэрэй зэргэдэ мүн лэ иимэ гуриматайгаар шататаһан байха ёһотой…(Галдан Лёнхобоев)

Эрдэмтэн эн э гурим тухай Сэлэнгын буряадуудай хуримай түүхэһээ гэнэ, гэбэшье, энэ ёһо –Эрхүү буряадуудта мүнөө амиды бүтэн байһаар бии. Төөлэй , хабһануудые шатанууд болгон ёһорхуулан табидаг хурим түрэнүүд олон. Хэды хэлээ алдажа байбашье тэрэ буряад ёоһоёо алдахагүй , һэргээхэ гэжэ оролдодог зон яһала бии.
Эндэ һая Шэнэхээн буряадуудта иимэ ёһо бүтэн бүрим байһаарнь харуулһан кино харагдаа һэн, урдандаа бүхы хори буряадуудта тиимэ ёһо бии байгаа гэжэ ойлгохоор. ..
Тиимэл даа… Ямар удхатай тиигэжэ мяхан шаталагдадаг байгаа юм гэжэ би мэдэнэгүйб, мэдэһэн хүн бэшээрэйт, зай)))
Алдар суута эмшэн, зохёолшон, эрдэмтэн ЛЁНХОБЫН ГАЛДАНАЙ “Ашатын һайхан заяан” гэжэ ехэ һонирхолтой ном абажа уншыт, нүхэд. Гайхамшагтай һонин лэ.

Уран хүн

Поделиться:

Автор:

comments powered by HyperComments