09 декабря 2017, 18:11

Морин эрдэни

 

 

Нютагай адуун һүрэгэй түүхэһээ

 

«Молор талын зэрэлгээн соо

Моридоо харан уяран дуулааб…» гэжэ  нютагай поэт Базарсадо Цыденов «Би буряад эхэнэрэй үриб» гэжэ шүлэг соогоо бэшэһэн байдаг.

«Морин» гэхэдэ, ямар буряад хүнэй нюдэн баяраар билтархагүйб. Нүүдэл байдалтай буряад хүн ажабайдалайнгаа али бүхы хэрэгые морин ажалаар түйдэг байгаа ха юм. Морин эрдэниеэ дурдахадаа, һүр һүлдэмнай, мүн ажабайдалаймнай харгы арюун байһай гэжэ хэн сэдьхэхэгүйб даа!

Иигэжэ  оролто үгэ хэлээд, Зүдхэли нютагайнгаа суута морин үүлтэрэй үнэн бодото түүхэһээ, адуун һүрэг яажа үдхэгдэжэ, ямар хэмжээндэ ябаһан тухайнь дурдаха дуран хүрэнэ.

1891 ондо хаан тайжа Николай Александрович (Цесаревич) гэдэгэй зүүн зүгһөө заларжа ерэхэдэ, Агын буряадууд Түрын (Тура) болоод Энгидэй (Ингода) голнуудай бэлшэр дээрэ угтамжа хэһэн гэжэ түүхэдэ бэшээтэй байдаг. Найман эсэгэ бүхэн хоёр — хоёр һэеы гэр табиһан, буряадай амазонконууд гэг

дэмээр арбан зургаан басагад эреэн магнал болоод шангай хадхамал басаган тэрлиг үмдэһэн ябаа һэн гэхэ.

Хаан тайжада Агын буряадууд заншалта болоһон эрын гурбан наадаяа харуулһан гэдэг. Тэрээнэйн һүүлээр, ямаршье хаалгагүй талмайда һүрэг адууһа туужа асараад, хүнэй гар үзөөгүй, амаа мэдүүлээгүй, бэеэ хүсэһэн бүдүүн адууһа бугуулидан барижа, хазаар, шүдэр, эмээл мэдүүлжэ, булгюулан һургахые хэн харуулаа гэхэбта?! Зүдхэли нютагай, бодонгууд омогой Тарбын Доржо (нютагайнь нэрэ Тэхэжээ) юм. Тэрэ хадаа ямаршье дошхон эмнигһээ мухарижа үзөөгүй, хүдэр, гар хүлдөө шандааһатай, хүсэ  шүрбэһэн түгэлдэр һэн гэхэ. Гуйбада ороһон адууһанай хоёр шэхэнһээнь бажуулдажа абахадаа; доошонь шээһэнэйнь гаратар дараад, урда хоёр хүлынь тушаадаад, зүүн гараараа шүдэрэйнгөө хойто альга шагталаа һэн гэхэ. Хазаарлаад, эмээл тохоод, шүдэрөө мулталха мүртөө, габшагай түргөөр мориндоо мордожо орхёо һэн ха. Тэрэ эмниг зэрлиг зангаа гаргажа, байра дээрээ тангаршаажа, хойто хоёр хүл дээрээ соройжо, тархяа дороо хээд, будхаха булгихадаа, Тарбын Доржые ара нюрганһаа шэдэжэ шадаагүй, байн — байн хүнэй хүбүүнэй гар мэдэжэ һуудхарһан гэдэг. Тиигэхэдэнь эмээл, хазаараа абаад, тэрэ һоёолоноо һүрэгтэнь табиба. Удаань Цесаревичта дүтэлжэ дохиходонь, арбанай алтан империал үгэхэдөө, «заха холо газарай арад түмэн бэлиг түгэлдэр, арга шадабари бэрхэ гэжэ үнэн зүрхэнһөө баярлабаб» гээ һэн ха гэжэ Зүдхэлиин арад зоной дунда аман үгэ ябадаг юм.

Удаадахи хэлэхэ зүйл гэхэдэ иимэ: нютагай ехэ баян хүн  Пинын Бардын Лыгдэнэй нэрэ нэрлүүлжэ, Лыгдэн соохорнууд гэгдэдэг адуун һүрэг Зүдхэли нютагтамнай бии юм. Пинайтан Монгол оронһоо Оросой газар руу орожо, Онон мүрэнэй хойто бэедэ гарахадаа, соохор адуун һүрэг туужа гараһан. Тэрэ үүлтэр Чингис хаанай адуун һүрэг соо ябаһан гэлэй гэжэ Бардын Лыгдэнэй зээ Пүнсэгэй Доржо аха (1928-2015онууд, һүдэнтын) мэдээсэхэ байна. Хэрэ (Кыра) болоод Огшоо (Акша) нютагаар байрлаһаар, Доодо Элеэ (Үзөөн) ерэжэ, тэндэ түбхинөөд байтараа, Лыгдэнэй Жалсан гэжэ хүбүүниинь Элеэгэй адагай ород зонтой эбээ таһараа. Ушарынь гэхэдэ, соохор адуун һүрэг таряа ургамалынь үлтижэ, ехэ һүйд хэдэг байгаа.

Хэн ургасаяа гэшхүүлхэ, эдюулхэ дуратай байхань даа. Лыгдэнэй Жалсан гээшэ мундуу муяа, хараһан хүндэ мүхөөгөө үгэхэгүй, тиимэ хүн байһан гэхэ.  Бардын Лыгдэн энэ Жалсан тархяа эдихэдээ болохонь гэжэ бодоходоо, Зүдхэли нютаг зөөжэ, Гашуун Хотогорой урда бэедэ оршодог Тэбтэг гэжэ газарта буусалһан гэхэ.

Бардын Лыгдэн 1930 ондо «кулак-нюдарган» гэгдэжэ сүлэгдэһэн, тиигэхэдэнь бүхы зөөринь, тэрээн соонь соохор һүрэг адуун Зүдхэлиин хамтын ажахыда ороһон ха. Гэбэшье баянай  зөөри, энэ һүрэгые усадхаха гэһэн һанамжа бии боложо, энэ үүлтэр һалаха туйлдаа хүрөө һэн гэжэ Санжимитупов Дэлгэр аха (нютагайнь нэрэ Бүмбэйн) хөөрэгшэ һэн. Теэд 50-60–аад оной үеэр Жамсын Бальжинима гэжэ залуу хүн адуушан ябахадаа, ямаршье ноёдой үгэ дуулангүй, өөрынгөө үсэд зангаар, Лыгдэн соохор үүлтэр үлөөжэ шадаһан юм. «Лыгдэн соохорнууд гээшэш Бальжинимын һайгаар лэ үлэһэн юм гэжэ хадуужа абалши» — гэжэ Дэлгэр аха, нютагай музейн ажалшан Базарсадо Цыденовичтэ хэлэһыень дамжуулнаб.

Пүнсэгэй Доржо аха өөрынгөө «Наһанайм замай ажаглалнуудһаа…» гэжэ  ном соогоо иигэжэ бэшэһэн байдаг: «Би Бардын Лыгдэнэй зээ болоноб. Лыгдэн соохор үүлтэрые таһалдуулангүй, мүнөө болотор үдхэжэ ябаһан Зүдхэли нютагайхидта, адуушадта,үнэн зүрхэнһөө баяр баясхаланиие хүргөөд, адуун һүрэгөө улам олон болгожо, колхозой зөөри арьбадхажа ябахань болтогой гэжэ үреэнэб!» Хэлэһэн үгэниинь бурханай үгэ болог лэ!

Бардын Лыгдэнэй үшөө нэгэ  зээ басаганайнь, багшын ажалай ветеран Намгар Дамдинжаповагай (1919 – 2001 онуудай, Табтаанайн) хөөрөөгөөр, Холс гэжэ баянай урагшаа хилэ гараха гэхэдэнь, англи үүлтэрэй азаргыень гаргахагүй байһан, Могойтын станци дээрэ тэрэ адууһаяа худалдаанда табиһан ха. Тэрэ һурагаар Бардын Лыгдэн Холс баянтай хэлсээ баталжа, гушан зургаан бодо сарнуудаа туужа абаашаад, англи үүлтэрэй соохор азаргатай болоһон гэхэ.

…Морин эрдэнидэ манай Зүдхэли нютагта ехэ анхарал хандуулагдадаг байгаа, мүнөөшье хандуулагдана. Тэрэнэй жэшээ болгон хэлэхэдэ, 1991 онһоо хойшо манай нютагта «Мориной заһал харалган» гэжэ Сагаалганай үдэр заншалта һайндэр болонхой. Энэ юун бэ гэхэдэ, залуу үхи хүүгэд (һургуулиин наһанай) бага жа заһалтайнь мориёо харуулха (эмээлэй тоног, хүмэлдэргэ, хазаар, шүдэр, ташуур г.м.) булта харуулагдаха, тэрэнээ үмөөржэ соло дуудаха, тиигэхэдэнь нютагай дүршэлтэй аха захатан хаража, шүүжэ дүн гаргадаг юм. Манай жэшээгээр, Дулдаргын аймаг дотор, морин жэлһээ эхилжэ хэмжээ ябуулга заншалта болобо гэжэ соносхогдоо.

Адуун һүрэг үдхэдэг ажахымнай мэргэжэлтэд  аяар холын Кавказай шэлын боориһоо гүйгөөшэдые  худалдажа асараад, урилдаанда түрүүлдэг болоһониинь үнинэй. Нютагтаа адуу  дэллээнэй хэмжээ ябуулгада  Лыгдэнтэнэй үри һадаһад анхарал табижа, адуушадые баярлуулдаг заншалтай болоһон байна.

Мориной заһал, тоног гээшые хэдэг зон олон байһан гэжэ дабтаад, мүнөө үедэ эмээл бүтээхэ болоод хазаар, шүдэр зайдаха, бэшэ тоног түхеэрхэ  хүнүүд үсөөн болобошье манай нютагта наян наймадахи наһан дээрээ ябажа байһан Балданай Гармабазар (1928-2015 онууд)  аха аша гушадаа мэдэсэ, мэргэн шадабарияа дамжуулжа шадаһандань ехэ баяртай байдагбди.

Хэды жэлэй саана  манай аймаг дотор, эрын гурбан нааданда зорюулагдаһан гурбан боти номой һүүлшын  «Обгоняя дыханье ветров» гэжэ ном хэблэгдэжэ,  нютаг бүриин авторнууд морин эрдэниеэ, ажаллаһан зонииень үргэжэ, магтажа, горитойхон ажал ябуулһаниинь бултанда мэдээжэ.

Тэрэнэй хажуугаар һургуулиимнай үхибүүд морин эрдэниеэ магтажа оло дахин шэнжэлэлгын ажалнуудаараа шалгаржа, Москва хүрэтэр ошоһон байнад.

2014 оной Бүгэдэ буряадай «Алтаргана» нааданай хубсаһанай харалга — мүрысөөндэ  «авангард» янза түрүүшынхиеэ үнгэргэгдэбэ. Москва, Париж хотонуудаар амжалта туйлаһан, олон жэлэй туршада бэлдэһэн «Морин эрдэни» адуунай дэлһээр бүтээгдэһэн айхабтар һайхан коллекциеэ Зүдхэлиин соёлой байшанай дарга Дарима Жалсанова харуулаа һэн.

«Адуунай дэлһээр нэхэгдэһэн хубсаһатай юһэн дангинарай уян нугархайгаар, Чингис хаанай үри һадаһан сэрэгшын аажам томоотойгоор тайзан дээгүүр алхалхыень танхим соо сугларагшад шэмээгүйхэн болоод хараба. Дүнгынь – бэшэнһээл һаа нягтаар урлаатай, гүн удхатай коллекци алтан медальда хүртөө» — гэжэ жюриин гэшүүд тэмдэглээ һэн.

Соёлой байшанай ажалшад түһөө түсэб бэлдэжэ, гүрэнһөө  дэмжэлтэ – мүнгэн шанда хүртэжэ, оньһон түхеэрэлтэнүүдые абажа мастерской  нээһэн байна. Элдэб сувенир болон гобелен нэхэжэ, үхи хүүгэдые моринойнгоо дэлһэнтэй танилсуулжа эхилһэндэнь ехэ һайшаалтай, дэмбэрытэй үйлэ хэрэг боложо байна гэжэ тэмдэглэхэ хэрэгтэй.  Үшөө олон хэмжээ ябуулганууд үнгэргэгдэжэл, олон тоото мүрысөөнүүдтэ моридоймнай дэлһээр бүтэһэн хубсаһанууд шалгаржал,  Бүгэдэ буряадаймнай хуралдаан ээлжээтэ нарандал эрьежэ ерэхэнь, тэндэ Зүдхэлиин нэрэ дахин дурдагдаха байха гэжэ  шагнагшадые найдуулая.

 

Лыгдэн соохор

Доржо Пунцуков

(Бардын Лыгдэнэй зээ хүбүүн)

 

Соохорхон тэнгэриин үүлэнүүд соо

Солбоной туяагай тодо гээшэнь,

Сонорхон ухаанай Зүдхэлиинхид

Соохорхониие хамгаалһаниинь гоё гээшэнь.

 

Баян Мандалай бориһоо

Бурьялан гарадаг булагтай юм,

Бардын Лыгдэнэй адуунһаа

Баяжан һууха дэмбэрэлтэй юм.

 

Түүхын хуудаһа нээхэдэ

Түрэл гарал Зүдхэли юм.

Түбһэн хүнүүдтэ баригдахагүй

Түхэреэн толботой соохор юм.

Уулзажа хөөрэлдэһэн  зонуудни:

 Цыденов Базар – Садо Цыденович, 1950 оной,

Цыденова Намжил Доржеевна, 1948 оной,

Балданов Гармабазар, 1928 – 2015 онууд

Жалсанова Дарима Батомункуевна, 1961 оной.

 

  Педагог — библиотекарь Бальжима Бортоева

Уран хүн

 

Поделиться:

Автор:

comments powered by HyperComments