22 октября 2018, 15:27

Елена Цыбикжапова — шэдитэ үгын эзэн.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Түрэл ороноо түүрээжэ,  сорьёмо эршэтэй аршаан, һүрөөлтэй шэбшэлгэ, дурдалга  мэтэ шүлэгүүдые бэшэдэг Елена Цыбикжаповае үнэхөөрөөл уянгата талын  дуушан,  үзэсхэлэнтэ үгын эзэн гэжэ нэрлэмээр…

Елена Мухар — Шэбэрэй аймагай Зандин нютагта Гончик Будаевич, Цыбжит Цыбикжаповна хоёрой эбтэй эетэй гэр бүлэдэ түрөө.  Түрэлнүүдэйнь хэлэгшээр, залууһаа тэрэ хурса, тодо, баян  хэлэтэй байһан юм. Һургуулиин байхаһаа шүлэгүүдые бэшэжэ эхилээд лэ, энэ болотороо бэшэжэл байна. “Шүлэгүүдөө бэшээгүйдөө би үбшэлшэнэб, зүн зүүдэмни һамаршана…, шадал тэнхэмни дууһашана…” гэжэ бэшээ һэн.

2009 ондо   Елена Цыбикжапова “Ая гангата Түгнэмни” гэжэ түрүүшынгөө ном оройдоол 150 тоотой гаргаһан байна.  Хоёрдохи номынь – “Түгнын сагаан һүнинүүд”, 2011 ондо баһал бага гаргагдаад, дүтын нүхэд, түрэл гаралнууд соогуурнь тараһан юм. Үнгэрһэн — 2013 ондо “Залуу наһамни” ба  ” Түнхэн эжын хүрьһэн дулаан” гэжэ хоёр ном 200-аад тоотой гаргагдаа.

Шүлэгүүдээ бэшэжэ, дуулажа һуухадамни

Шаргал талымни яа ганга анхилдаг.

Табгайта талымни адуун һүрэг инсагаалдаг,

Томоотой ноёдшье баһахаа намайе болидог.

Хэжэ байһан ажални урагшатай болодог.

Хөөрхэн хоёр хүхүүдни азатай ябадаг.

Ханилһан наһанайм нүхэр урматай алхалдаг.

Аха дүүнэрэйм амгалан мэндэнь дуулдадаг….

Эдэ мүрнүүдые уншан байхадаа, шүлэгшэ хүн одоол иижэ, шүлэгөө бэшэн амилжа амыдырдаг, үгэ хэлэнэйнгээ уранаар  дээшээ үндыдэг юм гэжэ мэдэхээр.   Жэгтэй жэгүүртэй мүрнүүдтэйнь  танилсажа, би хэдэн хоног сошордоһон гайхаһан хоёрой хоорондо ябаа бэлэйб. Үгэнүүдынь дэншье һаа хурса, бөө мүргэлэй дурдалганууд мэтэл.

Хүрьһэтэ газартань хүлөө шоройдуулжа хүн болоһон Зандин нютагтаа ямаршье олон шүлэгүүдые зорюулаа гээшэб! Хаанашье ябабал, тоонто нютаг тээшээ зүрхэ сэдьхэлээрээ эрмэлзэн байдаг гэжэ мэдэхээр.

Түрэһэн нютаг Зандиндаа яаражал ошонолби.

Түрэһэн гэрэйнгээ үүдые татажал оронолби.

Эжынгээ хүнжэлөөр хушаад, аяшархан ямарналби.

Абынгаа дэрэ дэрлээд, зүүдэ мананалби….

Поэтессын шүлэгүүд соо түрэл нютагынь шуһа мяхаараа холбоотой эхэ эсэгын һүлдэ мэтээр, үршөөл хайра бэлэглэхээр үзэсхэлэнтэ хүсэн мэтээр харуулаатай.

Абымни тэнгэри үндэр юм даа,

Аласай дабаанда абаржал байдаг.

Эжымни энхэрэлээр дүүрэн һэн даа,

Энээхэн бэеым хайрлаһан байхал.

Нютагыень оршон тойроһон бүхы хада , хүндынүүдые һайн мэдэхэ Еленын шүлэг уншахада, тэрээгүүр ябагалаад ябажа байһан шэнги…

Зандин. Хатан хушуун.

Субарга. Гурбан толгой.

Дамдин Шойжол. Үндэр.

Далай ехэ Түгнэдөө-

Хүйһэм тэндэ хүндөөтэй.

Захагүй үргэн Түгнын талаар урдандаа тоолошогүй олон һүрэг  мал бэлшэдэг һэн гэжэ түүхэшэд хөөрэдэг. Теэд мүнөө тэрээгүүр атирлан харайһан адуун мал үгышьеһаа, тала һүрөөтэй, амин голтой амиды мэтээр һанагдадаг.

Зундаа Түгнэдэмни ногоон хибэсынь

Зүүнһээ һаяхан гараад байһандал долгилдог.

Зуун һаалишан эхэнэрнүүдэй ойлгомторгүй

Зуун сүүтэй мүнэһэеээ хүнтэрүүлжэрхиһэндэл

Зүүн тээһээ манатай зэрэлгээн буудаг.

Уран зохёолшон эбтэй, олон хүүгэдтэй гэр бүлэдэ түрэһэн юм. Илдам налгай эжыгээ, баатарлиг хүсэтэй абаяа, ахамар, дүүнэрээ хэтын хэтэдэ һанан, эльгэлэн ябадаг поэтессэ, тэдээнэрээ хэды һайханаар, зүрхэ сэдьхэл  хүдэлгэмөөр  дурданаб даа.

Ахам, һанана гүш?

Зааханууд байхадаа

Ая гангата Түгныгөө талада

Абынгаа моридые унаад,

Хашалгүйхэн оодоруулжа ябадагаа…

Ахам, һанана гуш?

Хони хайшалалгын үедэ халуудатараа гулдөөд,

Харьялһан Түгнэдөө шунгадагаа.

Эжынгээ шанаһан сай уугаад,

Абынгаа хойноһоо ошодогоо.

Ахам, һанана гүш?

Абамнай тиихэдэ хүсэтэй, залуу ябаа.

Ажалай хүндые хээл даа, эсээб гэжэ хэлээгуй һэн.

Эжымнай баһал дорюун зоригтой ябаа,

Энхэржэл манаа үргөө бэлэй даа, хатуу үгэ хэлээгүй һэн.

Ахам, һанана гүш?

Баруун жалгадаа үдэшын жабараар һолжордогоо,

Баян байгаал даа, Зандимнай, үри хүбүүдээр.

Хүгшэн эжын харууһан доро

Хүхын дуунай һүнинүүдтэл үхибүүн наһамнай үнгэрөөл даа.

Ахам, һанана гүш?

Наадандаа эрьеэд айлда удаархадам

Намаяа бэдэржэ ошодогоо.

Сагаахан хурьгадаа эхэһээнь илгажа,

Эжыдээ, абадаа туһалдагаа…

Ахам, бага наһан халташ бусаад,

Аглагхан Түгнэдөө айлшалая!

Дорюунхан дүүнэдээ гарһаань хүтэлөөд,

Домогто Зандиндаа хүрэе!

Нэгэл шуһанай түрэл зон, бэе бэедээ нэнгэжэ,

Хэрэгтэй болоболнь, нэгэн дуугаар бодоё!

Ахамни анхарна гүш?

Абымни сэргэдэ мориниинь инсагаална гү даа?

Улаахан зүрхэм яатарааш доһолно гээшэб даа?

Ахам һанана гуш даа?

Эжымнай газаагаа һарабшалан хүлеэжэ угтадаг һэн даа….

Энхэрэн таалажа, үхибүүдээ үдэшэдэг бэлэй даа…

Эреэхэн нюдэдни яатарааш уһатана гээшэб даа?!

Эдир хөөрхэн наһамнай жаргалтай үнгэрөөл даа

Эжы абынгаа байхада…

Елена Цыбикжапова соёлой  һургуули дүүргээд, Загарайда хүдэлөө. Һүүлээрнь Буряадай Гүрэнэй дээдэ һургуулиин буряад таһаг дүүргэжэ, багшын мэргэжэлтэй болоо юм. Арбаад жэлэй туршада Загарайда хүдэлөөд, Түнхэнһөө гарбалтай Базаржаб Лыксыкович Будаев нүхэрэйнгөө түрэһэн нютаг зөөжэ ошоһон юм. Наһанайнгаа нүхэртэ олохон лэ энхэрмэ дулаан мүрнүүдые зорюулаа. Тэдэниие уншан байхадаа, гал гуламтаа сахижа, түшэхэ нүхэрөө хүндэлэн, һүлдыень дээшэнь үргэн магтаад ябадаг, ёстойл урданай буряад һургаалтай хүн гэжэ мэдэхээр. Базаржаб Лыксыкович, Елена Цыбикжаповна хоёрой дуранһаа хоёр хүбүүд түрөө.

Үглөөдэр һанаагаа зоболтогүйгөөр

Уг удха, нэрэ солоёо

Үргөөд, даагаад ябаха хүбүүд болоо,

Баатар һуурияа олоо!

Хоёр хүбүүдынь  эмшэн мэргэжэлтэй. Чингис хүбүүн Түнхэндөө анастезиологоор хүдэлнэ. Баатар хүбүүн шүдэнэй эмшэнээр Улаан – Удэ дээрэ хүдэлнэ. Тэдэнэрынь гурбан алтан ашанарые аба эжыдээ бэлэглээ.  Хүгшэн аба, эжын аза уян үзэжэ байхадаа, Елена Базаржаб хоёр тэдэнэртээ ходол һайн һайхан ажаһуухыень энэрхы үгэнүүдээрээ һургаал үршөөжэ, жаргатай буянтай һуухыень үреэн байдаг юм.

Харгын утада шалаһан бэеыем,

Хургад дээрээ найжалан амаруулһан

Сэдьхэлһээнь үхибүүдтээ яаран ерэһыем,

Саанаһаань мэдээд, хүлеэжэл байһаниинь ямар зохид бэ?

Үри бэенэрни, эбтэй эетэйхэн,

Улаан нараяа угтажал һуугаарайгты.

Элүүр энхэ, байдалаар тэгшэхэн,

Эжы абынгаа буян эдлээрээгты.

Бэриеэ өөрын басаган мэтэ энхэрмэ һайнаар угтаһан Сындып гэжэ хадам эжыгээ хододоо  хүндэлжэ, тэрээнһээ  жэшээ абан ябадагаа Елена нэгэтэ бэшэ тэмдэглээ.

Минии хадам эжымни сагаан сэдьхэлтэй бэлэй.

Минии хадам эжыдэмни адлихан эхэнүүд үсөөн хэбэртэй…

Минии хадам эжымни яаһан дулаан хандасатай һэм.

Миһэд гэһэн харасань энхэрэлэй дүлөөр бадараадаг һэн.

Магтажа хэлэһэн үгэнь зүрхэнэй гүниг тараадаг һэн…

Олон жэлэй туршада  Түнхэндэ ажаһуугаад, тэндэхи оршон тойроһон байгаали, арюун аршаан, орьёлто үндэр мундарганууд,  түүхэ домогто нютагууд тухайнь хэды олон шүлэгүүдые бэшээб даа. Олон шүлэгүүдынь арадай дуун болон зон соо тараһан юм.

Аянай холодо ябахадаа хүн,

Алтан Мундаргаяа хододоо дурдадаг.

Һахюуһан шэнгеэр һарьдагуудаа һүзэглэн,

Һайн зүүдэ харахадаа хүхидэг.

Абай Гэсэрэй хүлэгэйнь табараае,

Агууехэ үльгэршэд түүрээн байдаг.

Хорото дайсанаа дараһан газарынь,

Һарьдагуудай наагуур уняартан сайдаг.

Түнхэнэй хүн золгосо һайтай,

Түрэһэн газартаа булай дуратай.

Хадын хүбүүд бусажал ерэдэг;

-Алтан Мундаргадаа,

Эхэ нютагтаа,

Түнхэн эжыдээ,

Саяан баабайдаа…

Гайхамшата шүлэгүүдээрээ Бүгэдэ буряад ороноор суурхажа, энэ зохёолшон элитэ  уран зохёолшодой хоорондо хүндэтэй һуурияа эзэлээ.  Шэдитэ  һайханаар үгэнүүдээ үлгэлдүүлэн  үдэр бүри шүлэг бэшэдэг энэ шүлэгшэнэй  табадахи ном  бэлэн болоо.

2014.

Уран хүн

 

Поделиться:

Автор:

comments powered by HyperComments