25 октября 2017, 04:54

Уран дархашан Юрий Эрдынеев

УРАН ДАРХАШАН ЮРИЙ ЭРДЫНЕЕВ

***
Уран хүнүүдөө манай арад ульгэрнүүд соогоо иигэжэ магтадаг hэн: “Альган дээрээ арбан аб гүйлгэдэг, хурган дээрээхорин аб хатаргадаг “.
Үльгэрөө дурдабал, дууһашагүй дуун болохо, харин би мүнөө буряад орондоо мэдээжэ скульптор Юрий Эрдынеев тухай хөөрэхэм.

Уран дархашан 1965 ондо Агын тойрогой Tабтаанай нютагта хориин арба нэгэн эсэгын хара тугтан харгана угай Чингис Мунгуевич, Роза Шагдаровна хоёрой эбтэй эетэй бүлэдэ түрөө hэн. 
Түрэhэн дайда, оршон тойроhон байгаали хүнэй хуби заяанда ехэ нүлөө оруулдаг, тиимэһээ би энэ дархашанай амин тоонто нютагтай таанараа танилсуулхам.

Энэ нютагай нэрэ хаанаhаа ерээб гэбэл, “Таб”, “Табта”, “Таха” гэжэ үгэнүүдhөө бии болоhон гэжэ үгүүлэл бии.
Урдын сагта эндэхи тала нугаар олон суута дархад ажаhууhан юм. “Табтай тахатай морин, табтай тахатай сабхи” гэдэгээр, холо дүтыншье айлнуудhаа мориёо тахалуулха хүн зонууд олоор иишээ ерэдэг hэн ха. 

Табтаанай нютаг тойроод − үндэр томо хаданууд оршодог.
Баруун тээнь Доодо Баян Сагаан, али Хара тархи гүүлэдэг хада харлана. Баруугаарнь − Үлэнтын дабаан, баруун хойнонь Бальжин хатанай амидатараа эсэhэн хада гэлсүүлдэг − Амидхаашын дабаан. 
Тээ саанань — Түмэн хабсагай бодоно.
Үбэртэнь − Жамса Тумуновтонай бууса.
Хойнонь – үргэл мүргэлтэ Шонтын үндэр, ой модоорнь ан гүрөөhэд олон. Зүүн хойнонь − Агын дабаан.
Тэндэhээ зүүгшээ харабал, алим жэмэсээр баян Зүдхэли һайхан нютагай дабаан оршодог.
Хажуугаарнь эгсэ үндэр хабсагай – Отхорой хада. Зүүн урдань − Шандалиин дабаан.
Хара гүрөөhэтэ гэжэ урдандаа нэрлүүлдэг байгаа, тэндэ зэрлиг амитад олоор үдэдэг һэн.
Тиигээд Ёло, Саханай хаданууд байха. Саханай, Хара тархи хоёрой хоорондохи Табтаанайн гол зубшаад, Ага Дулдарга хоёрые холбоhон харгы зурыдаг. 
Хадануудай хажууда нэмжыhэн тала нуга үнэхөөр лэ түхэреэн таха шэнгеэр харагдажа, олон дуунуудта ороо һэн. 
Табтаанайнхид нютагһаамнай олон суута хүнүүд гараһан гэжэ ехэээр омогорходог.
Эмшэн Бадмаевууд, уран зохёолшон Жамсо Тумунов,
хасагай есаул Табхайн Дугар гээд, нэрлэхэ болоо һаа олон ааб даа…

Түрэл нютагайнгаа узэсхэлэн байгаалиин элдиндэ зоргоороо жаргажа үндыhэн Юрын багаhаа урлагта, үхэсхэлэн һайханда дуратай, уран, гартаа дүрэтэй үндыгөө.

Далаад гаран онуудаар гэр бүлэнь Улаа-Удэ зөөжэ, хүдөөгэй шэрхи хүбүүн хотын болошоо бэлэй. Гэбэшье, тоонто нютагтайнь холбоо хэзээдэшье таhараагүй, амаралга бүхэндэ хүбүүн нютагаа айлшалдаг hэн.
Хорёод жэлэй саана дархашанай хайран эсэгэ Чингис Мунгуевич хүндэ үбшэндэ нэрбэгдээд, наhа барашоо бэлэй. Роза Шагдаровна эжынь саашадаа гурбан хүбүүдээ гансааран үргөө. Хүбүүн түрэлтэд хүлгөөтэй, hаншаг сайтараа эхын hанаа зобоохо, хүбүүе эрэ болгохонь хүндэ, хатуугаар лэ бариха хэрэгтэй гэжэ хэлсэгшэ.
Зүгөөр, эхын хайра, гамнал, энхэрэл сэдьхэл гэхэ мэтэ нангин дуранай гэршэлгэнүүд хүнэй ерээдүйн байдалай эгээн бата hууринь болодог.
Хуби заяанайнгаа эхинэй эхин, хүйһэн холбоо хайрата эжыгээ уран дархашан ехэ хүндэлэн, ямбалан байдаг юм.
Наймадахи классаа дүүргээд, Юрий Эрдынеев уран дархашадай училище орожо, наhанай мэргэжэлтэй болоо.
Уран дархашан бухы залуy наhаяа мүнгэнэй уран урлалда үгөө.
Арадай үндэhэн урлал узэжэ, гааhа, эбэр хундага, хутагануудые дархалдаг, эхэнэрэй hиихэ, hэнжүүр, бэhэлигүүдые болон ямаршье зэмhэгүүдые үнгэтэ шулуунаар, хээтэ угалзаар гоёон, уран hайханаар бүтээдэг hэн. Наhан соогоо hураа, шадабарияа дээшэлүүлээ, урлагын мүрысөөнүүдта хабаадаа.

2004 ондо Ленинэй нэрэмжэтэ гудамжаар “Буряад ороной харгын түрүүшын километр” гэhэн бүтээл Ю. Эрдынеевэй зурагаар табигдаа hэн. 2005 ондо тэрэнэй баһал зурагаар “Наадаhан загаhад” гээд уhан орьёл Ленинэй гудамжаар,”Арбат” дээрэ баригдаа hэн.
Суута Дмитрий Будажабэ, мүнөө сагта бурхандаа ошоhон суута Гэсэр Зодбоев гээд уран бүтээлшэдтэй суг хамта ехэ ажал хэгдээ.
Тэрэ сагhаа хойшо Юрий Эрдынеев дархалалгын томо янзаар, бронзоор гулидхагдаха бүтээлнүүдээр “үбдэшэhэн” ха, тиигээд лэ энэ хүшэр урлал шудалжа, уран дарханай мэргэжэлээ бүри ехээр мүлиһэн юм.

Уран дархашан түрэл арадайгаа үльгэр домогуудаар танилсажа, шухала hанааень, удхынь ойгохо гэжэ оролдодог.
Эрдэмтэн Дашинима Санжиeвич Дугаров уран дархашанай ажаябуулгада ехэ ашаа оруулhан байна.
Эрдэмэй доктор бүхы наhаяа арадайнгаа түүхэ болон аман зохёолдо зорюулhан. Тэрэнэй хөөрөөн, үльгэр, домогуудай тайлбари, гүнзэгы удхыень ухашалжа, хөөрэжэ үгэһэниинь сэгнэшэгүй сэнтэйл. 

Уран дархашанай бүтээлнүүд соо буряад арадай гурбан шухала тотем гол һуури эзэлнэ. “Буха ноён баабай”, “Эрьеын эреэн гутаар”, “Хун шубуун”.
Бүтээлнүүд соонь − бүргэд хатар наяруулжа байhан бүхэ барилдаашан, нугархай бэетэй дангина басагад, хуса “hорижойһан” Будамшуу, түүхэ домогой баатарнууд, хэнгэрэгээ сохин онгондо орожо, зүнтэй зүүдэндэ гү али сагай хүшэртэ hанаанда абтаhан бөө, удагад …
Үшөө тиихэдэ тала дайдын, табан хушуута малай сахюуhан − Сагаан убгэнэй дүрэ ехэл дулаахан шарайтай. 

hүүлшын уедэ уран дархашан “Буряадай байдал” гэhэн бүтээлнүүдые олоор урлана.
Тэндэнь жэнхэни буряадай байдалай узэгдэлгүүд табигдаатай.
Ая гангын хангал үнэрөөр анхилагша дайдаараа наадан ябатараа, гэнтэ, тэнгэриһээ шэдитэ дуунай зэдэлшэхэдэнь, огторгойн хүхэ гүн шэртэн, жэргэһэн жэргэмэлые бэдэрэн, баяраар халишадаг үхибүүнэй зурхэн бэлэй. Эгээл тэрэ, жаа наhанай мартагдашагүй баярай нангин хүсэнhөө “Жэргэмэл” гэжэ бүтээл бии болоо ха. Бронзоор гулидхагдаhан бутээлдэ убгэ эсэгэ ашатаяа, моринтоео хамта огторгой руу толгойгоо хэнтэрүүлэн, тэнгэриин дуушанаа хараашалнад. Бутээл хараhан хэнэйшье досоо наран гарахаар − толгойгоо ургэн, дуунай зэдэлхые хүлеэн байхаар… 
Энэ залуу hамган hаба соо сагааяа бурижа байна, хажуудань, тэнгэриш соорог — сожоош татахагүй хүгшөөдэй тагшатай халуун сайгаа һорон шомшорон һууна.
Пулхагар хүбүүхэн нохойдо долёолгожо гэжэгэнээд, шээжэ сүлөөгүйдөө түлхихэ аргагүй, энеэшэнхэй.
Шобогор малгайта хүбүүн буряад эмээл тэбэринхэй хайшааб даа яарана. Лама үбгэн үбдэг дээрэ номоо нээнхэй маанияа уншана, залуу хүбүүн альгаа дэлгэн, айлшадые гэртээ урина ха, шарайдань – шог зугаа тогтонхой, юу шоглонош даа, гэхээр. 

Юрий Эрдынеевай уран бүтээлнүүд бултадаа амгалан тэнюун шарайтай. Уран дархашанай өөрын тиимэ, хөөрүү, хошонгууша, эдир наhанай манараагүй сэдьхэл hанаатай байхадань, бүтээлнүүдыншье баяр түрүүлмэ сэлмэг байна гээд hанаа hэм. …. 

Бэрхэ эрын саана ухаатай эхэнэр бии гэжэ зон хэлсэдэг. Дархашанай хажуудань ябажа, бэеынь сахин, угыень залган, хүүгыень мансылhан, сэлмэг урин Саржана нүхэрынь − ёһотойл буряад эхэнэр юм.
Эхэнэрэй дүрэ бүтээлгэндэ, уран дархашанай Саржанаяа hайшаадагынь гаража ерэдэг. Харин хөөрхэн үхибүүдэй шарайда өөрынь хүбүү басаганайнь жааханай маяг ааша элеэр орошоhон байна.

Буряад ороной туб Улаан-Удэ хотодо олон уран бүтээлнүүд табигдана. Харин жэнхэни буряадай байдал гэршэлhэн бүтээлнүүд оройдоо үгы гэхээр лэ.
Буряад арадай домог, түүхэ, элинсэг хулинсагуудые харуулhан гүнзэгы удхатай бүтээлнүүд табигдаа хадаа хэндэшье hонирхолтой, холо дүтын айлшадта харуулжа, домог түүхэтэеэ танилсуулжа байхаар лэ һэн. Жэшээнь, “Буха ноен”, “Эреэн гутаар”, “Хун шубуун” − арадаймнай шухала тотем-бүтээлнүүд томоор гулидхагдажа хотын талмайнууд табигдаа һаа, хотын үзэсхэлэн гоёолто болон, буряад арадай үндэhэн түүхэ, мүргэл, соёлтой танилсаха газарнуудай нэгэн болошохо һэн.
Баира Бальбурова

Поделиться:

Автор:

comments powered by HyperComments