10 мая 2018, 02:46

Сокто Баяртуев — узник концлагеря

(доклад из Районной научно-практической конференции

«Военно- патриотическое воспитание школьников и молодежи

Дульдургинского района: опыт, перспективы развития»)

Амидын тама үзэһэн нютагаймнай хүбүүн

(Об узнике концлагеря Больхен-Форбах (Франция)

нашем односельчанине Цокто Баяртуеве)

Направление: Агинчане на фронте: известные и неизвестные герои

 Докладчик:Гармаев Цырен 9 класс 2015г.

Руководитель:Бортоева Бальжима, педагог библиотекарь

Ажалай зорилго (Цель):

Хэдышье сагай үнгэрһэншье һаа, орон нютагаа хамгаалжа, ами наһаа үгэһэн хүнүүдэй нэрэ  мартагдахагүйн тула, бидэ, залуу үе, һэргээжэ, бэдэржэ, оложо, мүнөө үетэндэ хэлэжэ, дамжуулха ёһотойбди.

Хараа бодолнууд (Задачи):

1.Баяртын Соктын дайшалхы замыень архивһаа бэдэржэ олохо,

эндэ нютагтаа түрэлынь элирүүлхэ;

  1. Суглуулһан материалаа хабсаруулжа, мультимедиа бэлдэхэ;
  2. «Книга памяти» гэжэ номдо олоһон бэшэһэнээ нэмүүлхэ, музейдэ онсо мэдээсэл хэлэжэ үгэхэ;
  3. Залуу үетэндэ нютагайнгаа түрүү хүбүүдэй нэгэн болохо Баяртын Соктын нэрэ омогорхол болгожо ойлгуулха.

Аннотаци

Энэ хүнэй ажал темээрээ тон мүнөөнэй сагта дүтэ, дайн соо һалаһан зоной нэрэ элирүүлхэ, түрэл гаралайнь хуби заяан яажа хубилһан бэ гэжэ бэдэрхэ гээшэ хүндэтэй, дэмбрытэй, залуу һүрэгтэ һургаал болохо, өөһэдэйнь ажабайдалда нүлөө үзүүлхэ г.м.һайн хажуунь гэжэ  заатагүй тоологдоно. Табиһан зорилгонь хүсэлэгдээ, 70 гаран жэл эли бэшэ байһан хүнэй намтар олондо харуулжа шадаа. Хэрэглэһэн методуудынь ехэ һайшаагдана. Ерээдүйн сагта энэ ажалай автор үшөөшье иимэ хэрэгээ орхингүй, саашань үргэлжэлүүлхэ байха гэжэ найдагдана.

Багшын ажалай ветеран, музейн директор ябаһан   Цыденов Б-С.Ц.

Оролто үгэ

Шэнжэлэлгымни ажал хадаа, минии хүгшэн нагаса аба, дайнай ба ажалай ветеран Дармын Гармын зээ хүбүүн болохо, манай нютагаймнай хүбүүн Баяртын Соктын мүнхэ дурасхаалда зорюулагдана. «Бусажа ерэхэ аргагүй байгаа», үгы гэбэл «Амидын тама үзэһэн үзүүр хүбүүдэймнай нэгэн» гэҺэн гаршагтай толилолго газетэдэ бэшэхэдэ болохо.

Нютагаймнай  хүбүүнэй хуби заяан

Баяртын Сокто 1909 ондо Батын Баяртын бүлэдэ гурбан хүүгэдэйнь дундахи, ганса хүбүүниинь боложо түрэһэн. Эгэшэнь Баяртын Должин — үндэр тэгшэ бэетэй, яһала үндэр наһатай  боложо бурхандаа ошоһон юм. Эжынь, бага басагантаяа малаа туужа Монгол гаража зуһаад, намарынь хоёр гүрэнэй хоорондохи хилэ хаагдажа, тэндээ үлэжэ, түбхинэхэ баатай болоһон. Түрэлынь гэхэдэ: һамганиинь Ошорой Бузыгма гэжэ байһан. Дайнай урда тээ, залуугаар наһа бараһан. Гомбын Дамдинайхиһаа Янжигма басага үргэжэ абаһан байһан ха.  Сэбэр гэгшын эхэнэр, эрдэмтэй, нэрэ солотой нүхэртэй, хоёр үргэмэл хүүгэдые хүмүүжүүлээд, һая болотор мэндэ ябаһан. Эжынь эгэшэ Ошорой Дулмажаб, Гомбын Эрдэниин хүгшэн байгаа. Баяртын хүүгэд, колхоз тогтоходонь, «Хамтарал» коммунын гэшүүд боложо, Зүдхэлиин Шанданта гэжэ газарта ажаһууһан  ха.

Сокто дайнай урда тээ трактористын курса Зүдхэлиин МТС- тэ һураад, түрүүшын түмэр хүлэгшэдэй тоодо ябаа. 1941 ондо дайнда татагдаад, 1942 он болотор дайлалдажа ябаа. «Москва шадар дайлалдажа ябанаб, басагыемни хаража ябаарайгты», — гэжэ нэгэ дахин бэшэг бэшээд, фотокарточкаяа Должин эгэшэдээ эльгэээн ха.

Крым Россиин хубида орожо байха үеээр, телевизорээр  Севастополь тухай «Огонь. Батарея. Неизвестный подвиг Севастополя» гэжэ документально кино харуулжа байхадань, 1942 оной июлиин 3-нда манай арми городые орхижо, гэдэргэлээ һэн ха, гэжэ дуулажархибаб. Немецүүдэй мэдээгээр һаа, июлиин 1-дэ город орхигдоһон байна. Тиигээ хадаа, эгээл хүшэр сагта минии герой Баяртын Сокто плендэ абтаһан ха. Тэрэ сагынь гэхэдэ 1942 оной июниин 30-н. Ямар хатуу үе саг байгааб даа! Плендэ абтахадаа, Шталаг XII F гэжэ лагерьта хаагдаа ха. Юрын солдат гэжэ, звани үгы.

ФИО…………………….Баяртуев Цокто

Место рождения……Суткали

Лагерный номер……18996

Дата пленения……..30.06.1942

Место пленения……Севастополь

Лагерь…………….….Шталаг XII F

Судьба……………….погиб в плену

Воинское звание..…..солдат (рядовой)

Дата смерти……………06.01.1944

Место захоронения.. Больхен, Форбах (Франция)

Хоёр жэлэй турша соо лагерьта хаалтатай, ехэл хатуу харуул доро ябаа. 1944 ондо Больхен-Форбах гэжэ лагерьта Франциин газарта январиин 6-да үхэһэн байна.

Еврей зониие хүдөөлүүлһэн газарта, тэдыдэхи номертой бараагта байһыень, хойто үеынь зониинь ерэжэ хараад ошоходотной болохо гэһэн уряал, мүнөөнэй музей-мемориалһаа абтаһан байна.

Түрэл гаралынь Соктынгоо яаһыеншье мэдэнгүй, бурхандаа ошоһон гээшэ. Үргэмэл ганса Янжигма басаганиинь, һураггүйгөөр үгы болоһон дүү хүбүүгээ Гысыгма басагандаа дурдаһаар,  Должин эгэшэншье мордоһон.

2013 оной сентябрь соо энэ хүн тухай мэдээсэл эли болоо. Юундэб гэхэдэ, Шталаг XII F гээшэ мүнөөнэй Франциин газар болоһон ха. Шахтаһаа шулуу нүүрһэ  малтадаг газар. Магад, Баяртын Сокто тэрэ шахтадашье газар доро хүдэлжэ болоо. Эндэ военнопленнигүүдэй гушан хубинь (30%) манай гүрэнһээ гараһан хүнүүд һэн ха. 1944 ондо август соо энэ лагерь сүл—лэгдэжэ, байһан  пленнигүүдые иишэ-тиишэнь тарааһан. 1945 ондо газар тэндэ  малтажа байтараа, олон үхэһэн хүнэй хүүр олоод, немецкэ лазарет соохи документын мэдээсэлээр 22 мянган хүнэй тоо элирүүлэгдэһэн. Эдэнэй дунда манай Зүдхэли нютагай Баяртуев Сокто нэрлүүлээ.  №18996-дахи.

Үхэһэн гһү, али үгы болоһон манай солдадууд тухай «Книга памяти» соо бэшэгдэһэн гээшэ. Дээдэ хажуудань 18-хи номерто Дамдинов Жамба – Батомункуев Дугарнимын нагаса, 19-хи номерто Будажапов Даба – Галсан-Жэгмэдэй аба, 20-хи номерто Маюров Жалсан – Бальжима Жалсановнагай аба, доронь 22-хи номерто – Ерентуев Цынге — Ерентуева Цырендулмын аха.

Дүүргэлтэ:

         Баяртын Сокто Севастополь шадар хатуу байлдаанда  ябаһан, шэнэ батальон бии болгогдоһон газарта дайлалдаа гү? Бидэ мэдэнэгүйбди. Тэрэ үеын военно истори харахада тиимэл байлтай.  Немцүүд город хүреэлжэ, ехэл олон солдадууд хосорһон, шархатаад плендэ абтаһан байна. Плендэ ябаһан саарһыень оршуулхадамнай: буряад-монгол, һамгаяа гээгдүүлһэн, басагатай, дайнай урда тээ тракторист ябаһан, 176 сантиметр үндэртэй, баруун гартаа  һорьботой г.м. мэдээсэл үгтөөтэй…. Центральна архивһаа документ-мэдээсэл абахадаа, урбаашан бэшэ, город — герой Севастополиие хамгаалалсажа ябаһан, манай нютагай хүбүүндэ – Алдар Соло!

…Алтан дэлхэйе дайнай утаанһаа абарһан совет солдадууд хариин холо газарта мүнхын нойроор нойрсоно. 2000 – гаран онуудта украин националистнууд «Францидэ нүгшэһэн украинцүүдтэ» гэһэн памятник – хүшөө братска могилодонь табиһан ха. Тиигээд, «голодоморой» үедэ нүгшэһэн зоной дурасхаалта үдэрые тэндэнь тэмдэглэдэг заншалтай болоһон ха.

Һүүлдэ хэлэгдэхэ үгэ

Энэ ажалаа дүүргэхэдээ, иигэжэ хэлэхээ һананаб. Нютагаймнай дайнда унаһан хүбүүдэй нэрын хажууда, «мэдэгдэнгүй үгы болоһон ушартай» гэһэн үгэнүүд нэгэ бэшэ хүндэ бэшээтэй. Тиигээ хадань, мүнөөнэй үеын залуушуул тэдэнэй яажа хосорһые, хаана, хэзээ, али могилань бии юм гү гэжэ асуудалнуудые элирүүлхэ ябуулга хэел, олондо эдээн тухай мэдээсэл тарааял.

Уулзажа хөөрэлдэһэн хүнүүд ба источнигууд:

1.ЦАМО-гой (центральный архив  министерства обороны)  архивһаа мэдээсэлнүүд;

  1. «Огонь.Батарея. Неизвестный подвиг Севастополя» — документальный фильм по каналу РТР.
  2. Гэр бүлын архивһаа;
  3. Эрдынеева Цындыма, 1938 оной, түрэлынь, ажалай ветеран;
  4. Баяртуева Гысыгма, 1959 оной, түрэлынь;
  5. Жалсанова Бальжима, 1941 оной, багшын ажалай ветеран;
  6. Ерентуева Цырендулма, 1929 оной, ажалай ветеран.

Бальжима Бортоева — педагог — библиотекарь «МБОУ Зуткулейская средняя общеобразовательная школа»

Уран хун

Поделиться:

Автор:

comments powered by HyperComments