09 декабря 2017, 00:25

Жамсо Тумунов

 

«Талаан бэлигэйнь үлгы –

Табтаанай һайхан нютаг»

(Жамсо Тумуновай гэр бүлэ, мүн олондо эли бэшэ баримтанууд тухай тобшо мэдээ)

 Бортоева Бальжима Доржиевна

педагог — библиотекарь

2016г.

 

Дэлхэйн уран зохёолой дээдэ шатын мэргэжэл гээшэнь зүжэг роман хоёр жанрай аргаһаа эхитэй гэгдэдэг. Монгол – буряад хэлэтэ арадуудай уран бэлигтэнэй дундаһаа энэ аргые бултанһaа түрүүн Жамсо Тумунов туйлаһан байна. Энээнэйнь аша үрэ  «Нойрһоо һэриһэн тала» гэжэ олондо мэдээжэ роман юм.

Буряадай элитэ уран зохёолшон Жамсо Тумуновай түрэһөөр 100 жэлэй ойн баярта зорюулагдаһан олондо эли бэшэ баримтанууд  доро дурадхагдана.

Жамсо Тумунов 1916 оной февралиин 15-да Табтаанай нютагта, баруун хуасай омогой Дамбын Дамдинай Түмэн, шарайд омогой Сэбэгэй Жамьянай Долсон хоёрой гэр бүлэдэ, үргэмэл ахын, мүн дүрбэн басагадай удаа, удаан хүлеэгдэһэн хүбүүн түрэһэн. Басаган гараа гэжэ муу заяае мэхэлһэн удхатай «Басагаадай» гэжэ нэрэ үгтэһэн юм ха. һүүлдэ бага наһандаа Агын дасанда хубараг ябахадаа, һахилайнь нэрээр  Жамса гэгдэһэн. Саашадаа хүбүүн ламын заяаҺан Һайхан нэрэеэ алдаршуулһан. «Манай бүлэ ехэ һэн: аба, эжы, Сэжээ хүгшэн эжы, үбгэн абымнай дүү Тогоон хээтэй, арбан хоёр үхибүүд» — гэжэ РСФСР-эй ба Буряадай АССР-эй габьяата багша, дүү басаганиинь Дарима Тумунова дурдалгануудтаа бэшэһэн байдаг.

«Үшөө һургуулиин шаби ябахадаа, Буряадай элитэ поэт Бато Базароной хүтэлбэри доро уран зохёолой кружогто хабаадалсажа, ханын газетэдэ шүлэг, шог ёгто мүрнүүдые гаргуулдаг байһан» — гэжэ биографуудыньшье, мүн, хэлэ бэшэгэй эрдэмэй доктор Цырен — Анчик Дугарнимаев 1986 оной «Байгал» журналда бэшэһэн байдаг. Тэрэ алдуутай гэжэ тэмдэглэхэ: юуб гэхэдэ элитэ поэт, Хэжэнгын газетын ахамад редактор, Хоца Намсараевай хүрьгэн болохо Бато Базарон, манай Ага нютагта ажаллаагүй юм. «Эсэгын дайнда хабаадахаһаа бэшэ, нютагһаа гараагүй хүмби» гэжэ автобиографидаа бэшэһэн байдаг. Хэдэн үедэ, учебнигһоо учебнигтэ дабтагдажа байдаг энэ алдуу заһаха хэрэгтэй гэжэ дабтая.  Батоцырен (нютагтаа Бато Базарович) Базарон гээшэ багшын ажалай ветеран Гонгор Базарович Батоцыреновай эсэгэ мүн. «Гэнтэл мэдээгүй үйлэ хэжэ ябатаршни, Бата багша хажуудашни хаража байхал даа гэжэ дурсахадаа, энеэлдэхэбди» — гэжэ багшын ажалай ветеран, шабинь Цыбжит Балдоржиевна Балдоржиева дурсаһан байдаг.

Хорёод онуудта таряашан залуушуулай юһэн жэлэй һургуулида  (ШКМ)  Түмэнтэнэй гэр бүлэһөө зургаан хүн нэгэ доро һуража байгаа. Тэрэ сагта нэгэ бүлын иимэ олон һурагшадта харшиин дэн, хуураһан орооһо, хүрэһэн аарса, хатааһан айрһа, хүдэһэн дэгэл бэлдэхэ гээшэ бэлэн хэрэг бэшэ байгаа. Буряадай суута эрдэмтэд Гомбожаб Цыбиков, Пётр Бадмаевай дүтын түрэлэй һэльбээтэй Түмэнтэнэй үри хүүгэд багаһаа жорхой, эрдэм номдо эбигээлтэй, уран зохёолшон, эрдэмтэд, һургагшанар, ударидагшад, ажалшад боложо, Табтаанай нютагаа омогорхуулжа ябаха хуби заяатай байһан. Бишыхан Жамсын мэдээ ороһонһоо хойшо Гомбожаб нагасань жэшээ боложо үгэһэн, багаханһаа тон һонорхон, олоной хэрэгтэ дуратай, ехэ үүсхэлшэ хүбүүн байһан.  Дайнай ба ажалай ветеран Доржи Гомбоев Үзөөнэй музейн директор байхадаа хөөрэһэн: «Бүри һургуулиин наһанһаа Жамса блокнотһоо хахасадаггүй, юумэ тэмдэглэдэг, пионервожато, ханын газетын редактор, «Саханай» сельхозартелиингээ  зондо ном бэшэг заадаг, «Хамтын ажалшин» газетэдэ захил хэхые зондо дурадхадаг, комсомолой ажал хэрэгтэ эдэбхитэн ябаа».

1934 ондо Табтаанайнгаа ШКМ амжалтатай түгэсхөөд, тэрэ үедэ хүдөөгэй һургуулинуудта багшанарай дуталдаһан ушарһаа Зүдхэлиин эхин шатын һургуулида багшаар хүдэлжэ эхилээ. Тэндэ жэл хүдэлжэ байһан унаган нүхэр Цырендоржо Дамдиновтай, тэрэ жэл училищи түгэсхэһэн, һургуулиие даагша Базар Ринчинотой ажалайнгаа намтар эхилһэн, ажал хэрэгэйнь эхин зүргэ Зүдхэли һайхан нютагай хойморһоо һабагшатай.  «Бага балшар наһанһаа Жамсатаяа наадаһан, үдэрэй хэды наншалдаашье һаа, үдэшэниинь эблэрээд, зуһаланайнгаа жаган соо орожо Сэжээ хүгшэн эжынь шанаһан аарса уугаад, хоюулан тэбэрилдээд унтагша һэмди. Харин, Зүдхэлиин эхин шатын һургуулида багшалхаяа ерэхэдэнь, угтажа түбхинүүлээд: нэгэ хахадтань һургуули, нүгөө хахадтань багшанарай байрада байжа, 160-оод хүүгэдтэй һургуулида багшалаабди. 1935 оной хагсуу хабарай үедэ (апрель соо) абхуулһан дүрэ зурагаа (буулгагшань Базар Ринчино) ехэл сэгнэгшэ һэн, уран гартай, энэрхы һайханаар эрхэлүүлһэн Сэжээ хүгшэн эжытэеэ буулгуулһан гансахан лэ гэрэл-зурагынь һэн. Тэрэ сагһаа хойшо элдэб үйлэ хэрэгүүдые хоёр нюдөөрөө үзэгдөө, дайн дажарташье ябажа, амиды мэндэ бусаха аза талаантай байгаабди. Зүгөөр зохёохы ажалайнгаа эгээл охин соо залуугаар наһа бараһандань ехэл харамтай даа. Нютагайхидайнь, нүхэдэйнь, шабинарайнь сэдьхэл зүрхэндэ Жамсымнай талмагар һайхан шарай, эелдэр зулгы абари зангынь мартагдахагүй бүхөөр хадагалаатай» гэжэ дайнай ба багшын ажалай ветеран Цырендоржо Дамдинович дурсаһан байдаг.

1935 ондо Яруунын түб Нарһата тосхондо пионернүүдэй байшан барюулхаяа 65 мянган түхэриг мүнгэ һомолуулжа шадахадаа, 19 наһандаа комсомол-залуушуулай дарга ябаад, Бүхэсоюзна пионернүүдэй слёдто Н.К.Крупскаятай (эрдэм гэгээрэлэй министрай орлогшо ябаа) уулзажа,  үгэеэ ойлгуулжа шадаха гэршэнь хадаа, дүрбэн һарын туршада субботнигой хүсөөр баригдаһан байшан мүнөөшье хүрэтэрөө Нарһатада бии юм.  «Тэрэ үдэшэндөө Москваһаа түрэл нютагаа бусаха ёһотой хүн бүхэли үдэр хүлеэгээд, уулзахагүй туйлдаа хүрөөд байһанаа, секретарь басаганай телефоноор удаан шашалдашаха һамбаанда кабинедтэнь шургажа ороод, «мүнгэ һомолхобди», гэжэ найдуулагдаад гараһан  байнаб» — гэжэ Цыден Галсановто хөөрэһэн байдаг.

Комвузта һуража байха үедөө Улаан-Үдэ ерэхэдээ, Зүдхэлиин һургуулиин түрүүшын шабинарай нэгэн болохо, олон үеын «Үзэглэлнүүдэй» болоод, буряад хэлэнэй номуудай автор, Буряадай республикын габьяата багша, СССР гүрэнэй хэблэлэй Хүндэтэ ажалшан Дугар Мижидонойдо тогтодог һэн: «Хоёр гурбан үдэр манайда бодонгүй хэбтээд, Пушкин Лермонтовай хэдэн боти зохёолнуудые уншаад бодоходоо: «Би уран зохёолшон болохомни», — гэһэн юм. Энээнииень огтолон хэрэгсээгээгүй, миин дуугарна гэжэ һанаад, «тиигэ, тиигэ» гээ һэм. Харин Жамсо үнэхөөрөө уран зохёолшон болоо. Саанаһаа бэлигтэй түрэһэн хүн байгаа гээшэ ха». Элитэ уран зохёолшон, Социалис Ажалай Герой Цокто Номтоевой һанаһаар: «Армиһаа табигдаад, Эгэтынгээ Адаг ошожо ябатараа, харгыдаа Жамсатай танилсаад, голые сабхяараа оймоод гараа һэм. Намайе «сабхяараа гол гаталагша» гэжэ зугаанайхи  нэрлэдэг һэн. Зунай пионернүүдэй лагерьтэ намайе даргаар томилоод, уран зохёолой кружок эмхидхээ һэн, байшан бариһан тухай статья Бүхэсоюзна пионерско  газетэдэ бэшэхыень 4 бэрхэ хүүгэдтэ даабари үгөө һэн. Тэрэ үедэ «һанаа сэдьхэлыем  зобооһон «Сэсэгма», — гэжэ хөөрэдэг байгаа. Улаан — Үдэдэ Сэсэгма нэрэтэй дуратай басагатай болоо гэжэ  һанаа  һэм».

«1938 ондо Шэтэдэ «Сэсэгма» зүжэгөө Улаан-Үдын артистнар ехэ амжалтатайгаар харуулаа. Түмэр харгын байшан соо хүл хөөрсэг, буряад, дуран тухай зүжэг хараһан доцент Арсентьев ехэл һайн шүүмжэлэл газетэдэ бэшээ. Жамсымнай зүрхэ сэдьхэлынь жаргалаар билтаран байгаа һэн. Энэл үеэр инаг хани Ханда  нүхэртэй боложо ябаа» — гэжэ түүхын эрдэмэй кандидат, округой музейн директор ябахадаа Жигжитжаб Доржиев  тэмдэглэһэн. Дайнай урда тээ Жигжитжаб Доржиев агын буряадуудай дундаһаа Шэтын пединститудта һуража ябаһан түрүүшын студентнүүдэй нэгэн, шадаха зэргээрээ зүжэг харалгада хүн зониие урилсаһан юм. Багшын ажалай ветеран Дамба — Ринчин Цыренжапов  «Үнэн сэдьхэлһээ» гэжэ ном соогоо бэшэһэн: «Хүдөөгэй һайн дуранай театрнууд  «Сэсэгма» зүжэгые табижа мүрысэһэн юм. Округ, область дотороо түрүүшын һуури эзэлһэн Сталинай нэрэмжэтэ колхозой, Цокто-Хангилай артистнар Москва хото ошохо боложо, хэмгүй ехэ баяртайнууд, ехэ бэлэдхэл хэжэ байтарынь, байдал эгсэ хубилжа, дайн дажар эхилээ һэн. Колхозоймнай түрүүлэгшэ, Зүдхэли нютагай Ракшаин Доржижаб, һүдэнтэ нютагай доктор ябаһан Раднагуро Дугаронтой хоюулан декораци болон хубсаһа хунар ехэ оролдосотойгоор бэлдэһэн намтартай, Дугароной буулгаһан гэрэл-зурагуудынь мүнөөшье болотороо нютагай музейдэ байдаг юм». Иигэжэ манай буряад уран зохёол хүгжэн мандажа, бүхы арадуудай дунда һалбаржа байһан, бэеэ дааһан, шүлэг, туужа, рассказ, зүжэгүүдые олоор бэшэһэн эрхим уран зохёолшодтой болобол гэжэ мэдүүлбэ. Энэ талаараа манай буряадай уран зохёолшод олон тоото автономито республикануудай дундаһаа түрүү зэргэдэ гараба. Энээн тухай 1940 ондо Москвада болоһон Буряадай литература болон искусствын декада гэршэлнэ. Иимэ уран һайханай харалган манай гүрэн соо автономито республикануудай дунда түрүүшынхиеэ болоһон юм.

Гэбэшье уран зохёолой малгай болохо, ажабайдалые алишье талаһаань үргэнөөр харуулһан түүхын, философиин удхатай зохёол болохо  роман манда дайнай урда тээ үшөө үгы байгаа.

Дайнай хатуу жэлнүүдтэ буугай һомон, хурса гуурһан хоёртоёо  дайсантай тэрэ тэмсэжэл ябаа. Эдэ жэлнүүдтэ олон поэмэ, шүлэгүүд, рассказууд  зохёогдожо, нара хараһан юм.  Монголой Баян Уулада ажаһууһан  Ральдийн Дэмбрэл ахын хөөрөөн гэршэлнэ: «Арбаадтай болотороо Жамса, Цырендоржо хоёртой сугтаа наадаһанби. 1924 ондо гэртэхинээрээ Монгол зөөһэн байнабди. 1942 ондо, 18 жэл үнгэрһэн хойно Баян Түмэндэ ушараабди. Тиихэдэ Жамса политуправленидэ офицер болоод, гурбан жэжэхэн мүшэ зүүһэн хүн ябаа. Тэндэ бүхыгөө хөөрэлдэжэ, бага балшар ябаһанаа дурсажа, эльгээ хатан энеэлдээд, һүүлдэнь намдаа зохёожо байһан «Эхын юрөөлөөр» поэмэһээ хэһэг уншаа һэн. Би тиихэдэнь «Эрын һайн — эрдэмтэн, эмээлэй  һайн – хатарша» гэжэ үреэгээд, тараа  һэмди».

1947-1951 онуудаар ВПШ-да һураха үедөө аргагүй хүндэ туһалдаг байһан тухайнь, тэрэ үедэ Литературна институдта һуража байһан Цыден-Жаб Жимбиев хөөрэһэн байдаг: «БМАССР-эй депутат ябаһан тула, Хёлгын аймагай нютагаймни колхозой түрүүлэгшэдэ гуйлта барижа, мүнгэ һомолуулжа туһалуулһан юм.

«Минии роман бэшэжэ эхилхэ хэрэгтэ эгээ түрүүн манай орондо Октябриин хубисхалай жэшээ нэдэнэйм урда тобойржо, гуурһыем гартам барюулжа, түлхиһэн юм. Шолоховай «Номгон Дон», Фадеевай «Бута сохилго» гэһэн романууд энэ үедэ минии эгээ дуратай номууд болоо һэн. Харин юун тухай бэшэхэб, хаанаһаа романайнгаа удхыень олохоб гэһэн асуудал намда байгаагүй» — гэжэ хэлэһэндэнь, «энэл хүн түрүүшын роман бэшэхээрээл бэшээ, түрэһэн гараһан үйлөөрөөшье, сагайнгаа эрилтээршье Жамсо Тумунов тон һууридаа байһан байна», — гэжэ «манай буряад Белинский», эрдэмэй доктор Цырен-Анчик Дугарнимаев нэмэһэн байдаг.

һонирхолтой Цыден-Жаб Жимбиевай дурсалгануудые дабтая: «Москвагай гудамжада ябатараа нэгэ генералтай  уулзаабди, Жамсо Тумунович ёһолон мэндэшэлхэдэнь, тэрэнь: «Ты, гвардии капитан Тумунов что ли?  Всё пишешь? Занимайся! О наших делах боевых писать бы не помешало бы»- гэһэн байгаа.

Тэрэ  уулзалгаһаа болоһон юм гү, али дайнай үедэ ушарһан үйлэнүүдэй, мүн али магад зохёолшын уран бэлигэй ошонһоо боложо, «Алтан бороо» гэжэ романиинь бүрилдэһэн байгаа гэжэ таахаар. Энэ зохёол хадаа дайн тухай буряад уран зохёолшодһоо эгээл түрүүн эхилһэн «һэдэлгэ» болоно гэхэдэ алдуу болохогүй. Гэбэшье буряад литературада тус зохёолынь гүнзэгыгөөр шэнжэлэгдээгүй, литературоведүүдэй анхарал татагдангүй үлэхэ ёһогүй гэжэ һанагдана.

Тиигэбэ яабашье эрдэмэй доктор Цырен-Анчик Дугарнимаев нютагайнгаа зохёолшын зохёохы ажабайдалда зорюулһан томо хэмжээнэй ажалнуудые  зорюулһан байна.

Хүн зондо абтасатай, үгэеэ дуулгуулдаг, Бүхэсозна уран зохёолшодой холбооной секретарь, уран зохёолшон  Александр  Фадеевтай һайн танил байһан тула, 1951 оной эхеэр Буряад республикын Уран зохёолой Үдэрнүүдые Москвада үнгэргүүлһэн. Цырен-Базар Бадмаев, Цыден-Жаб Жимбиев болон ондоошье  уран зохёолшод гэртэнь айлшалжа, хүндэлүүлһэнээ дулааханаар дурсаһан байдаг. Буряадай республикын соёлой талаар министр байгаад, Сталин багшын нүгшэхэдэ, һүүлшын ябадалда хабаадаһан, өөрыншье бэеын тамир тэнхээ  һуладажал ябаа.

1955 оной январиин 9-дэ дүү басаган Даримадаа, Андрей хүрьгэнэйдөө айлшаар Ханда Лубсановна, Жамсо Тумунович хоёр  ерэжэ,  «хэшэгээ асара» гэжэ захяад ошоо һэн ха. Январиин 11-дэ Даримын ахайндаа ошоходонь, «Үнэндэ» статья бэшээд байһанаа мэдүүлээд, амархаяа хэбтэһэн. «Үнөөхил хүхюун, энеэдэтэй наадатай зандаал байхадань, хоноод лэ үхэшэхэеэ ябаһан хүн гэжэ огтолон һанаагүй һэмди» гэжэ Дарима Тумунова «Аха тухай үгэ» гэжэ дурдалгануудтаа 1986 оной «Байгал» журналда бэшэһэн байдаг. Тэрэ үедэ бурфагай студент ябаһан, хожомынь һүдэнтын һургуулиин багша Дамбадугаров Сагаадай Эрхэтуевичын һанаһаар, Жамсо Тумуновичые хүдөөлүүлжэ байхадань олиггүй ехэ саһан ороһон ха. Буянтай, бэлигтэй зоной мордоходо нойто ородог заншалтай юм, байгалимнайшье һаа залуугаар мордошоһондонь  шаналаа  ёһотой.

«Минии багша Жамьян Балданжабон амиды байхадаа, ши заал һаа Жамсынгаа 60 наһанай ёһолол нютагтаа хэхэ һэнши гэжэ захяа бэлэй. Багшынгаа захяае бэелүүлхэ гэжэ хоёр жэлэй урда тээ хүтэлбэрилжэ эхилээ бэлэйбди. Тэрэ үедэ хүдэлжэ байһан багшанар, һурагшад, соёлой ажалшад энэ харюусалгата хэрэгэй удхые ойлгоод хамһажа, энэ ябуулгые булта һайн сэгнэлтэтэйгээр үнгэргэһэн байнабди, 70 наһанайнь ойн баярта Жамсо Тумуновай  нэрэмжэтэ уран зохёолой, хизаар ороноо шэнжэлэлгын, түүхын музей байгуулаа һэмди» гэжэ багшын ажалай ветеран Цыбжит Балдоржиева 80 наһанайнь дурасхаалда зорюулжа «Толон» газетэдэ бэшэһэн.

Ажабайдал үргэлжэлһөөр, үшөө олон уншагшад, үшөө олон шэнжэлэгшэд Жамсо Тумуновай зохёоһон бүтээлнүүдынь уншажа, шэнжэлжэ, хэһэн хэрэгынь хэтэ мүнхэдөө үлэхэ.

Хэрэглэһэн статьянууд ба ном:

  1. Журнал «Байгал» 1986 он;
  2. «Толон» газетэ 1996 он, 2006 он,2015 он, 2016 он;
  3. «Агын Үнэн» 2006 он, 2016 он;
  4. «Ленинец» 1986 он, 1996он, 2006 он, 2016 он;
  5. «Буряад Үнэн» 2016 он;
  6. «Үнэн сэдьхэлһээ» Дамба-Ринчин Цыренжапов

Агинское «Агын Үнэн», 2006 он.

Международная научно-практическая конференция

«Художественное наследие Ж.Тумунова в контексте

социокультурного и образовательного пространства»

посвященная 100-летию со дня рождения

Грамота за Лучший доклад

 

Бальжима Бортоевагай архивһаа

Уран хүн

 

Поделиться:

Автор:

comments powered by HyperComments